Cà chua vốn là nguyên liệu quen thuộc trong gian bếp gia đình Việt, thường xuất hiện trong các món canh, xào hoặc ăn sống. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau thói quen uống một ly nước ép cà chua mỗi ngày để kiểm soát huyết áp và giảm mỡ máu. Liệu thức uống dân dã này có thực sự mang lại lợi ích bảo vệ tim mạch như lời đồn?
Câu trả lời ngắn gọn là có, nhưng phụ thuộc lớn vào cách chế biến và tình trạng sức khỏe nền của từng người. Các nghiên cứu khoa học cho thấy việc dùng nước ép cà chua không muối hoặc chiết xuất cà chua giúp giảm đáng kể huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương ở người bị tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp độ 1 [1], [2], [3]. Đồng thời, thức uống này còn hỗ trợ hạ mỡ máu xấu (LDL-C) và chất béo trung tính (triglyceride) ở những người có chỉ số mỡ máu cao [1], [4], [5].
Dưỡng chất trong cà chua tác động lên mạch máu thế nào?
Bệnh tim mạch hiện là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu thế giới với khoảng 15,2 triệu ca (chiếm 26,7%) vào năm 2016 theo Tổ chức Y tế Thế giới [1]. Tăng huyết áp và xơ vữa động mạch là hai tình trạng cốt lõi dẫn đến các biến cố tim mạch cũng như tổn thương thận [6]. Việc bổ sung cà chua vào chế độ ăn giúp can thiệp vào các quá trình này nhờ đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm và hạ áp tự nhiên [5].
Cơ chế hạ áp đầu tiên đến từ axit gamma-aminobutyric (GABA) – một chất dẫn truyền thần kinh hiện diện trong hệ thần kinh giao cảm có khả năng làm giảm huyết áp tâm thu [6]. Cà chua tự nhiên chứa hàm lượng GABA cao, trung bình đạt 50,3 mg trên mỗi 100 g quả tươi theo một phân tích năm 2008 [6]. Việc bổ sung 80 mg GABA mỗi ngày đã được ghi nhận giúp giảm huyết áp ở người lớn bị tăng huyết áp nhẹ, nhưng đáng chú ý là hoạt chất này không làm tụt huyết áp ở người có chỉ số bình thường [6].
Bên cạnh GABA, cà chua còn giàu chất chống oxy hóa mạnh như lycopene, beta-carotene, vitamin C và vitamin E giúp bất hoạt gốc tự do [6], [3]. Quá trình oxy hóa mỡ máu xấu (LDL) là yếu tố chính gây xơ vữa làm hẹp lòng động mạch do tích tụ cholesterol dưới lớp nội mô [6]. LDL bị oxy hóa sẽ kích hoạt các chất gây viêm, khiến tế bào bạch cầu bám dính vào thành mạch, chui vào lớp trong cùng rồi biến đổi thành đại thực bào tạo mảng xơ vữa [6]. Các chất chống oxy hóa trong cà chua bảo vệ tế bào mạch máu và ngăn chặn sự oxy hóa LDL, từ đó làm chậm tiến triển xơ vữa động mạch [6], [3].
Bằng chứng từ các nghiên cứu về huyết áp
Một nghiên cứu công bố năm 2019 tại thị trấn Kuriyama (Nhật Bản) đã theo dõi 481 cư dân địa phương (184 nam độ tuổi trung bình 56,3 và 297 nữ độ tuổi trung bình 58,4) trong suốt 1 năm [1]. Người tham gia được cung cấp nước ép cà chua không muối để uống tùy thích mỗi ngày, đồng thời 260 người trong số đó được đánh giá chi tiết về lối sống [1]. Kết quả ở 94 người mắc tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp chưa dùng thuốc cho thấy huyết áp tâm thu giảm từ 141,2 xuống 137,0 mmHg và huyết áp tâm trương giảm từ 83,3 xuống 80,9 mmHg [1]. Tác dụng này đồng nhất ở cả hai giới lẫn mọi nhóm tuổi, dù nghiên cứu có giới hạn là không chia nhóm đối chứng dùng giả dược và để người dân tự do chọn lượng uống [1].
Một nghiên cứu bán thực nghiệm công bố năm 2025 đã đánh giá cụ thể hơn về định lượng trên 45 bệnh nhân tăng huyết áp độ 1 tại khu vực đô thị, chia đều làm 3 nhóm [2]. Nhóm thứ nhất uống nước ép từ 100 g cà chua chín đỏ pha 200 ml nước, nhóm thứ hai uống nước ép từ 100 g dưa chuột pha 200 ml nước, nhóm đối chứng chỉ uống nước khoáng [2]. Sau can thiệp, nhóm uống nước ép cà chua giảm trung bình 7,3 mmHg huyết áp tâm thu và 9,2 mmHg huyết áp tâm trương, mức giảm mạnh hơn nhóm dưa chuột (giảm 4,2 mmHg tâm thu và 7,6 mmHg tâm trương) và vượt trội hoàn toàn so với nhóm nước khoáng [2]. Điểm hạn chế của thử nghiệm này là cỡ mẫu mỗi nhóm chỉ có 15 người và chọn mẫu có chủ đích [2].
Đối với dạng chiết xuất cô đặc, một thử nghiệm mù đơn có đối chứng giả dược năm 2006 đã thực hiện trên 31 bệnh nhân tăng huyết áp độ 1 chưa cần dùng thuốc điều trị [3]. Người bệnh trải qua 4 tuần dùng giả dược, tiếp theo là 8 tuần uống mỗi ngày 250 mg chiết xuất cà chua (Lyc-O-Mato) và cuối cùng là 4 tuần dùng lại giả dược [3]. Sau 8 tuần dùng chiết xuất, huyết áp tâm thu giảm rõ rệt từ 144 xuống 134 mmHg, huyết áp tâm trương giảm từ 87,4 xuống 83,4 mmHg, đồng thời chỉ số phản ánh quá trình peroxy hóa lipid (TBARS) giảm từ 4,58 xuống 3,81 nmol/mg [3]. Dù vậy, nhóm tác giả lưu ý đây là nghiên cứu ngắn hạn, cần thêm dữ liệu để khẳng định hiệu quả lâu dài [3].
Tác động lên mỡ máu và chuyển hóa năng lượng
Không chỉ cải thiện huyết áp, nước ép cà chua còn hỗ trợ điều chỉnh rối loạn mỡ máu. Trong nghiên cứu năm 2019 tại Nhật Bản, ở 125 người bị rối loạn lipid máu chưa dùng thuốc điều trị, nồng độ cholesterol xấu (LDL-C) trong huyết thanh đã giảm có ý nghĩa thống kê từ 155,0 xuống 149,9 mg/dl sau một năm uống nước ép cà chua không muối [1].
Một thử nghiệm nhãn mở, một nhánh công bố năm 2015 đã khảo sát sâu hơn trên 95 phụ nữ tuổi từ 40 đến 60 có ít nhất một triệu chứng mãn kinh [4]. Sau 2 tuần ngừng ăn các thực phẩm từ cà chua, họ uống 200 ml nước ép cà chua không muối với tần suất 2 lần mỗi ngày trong 8 tuần [4]. Trong số 93 người hoàn thành nghiên cứu, nhóm 22 phụ nữ có chỉ số triglyceride cao (từ 150 mg/dL trở lên, trung bình ban đầu 237,8 mg/dL) đã ghi nhận mức triglyceride máu giảm đáng kể [4]. Ngoài ra, việc uống nước ép cà chua còn giúp giảm điểm triệu chứng mãn kinh (từ 9,9 xuống 8,3 ở tuần thứ 8), giảm điểm lo âu (từ 5,3 xuống 4,9) và tăng mức tiêu hao năng lượng lúc nghỉ từ 1980 lên 2149 kcal/ngày [4].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng khác vào năm 2019 trên 26 người bị tăng huyết áp độ 1 đã so sánh việc uống 200 g nước ép cà chua tiêu chuẩn (13 người) với 200 g nước ép cà chua có bổ sung thêm 1 g chiết xuất polyphenol từ quả cà chua (13 người) [5]. Kết quả cho thấy nhóm uống nước ép cà chua tiêu chuẩn giảm đáng kể tổng lượng cholesterol và LDL-C vào cuối kỳ nghiên cứu [5]. Trong khi đó, nhóm uống loại tăng cường polyphenol lại không nhận được thêm lợi ích vượt trội nào về mặt tim mạch hay huyết áp [5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cà chua
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho thêm muối vào nước ép cà chua cho dễ uống mà không biết thói quen này có thể làm mất tác dụng bảo vệ mạch máu. Trong một nghiên cứu từ năm 1976 trên trẻ em học đường, khi được tự do nêm muối vào nước ép cà chua không muối theo khẩu vị, lượng muối thêm vào có tương quan chặt chẽ với thói quen ăn mặn ở các món ăn khác [7]. Dù một thử nghiệm năm 2012 trên 23 người khỏe mạnh có huyết áp bình thường (dưới 130 mmHg) cho thấy việc uống nước ép cà chua pha 90 mmol hoặc 140 mmol natri trong 4 tuần không làm tăng huyết áp hay độ cứng động mạch do thận tự đào thải được lượng muối dư qua nước tiểu [8], nhưng các nghiên cứu đạt hiệu quả hạ áp ở người bệnh đều bắt buộc dùng nước ép cà chua không muối [1], [4].
Hiểu lầm thứ hai là kỳ vọng nước ép cà chua có thể hạ huyết áp ngay lập tức cho mọi đối tượng, kể cả người khỏe mạnh. Dữ liệu từ cả nghiên cứu dịch tễ lẫn phân tích cơ chế GABA và thử nghiệm nạp muối đều chỉ ra tác dụng hạ áp chỉ biểu hiện rõ ở người có huyết áp cao hoặc tiền tăng huyết áp, không làm thay đổi huyết áp ở người có chỉ số bình thường [1], [8], [6].
Ngoài ra, nhiều người lầm tưởng phải tìm mua các loại nước ép cà chua gia tăng chiết xuất đắt tiền mới tốt cho tim mạch. Thực tế, nghiên cứu đối chứng năm 2019 đã chứng minh nước ép cà chua thông thường (200 g) là đủ để cải thiện cholesterol toàn phần và LDL-C, việc làm giàu thêm polyphenol không mang lại hiệu quả cao hơn [5]. Hơn nữa, ngay cả khi dùng chiết xuất cô đặc 250 mg giúp hạ huyết áp tốt, chỉ số mỡ máu trong thử nghiệm năm 2006 cũng không thay đổi, cho thấy dạng chế phẩm tự nhiên nguyên bản vẫn có ưu thế riêng đối với chuyển hóa lipid [5], [3].
Ai nên thận trọng khi uống nước ép cà chua?
Người đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc thuốc hạ mỡ máu không được tự ý bỏ thuốc để chuyển sang uống nước ép cà chua. Các thử nghiệm cho thấy hiệu quả hạ áp và giảm LDL-C đều được thực hiện trên nhóm bệnh nhân chưa từng dùng thuốc hoặc không thuộc diện phải can thiệp bằng thuốc [1], [3]. Nước ép cà chua chỉ đóng vai trò thực phẩm hỗ trợ, không có tác dụng thay thế phác đồ y khoa.
Phụ nữ trung niên hoặc người nhạy cảm với nhịp tim cũng cần theo dõi cơ thể khi uống lượng lớn. Trong nghiên cứu năm 2015, việc uống 400 ml nước ép cà chua mỗi ngày (chia 2 lần) giúp tăng tiêu hao năng lượng nhưng đồng thời làm nhịp tim trung bình tăng nhẹ từ 62,6 nhịp/phút lên 64,4 nhịp/phút ở tuần thứ 4 và 63,8 nhịp/phút ở tuần thứ 8 [4]. Những người có bệnh lý nền về tim mạch, thận hoặc rối loạn nhịp tim nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thường xuyên.
Cách áp dụng thực tế trong đời sống
Để tận dụng tối đa lợi ích cho huyết áp và mỡ máu, nguyên tắc quan trọng nhất là chọn nước ép cà chua nguyên chất hoàn toàn không thêm muối [1], [4]. Bạn có thể tự chế biến tại nhà bằng cách xay 100 g cà chua chín đỏ với 200 ml nước lọc theo công thức của nghiên cứu năm 2025 [2], hoặc dùng khoảng 200 g đến 200 ml nước ép nguyên chất cho mỗi lần uống [4], [5].
Về liều lượng và thời gian, người muốn hỗ trợ kiểm soát huyết áp và mỡ máu có thể uống từ 1 đến 2 ly (mỗi ly 200 ml) mỗi ngày [4], [5]. Cần duy trì thói quen này đều đặn tối thiểu từ 4 đến 8 tuần hoặc biến thành thức uống hàng ngày quanh năm để thấy được sự cải thiện rõ rệt trên các chỉ số xét nghiệm [1], [4], [3].
Tóm lại, uống nước ép cà chua không muối mỗi ngày là biện pháp dinh dưỡng an toàn, có cơ sở khoa học giúp giảm nhẹ huyết áp và cải thiện mỡ máu ở người có nguy cơ tim mạch [1], [4], [2]. Tuy nhiên, hiệu quả của thức uống này chỉ phát huy tốt khi đi kèm lối sống lành mạnh, hạn chế muối và tuân thủ hướng dẫn khám chữa bệnh của bác sĩ chuyên khoa.