Nhiều người Việt có thói quen hãm vài lát cam thảo lấy nước uống cả ngày để thanh nhiệt hoặc làm dịu cổ họng trong những ngày thời tiết hanh khô. Vị ngọt đậm tự nhiên cùng hương thơm thảo mộc khiến thức uống này được xem như một loại trà lành tính có thể dùng thay nước lọc.
Tuy nhiên, thói quen uống nước cam thảo đậm đặc mỗi ngày hoàn toàn có thể làm tăng huyết áp và gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm đối với hệ tim mạch [1], [2]. Các nghiên cứu y khoa đã chứng minh hoạt chất glycyrrhizin trong rễ cam thảo có khả năng tích lũy trong cơ thể, thúc đẩy thận giữ muối nước và đào thải kali [1], [3]. Tình trạng này kéo dài sẽ kích hoạt hội chứng giả cường aldosterone, trực tiếp đẩy huyết áp lên cao [1], [3].
Cơ chế khiến cam thảo đẩy huyết áp lên cao
Hoạt chất chính tạo nên vị ngọt đặc trưng của rễ cam thảo là glycyrrhizin [4], [5]. Khi đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, glycyrrhizin được phân cắt thành axit glycyrrhizic, sau đó hệ vi sinh vật đường ruột tiếp tục chuyển hóa chất này thành axit glycyrrhetic [2], [4]. Axit glycyrrhetic là chất ức chế mạnh mẽ enzyme 11-beta-hydroxysteroid dehydrogenase loại 2 (thường viết tắt là 11beta-HSD2) [1], [2].
Bình thường, enzyme 11beta-HSD2 tại ống góp của thận chịu trách nhiệm oxy hóa và chuyển đổi hormone cortisol hoạt động thành cortisone bất hoạt [1], [6]. Khi enzyme này bị axit glycyrrhetic vô hiệu hóa liên tục, lượng cortisol tự do tại mô thận không được chuyển hóa sẽ tăng cao đột biến [1], [6]. Do có cấu trúc tương đồng, lượng cortisol dư thừa này sẽ gắn vào và kích hoạt các thụ thể mineralocorticoid [2], [3].
Sự kích hoạt quá mức này dẫn tới tình trạng giả cường aldosterone (pseudohyperaldosteronism) [1], [3]. Tại thận, các thụ thể mineralocorticoid bị kích thích sẽ ra lệnh tăng tái hấp thu natri vào máu và tăng cường bài tiết kali qua nước tiểu [1], [3]. Hậu quả trực tiếp là cơ thể rơi vào trạng thái tăng natri máu, giảm kali máu và tăng thể tích tuần hoàn do tích tụ nhiều dịch thể [1]. Quá trình giữ muối nước này làm gia tăng áp lực lên thành mạch, dẫn tới chứng tăng huyết áp thứ phát kéo dài [1], [7]. Bên cạnh đó, cam thảo cũng có thể gắn trực tiếp vào thụ thể mineralocorticoid để kích thích phản ứng này [2].
Bằng chứng lâm sàng về liều lượng gây tăng huyết áp
Tác động gây tăng huyết áp của cam thảo không chỉ xuất hiện trên lý thuyết mà đã được ghi nhận cụ thể qua các thử nghiệm can thiệp trên người. Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 1994 đã tiến hành thử nghiệm trên các tình nguyện viên khỏe mạnh được chia thành 4 nhóm để uống chiết xuất nước cam thảo khô chứa các mức liều glycyrrhizin lần lượt là 108 mg, 217 mg, 380 mg và 814 mg mỗi ngày trong 4 tuần [8]. Mỗi nhóm nghiên cứu gồm 6 người thuộc cả hai giới tính [8].
Kết quả cho thấy ở hai nhóm dùng liều thấp (108 mg và 217 mg glycyrrhizin mỗi ngày), các nhà khoa học không ghi nhận tác động đáng kể nào lên cơ thể [8]. Tuy nhiên, ở các nhóm dùng liều cao hơn, các phản ứng bất lợi bắt đầu xuất hiện rõ rệt sau 2 tuần [8]. Một phụ nữ ở nhóm dùng 380 mg đã phải rút khỏi nghiên cứu do đau đầu dữ dội [8]. Ở nhóm dùng liều cao nhất 814 mg, một nam giới có tiền sử gia đình tăng huyết áp đã bị tăng huyết áp động mạch thực sự [8]. Cũng trong nhóm 814 mg này, một phụ nữ đang dùng thuốc tránh thai đường uống đã bị tăng huyết áp, hạ kali máu và phù ngoại vi [8].
Nghiên cứu cũng ghi nhận ở nhóm dùng 814 mg glycyrrhizin, tình trạng giảm kali máu tạm thời xảy ra sau 1 tuần và hiện tượng tăng cân do giữ nước xuất hiện sau 2 tuần [8]. Đồng thời, hoạt tính renin huyết tương ở cả hai nhóm dùng liều 380 mg và 814 mg đều bị ức chế rõ rệt [8]. Giới hạn của nghiên cứu này là quy mô mẫu khá nhỏ, chỉ với 6 người mỗi nhóm, nhưng đã chỉ ra rằng việc nạp lượng lớn cam thảo tinh chất sẽ nhanh chóng gây rối loạn điện giải và biến đổi huyết áp [8].
Theo các đánh giá y khoa, Liên minh Châu Âu (EU) đề xuất mức giới hạn tiêu thụ tối đa của glycyrrhizin là 100 mg mỗi ngày, tương đương khoảng 60 đến 70 g rễ cam thảo thô [1]. Mức tiêu thụ hàng ngày được đề xuất là an toàn dao động từ 0,015 đến 0,229 mg glycyrrhizin cho mỗi kg thể trọng mỗi ngày [1]. Dù liều gây chết trung bình LD50 của glycyrrhizin trên chuột qua đường uống đạt mức rất cao là 14,2 đến 18,0 g/kg cho thấy biên độ an toàn cơ bản rộng, việc dùng liều cao trong thời gian dài vẫn làm gia tăng đáng kể rủi ro hạ kali máu và tăng huyết áp [1].
Nguy hiểm từ thói quen uống trà cam thảo đậm đặc mỗi ngày
Trong đời sống, nhiều trường hợp ngộ độc cam thảo dẫn đến liệt cơ và tăng huyết áp nguy hiểm đã được các bệnh viện ghi nhận. Năm 2021, một báo cáo ca bệnh ghi nhận một phụ nữ 43 tuổi vốn hoàn toàn khỏe mạnh đã phải nhập viện cấp cứu sau khi duy trì thói quen uống 2 đến 2,5 lít trà cam thảo mỗi ngày trong khoảng 8 tuần [3]. Người bệnh xuất hiện tình trạng hạ kali máu nghiêm trọng, tiêu cơ vân, thay đổi bất thường trên điện tâm đồ và liệt cục bộ do hội chứng giả cường aldosterone gây ra [3].
Một trường hợp điển hình khác được công bố năm 2003 mô tả một bệnh nhân nam cao tuổi người châu Á nhập viện vì yếu cơ tiến triển dẫn tới tê liệt hoàn toàn [7]. Huyết áp của bệnh nhân lúc nhập viện đo được ở mức 160/96 mmHg [7]. Xét nghiệm sinh hóa cho thấy nồng độ kali huyết tương tụt dốc nghiêm trọng xuống chỉ còn 1,8 mmol/L, đi kèm tình trạng nhiễm kiềm chuyển hóa với nồng độ bicarbonate đạt 36 mmol/L [7]. Thận của người bệnh đào thải kali quá mức với tỷ lệ gradient kali qua ống thận lên tới mức 9 [7]. Đồng thời, hoạt tính renin và nồng độ aldosterone trong huyết tương đều bị ức chế, trong khi cortisol vẫn ở mức bình thường [7].
Khai thác bệnh sử chi tiết cho thấy người đàn ông này đã uống nước trà hãm từ 100 g rễ cam thảo tự nhiên (chứa 2,3% axit glycyrrhizic) đều đặn mỗi ngày suốt 3 năm liền [7]. Đáng chú ý, ngay cả khi đã ngừng uống cam thảo và được điều trị tích cực bằng cách bổ sung kali clorid kết hợp thuốc lợi tiểu giữ kali spironolactone, tình trạng mất kali qua thận và tăng huyết áp vẫn kéo dài dai dẳng thêm 2 tuần mới thuyên giảm [7]. Điều này cho thấy tác động tích lũy và ức chế enzyme của cam thảo không biến mất ngay lập tức khi chúng ta dừng uống [7].
Cơn tăng huyết áp kịch phát và tổn thương cơ quan nội tạng
Không dừng lại ở việc gây tăng huyết áp thông thường, việc lạm dụng cam thảo hoặc hoạt chất glycyrrhizin kéo dài còn có thể châm ngòi cho các cơn tăng huyết áp kịch phát đe dọa tính mạng và phá hủy các cơ quan đích [5]. Một nghiên cứu ca bệnh năm 2018 đã báo cáo trường hợp người phụ nữ 47 tuổi dùng 225 mg glycyrrhizin mỗi ngày trong 3 năm để điều trị bệnh viêm đường mật tiên phát [5]. Người bệnh nhập viện trong tình trạng huyết áp tăng vọt lên mức 230/110 mmHg dù trước đó không hề có tiền sử cao huyết áp [5].
Tại bệnh viện, các bác sĩ phát hiện bệnh nhân bị hạ kali máu, đồng thời xuất hiện tổn thương ở hai cơ quan đích nghiêm trọng là bệnh võng mạc do tăng huyết áp và tổn thương thận [5]. Bệnh nhân được chẩn đoán mắc hội chứng giả cường aldosterone do glycyrrhizin và phải điều trị khẩn cấp bằng truyền tĩnh mạch natri nitroprusside, sau đó duy trì thuốc hạ áp nifedipine và irbesartan [5]. Phải mất tới 6 tháng sau khi dừng hẳn glycyrrhizin, huyết áp của bệnh nhân mới hồi phục về mức 110/60 mmHg, nồng độ kali máu và tỷ lệ albumin/creatinine trong nước tiểu mới trở lại bình thường để ngừng toàn bộ thuốc điều trị [5].
Năm 2015, một ca bệnh khác ghi nhận một phụ nữ 65 tuổi có tiền sử tăng huyết áp đang được kiểm soát rất tốt bằng 1 loại thuốc, bỗng nhiên rơi vào cơn tăng huyết áp kịch phát với chỉ số vọt lên mức 200/140 mmHg [6]. Tình trạng tăng huyết áp trơ với thuốc thông thường khiến bệnh nhân phải nằm viện 7 ngày, trong đó có 5 ngày điều trị tích cực tại phòng hồi sức cấp cứu (ICU) với dịch truyền nicardipine và xuất viện với phác đồ phối hợp 3 loại thuốc hạ áp [6]. Nguyên nhân được xác định là do 6 tháng trước đó, bệnh nhân bắt đầu thói quen ăn từ 2 đến 4 hộp kẹo cam thảo Snaps mỗi ngày [6]. Đây là loại kẹo sản xuất theo công thức truyền thống có chứa hạt rễ cam thảo tự nhiên với hàm lượng axit glycyrrhizic đáng kể [6].
Lợi ích sức khỏe và những giới hạn của bằng chứng
Mặc dù có nguy cơ gây tăng huyết áp nếu dùng sai cách, rễ cam thảo vẫn là một dược liệu có giá trị lớn trong y học cổ truyền và hiện đại [2], [4]. Rễ cam thảo chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học như triterpenesaponins, flavonoids, isoflavonoids, chalcones, coumarins và stilbenoids [4]. Các hợp chất này mang lại đặc tính kháng viêm, chống oxy hóa, chống dị ứng và kháng khuẩn phong phú [2]. Trong y học, cam thảo thường được dùng để hỗ trợ điều trị các bệnh lý về gan, rối loạn tiêu hóa, bệnh lý răng miệng và các vấn đề ngoài da [2].
Để hỗ trợ điều trị loét và viêm dạ dày, liều dùng rễ cam thảo khuyến nghị hàng ngày thường dao động trong khoảng từ 1 đến 15 g [1]. Chiết xuất cam thảo với liều nhỏ chứa 10 đến 50 mg glycyrrhizin mỗi ngày từng được đề xuất như một biện pháp dự phòng hỗ trợ chống lại COVID-19 [1]. Trong giai đoạn đầu của bệnh, liều lớn hơn chứa 50 đến 100 mg glycyrrhizin dùng 3 lần mỗi ngày cũng từng được đưa ra để ngăn tiến triển bệnh dựa trên các tuyên bố an toàn GRAS của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) [1]. Ngoài ra, rễ cam thảo còn được Viện Ung thư Quốc gia Mỹ công nhận về tiềm năng phòng ngừa ung thư [4].
Một hướng nghiên cứu đầy triển vọng là việc tách bỏ hoạt chất glycyrrhizin để loại trừ rủi ro tim mạch [4]. Các nhà khoa học đã chứng minh chiết xuất hexane/ethanol của loài cam thảo Glycyrrhiza uralensis hoàn toàn không chứa lượng glycyrrhizin phát hiện được, nhưng vẫn có khả năng ức chế quá trình chết tế bào cơ tim H9c2 ở chuột do doxorubicin gây ra [4]. Chiết xuất này cũng cho thấy khả năng làm giảm số lượng tế bào sống của ung thư đại tràng HT-29, ung thư vú MDA-MB-231 và ung thư tuyến tiền liệt DU145 trên người [4]. Tuy nhiên, phần lớn các bằng chứng chống ung thư hay bảo vệ tế bào này mới dừng lại ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật, chưa thể xem là phương pháp điều trị thay thế cho con người [4].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cam thảo
Hiểu lầm phổ biến nhất trong đời sống là cho rằng cam thảo là thảo mộc thiên nhiên thanh nhiệt nên uống bao nhiêu cũng tốt và không có tác dụng phụ. Thực tế, cam thảo đã được con người sử dụng hàng ngàn năm như một chất tạo hương vị và vị ngọt trong bánh kẹo, kẹo cao su, thuốc lá, kem đánh răng và đồ uống [2], [4]. Tuy nhiên, việc sử dụng lâu dài một lượng lớn cam thảo tự nhiên luôn đi kèm nguy cơ tăng huyết áp nghiêm trọng và hạ kali máu [4], [7].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ khi nào uống thuốc đông y kê đơn chứa cam thảo mới gặp rủi ro, còn uống trà giải khát hay ăn kẹo cam thảo thì vô hại. Các báo cáo y khoa thực tế đã chứng minh việc ăn kẹo cam thảo chứa thành phần rễ tự nhiên đều đặn trong vài tháng cũng đủ sức đưa người bệnh vào phòng hồi sức cấp cứu vì cơn tăng huyết áp kịch phát [6]. Một số người lại nghĩ rằng khi thấy huyết áp tăng chỉ cần ngừng uống cam thảo là huyết áp sẽ hạ ngay. Dữ liệu lâm sàng chỉ ra rằng tình trạng giữ muối, mất kali và tăng huyết áp có thể tiếp tục kéo dài từ 2 tuần đến nhiều tháng sau khi dừng sử dụng, đòi hỏi phải can thiệp y tế tích cực [7], [5].
Ai nên tuyệt đối thận trọng hoặc tránh dùng cam thảo?
Do cơ chế giữ nước và thải kali mạnh mẽ của glycyrrhizin, một số nhóm đối tượng có độ nhạy cảm cao cần tuyệt đối tránh hoặc hết sức thận trọng khi tiếp xúc với cam thảo [1], [2].
Thứ nhất, những người đã có sẵn tiền sử tăng huyết áp, suy tim hoặc suy giảm chức năng thận không được sử dụng chiết xuất cam thảo hoặc glycyrrhizin liều cao và kéo dài [1]. Việc tích tụ thêm thể tích tuần hoàn và tụt kali máu sẽ khiến tình trạng suy tim chuyển biến xấu rất nhanh và đẩy huyết áp mất kiểm soát [1], [8].
Thứ hai, phụ nữ đang mang thai là đối tượng chống chỉ định dùng cam thảo liều cao hoặc mạn tính [1]. Các biến đổi về huyết áp và dịch thể trong thai kỳ có thể dẫn tới những rủi ro sản khoa khó lường cho cả mẹ và thai nhi [1].
Thứ ba, những người đang sử dụng một số loại thuốc điều trị cần đặc biệt lưu tâm. Phụ nữ đang dùng thuốc tránh thai đường uống khi dùng cam thảo liều cao sẽ có nguy cơ bị tăng huyết áp, hạ kali máu và phù ngoại vi cao hơn hẳn người bình thường [1], [8]. Bên cạnh đó, những người đang điều trị bằng các thuốc corticosteroid như hydrocortisone và prednisolone cũng bị chống chỉ định dùng chung với liều lớn glycyrrhizin do nguy cơ cộng hưởng tác dụng phụ giống mineralocorticoid [1].
Hướng dẫn sử dụng cam thảo an toàn trong đời sống
Để tận dụng hương vị thơm ngon và đặc tính thảo dược của cam thảo mà không gây hại cho huyết áp, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng trong sinh hoạt hàng ngày:
Về liều lượng, nếu sử dụng rễ cam thảo khô để hãm nước hoặc phối hợp trong các bài thuốc dân gian, bạn không nên dùng vượt quá liều lượng thông thường từ 1 đến 15 g mỗi ngày [1]. Lượng glycyrrhizin hấp thu vào cơ thể nên được giữ dưới ngưỡng an toàn tối đa 100 mg mỗi ngày theo khuyến cáo của Liên minh Châu Âu [1]. Đối với người có cân nặng trung bình, mức tiêu thụ an toàn hàng ngày của glycyrrhizin chỉ nên dao động từ 0,015 đến 0,229 mg cho mỗi kg thể trọng [1].
Về thời gian, tuyệt đối không hình thành thói quen uống nước cam thảo đậm đặc thay cho nước lọc hàng ngày suốt nhiều tuần hoặc nhiều tháng [3], [7]. Chỉ nên dùng từng đợt ngắn ngày khi bị ho, viêm họng hoặc rối loạn tiêu hóa nhẹ [2]. Nếu muốn dùng nước thảo mộc thanh nhiệt lâu dài, bạn chỉ nên dùng cam thảo như một vị dẫn với lượng rất nhỏ (1-2 lát mỏng) phối hợp cùng các loại thảo mộc khác, thay vì nấu đặc một mình rễ cam thảo [7].
Cuối cùng, nếu bạn đang mắc các bệnh lý mạn tính về tim mạch, huyết áp, thận hoặc đang dùng các loại thuốc kê đơn kéo dài, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung hay trà thảo mộc nào có chứa cam thảo [1], [2]. Trong quá trình sử dụng, nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau đầu dai dẳng, yếu cơ bắp, mệt mỏi rũ rượi, tăng cân nhanh do phù nề hoặc huyết áp đo tại nhà tăng cao, cần ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra điện giải và tim mạch [7], [8].
Nước cam thảo tuy là thức uống dân dã quen thuộc nhưng lại chứa hoạt chất sinh học có tác động mạnh mẽ đến quá trình giữ muối nước của cơ thể [1], [2]. Thưởng thức thảo mộc đúng liều lượng, ngắt quãng và hiểu rõ tình trạng sức khỏe của bản thân là chìa khóa giúp bạn vừa tận hưởng hương vị thiên nhiên vừa bảo vệ trọn vẹn sức khỏe tim mạch.