Vào những ngày mưa gió se lạnh, thói quen pha một ly nước gừng ấm để khởi đầu ngày mới đã trở nên quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam. Mùi thơm nồng, vị cay cay đặc trưng và cảm giác ấm bừng nơi cuống họng khiến nhiều người tin rằng đây là “lá chắn” tự nhiên giúp phòng ngừa cảm cúm và tăng cường sức đề kháng. Tuy nhiên, liệu ly nước gừng này có thực sự nâng cao hệ miễn dịch và giữ ấm cơ thể như nhiều người vẫn nghĩ, hay chỉ là cảm giác chủ quan?

Câu trả lời dưới góc nhìn khoa học là gừng chứa nhiều hoạt chất sinh học hỗ trợ phản ứng viêm, hô hấp và đường ruột, nhưng tác động giữ ấm lõi cơ thể ở người rất hạn chế. Các nghiên cứu cho thấy gừng mang lại nhiều lợi ích tiềm năng cho hệ miễn dịch thông qua các cơ chế sinh học chuyên biệt, song thói quen này không thể thay thế cho lối sống lành mạnh hay các biện pháp y khoa phòng bệnh.

Khả năng sinh nhiệt và giữ ấm của gừng thực hư ra sao?

Cảm giác nóng bừng sau khi uống nước gừng thường khiến chúng ta lầm tưởng rằng nhiệt độ toàn bộ cơ thể đang tăng lên rõ rệt. Trên thực tế, bằng chứng lâm sàng trên cơ thể người lại cho thấy tác động này đến việc điều hòa thân nhiệt là không đáng kể.

Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát tác động của việc uống 1,0 g bột củ gừng khô dạng viên nang vào buổi sáng và buổi chiều đối với chức năng điều hòa nhiệt ở người [1]. Kết quả ghi nhận liều dùng này không làm thay đổi nhiệt độ trực tràng, lưu lượng máu dưới da, lượng tiêu thụ oxy, lượng sản sinh CO2, cũng như không làm thay đổi cảm giác nhiệt hay gây đổ mồ hôi ở nhiệt độ môi trường 28 độ C [1]. Uống gừng cũng không ảnh hưởng đến ngưỡng nhiệt kích hoạt lưu lượng máu qua da hay phản xạ đổ mồ hôi, cho thấy tác động lên chức năng điều hòa thân nhiệt trung ương và ngoại vi là rất nhỏ [1].

Dù không làm tăng thân nhiệt thực tế, gừng lại tác động đến quá trình chuyển hóa năng lượng từ thức ăn. Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên năm 2013 trên 10 nam giới thừa cân (độ tuổi trung bình 39,1 tuổi, chỉ số khối cơ thể BMI 27,2 kg/m2) đã kiểm tra tác động của 2 g bột gừng hòa trong nước nóng uống cùng bữa sáng [2]. Nghiên cứu phát hiện thức uống này làm tăng sinh nhiệt từ thức ăn thêm 42,7 kcal/ngày so với nhóm đối chứng, đồng thời làm giảm cảm giác đói và giảm lượng thức ăn dự kiến nạp vào [2].

Ở mức độ chuyển hóa sâu hơn, nghiên cứu năm 2015 chỉ ra rằng việc uống gừng vào buổi sáng giúp tăng oxy hóa chất béo thêm 13,5% sau 120 phút và làm giảm tỷ lệ trao đổi hô hấp, dù tác động này không xuất hiện khi uống vào buổi chiều [1]. Ngoài ra, trên mô hình chuột thí nghiệm năm 2019, chiết xuất gừng ở liều 2 g/kg đã kích thích sinh nhiệt vùng liên vai và tăng tiêu thụ oxy thông qua việc thúc đẩy tạo mới ty thể qua con đường tín hiệu AMPK-PGC1alpha [3].

Tác động bảo vệ đường hô hấp và phản ứng chống dị ứng

Mùa mưa là thời điểm các tác nhân gây viêm mũi, dị ứng thời tiết và hen suyễn dễ bùng phát mạnh. Gừng từ lâu đã được nghiên cứu về khả năng làm dịu đường thở và ức chế các phản ứng quá mẫn của hệ hô hấp.

Nhiều phân tích tổng hợp ghi nhận gừng và các hoạt chất như 6-gingerol, 8-gingerol và 6-shogaol có khả năng tạo ra sự thư giãn nhanh chóng trên cơ trơn đường hô hấp ở người và mô hình khí quản chuột lang cô lập [4]. Tác dụng này một phần nhờ khả năng ức chế enzyme phosphodiesterase 4D (PDE4D), hỗ trợ sự giãn cơ khi có mặt các chất chủ vận beta [4]. Dạng khí dung chứa 8-gingerol cũng được ghi nhận làm giảm sức cản đường thở ở chuột nhờ giảm dòng canxi đi vào tế bào [4].

Bên cạnh đó, các hợp chất dễ bay hơi như tinh dầu gừng, citral và eucalyptol có khả năng ức chế sự co thắt khí quản gây ra bởi carbachol ở chuột cống [4]. Các chuỗi đường đa (polysaccharide) chiết xuất bằng nước nóng từ gừng còn được ghi nhận làm giảm số lần ho do kích thích bằng acid citric trên chuột lang [4]. Thậm chí, ở bệnh nhân mắc hội chứng suy hô hấp cấp tiến triển (ARDS), chế độ ăn qua ống thông giàu gừng đã góp phần cải thiện quá trình trao đổi khí và rút ngắn thời gian thở máy [4].

Khả năng điều biến miễn dịch hô hấp của gừng còn thể hiện rõ qua việc ức chế đáp ứng Th2 quá mức. Một nghiên cứu năm 2015 trên chuột bị hen dị ứng do ovalbumin cho thấy chiết xuất cồn (500 mg/kg) và chiết xuất nước (720 mg/kg) từ củ gừng dùng trong 7 ngày đã làm giảm phì đại tế bào đài, giảm thâm nhiễm tế bào viêm và giảm phù nề đường thở [5]. Cả hai loại chiết xuất này giúp giảm đáng kể lượng bạch cầu ái toan, bạch cầu trung tính trong dịch rửa phế quản phế nang và máu, đồng thời ức chế nồng độ các chất trung gian gây viêm như IL-4, IL-5 và giảm nồng độ kháng thể IgE toàn phần trong huyết thanh [5].

Một nghiên cứu trước đó vào năm 2008 cũng xác nhận tiêm màng bụng chiết xuất nước giàu n-gingerol từ củ gừng giúp giảm rõ rệt sự huy động bạch cầu ái toan vào phổi ở chuột mẫn cảm ovalbumin, ức chế nồng độ eotaxin, IL-4, IL-5 và IgE đặc hiệu [6]. Riêng hoạt chất [2]-gingerol đơn lẻ cũng đủ khả năng ngăn chặn tình trạng tăng bạch cầu ái toan này [6]. Gừng nhờ vậy giúp giảm viêm dị ứng đường thở thông qua ức chế đáp ứng miễn dịch Th2 [4].

Hỗ trợ hàng rào miễn dịch đường ruột

Khoảng 70% tế bào miễn dịch của cơ thể tập trung tại đường ruột, do đó hệ tiêu hóa khỏe mạnh là yếu tố cốt lõi để nâng cao sức đề kháng. Các hoạt chất đường đa trong gừng đã được chứng minh có tác dụng tích cực đối với môi trường vi sinh này.

Một nghiên cứu năm 2022 thực hiện trên chuột bị suy giảm miễn dịch do hóa chất cyclophosphamide (CTX) đã làm rõ cơ chế của polysaccharide trong gừng [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng polysaccharide từ gừng giúp cải thiện tình trạng sụt cân, phục hồi lượng thức ăn tiêu thụ, tăng độ ẩm phân, giảm pH phân và bảo vệ các cơ quan miễn dịch [7]. Dưỡng chất này còn kích thích bài tiết các cytokine quan trọng như IL-2, IL-4, TNF-alpha và kháng thể IgG trong huyết thanh [7].

Đặc biệt, polysaccharide trong gừng giúp củng cố hàng rào bảo vệ ruột bằng cách tăng biểu hiện của hai protein cấu trúc liên kết chặt chẽ là Occludin và Claudin-1, đồng thời phục hồi nồng độ các acid béo chuỗi ngắn (SCFA) có lợi [7]. Về mặt hệ vi sinh, hợp chất này làm giảm tỷ lệ vi khuẩn Firmicutes/Bacteroidetes, làm tăng mật độ các vi khuẩn có lợi như Muribaculaceae, Bacteroidaceae, Lactobacillaceae, và giảm các nhóm vi khuẩn bất lợi như Rikenellaceae và Lachnospiraceae [7]. Những điều chỉnh này chứng minh gừng có tiềm năng củng cố miễn dịch ruột thông qua tái cấu trúc hệ vi khuẩn bản địa [7].

Chống oxy hóa và nâng đỡ hoạt động tế bào

Khi cơ thể đối mặt với thời tiết khắc nghiệt hay các tác nhân gây bệnh, các gốc tự do có thể gia tăng, gây tổn thương tế bào và làm suy yếu khả năng phòng vệ.

Nghiên cứu trên động vật năm 2019 ghi nhận chiết xuất gừng giúp cải thiện rõ rệt hoạt tính của enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) trong huyết tương và làm giảm hàm lượng chất chỉ thị tổn thương peroxy hóa lipid (MDA) [8]. Thử nghiệm cũng ghi nhận chiết xuất gừng làm tăng hoạt tính lysozyme (LZM) – một enzyme kháng khuẩn tự nhiên của hệ miễn dịch dịch thể, đồng thời làm giảm nồng độ chất trung gian gây viêm prostaglandin E2 (PGE2) [8].

Ở mức độ phân tử, các hoạt chất gingerol cũng được chứng minh có khả năng bảo vệ các cơ quan nội tạng. Trong mô hình tổn thương thận do gentamicin trên chuột cống, gingerol giúp cải thiện chức năng thận theo liều lượng, giảm stress nitrosative, đồng thời gia tăng hàm lượng chất chống oxy hóa nội sinh GSH và kích hoạt enzyme SOD [4].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2019 trên tế bào HepG2 cho thấy chiết xuất gừng ở nồng độ 2,5 và 5 mg/mL giúp gia tăng khối lượng ty thể, nâng cao số lượng bản sao DNA ty thể (mtDNA) và kích thích sản xuất năng lượng ATP [3]. Quá trình này được hỗ trợ bởi sự tăng cường hoạt tính của các phức hợp chuỗi hô hấp tế bào I và IV [3]. Hoạt chất 6-gingerol đóng vai trò chủ chốt trong việc cải thiện chức năng ty thể thông qua con đường AMPK-PGC1alpha, mặc dù ở nồng độ quá cao (200 microM) hoạt chất này cũng như 6-shogaol (10 đến 200 microM) có thể ức chế sự sống của tế bào [3].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước gừng mùa mưa

Nhiều người tin rằng uống một cốc nước gừng thật đặc và cay nồng sẽ lập tức "tiêu diệt" được virus cảm cúm vừa xâm nhập. Đây là quan niệm chưa chuẩn xác, bởi gừng không phải là chất kháng virus đặc hiệu có thể thay thế thuốc điều trị hay vắc xin. Tác dụng của gừng chủ yếu nằm ở việc hỗ trợ điều hòa phản ứng viêm và nâng đỡ các chức năng tế bào.

Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng uống gừng giúp tăng nhiệt độ bên trong cơ thể để chống rét. Như nghiên cứu năm 2015 đã chỉ ra, 1,0 g bột gừng không hề làm tăng nhiệt độ trực tràng hay thay đổi nhiệt độ ngưỡng của cơ thể [1]. Vị ấm nóng người dùng cảm nhận được chủ yếu là phản xạ kích thích thần kinh vị giác và niêm mạc hầu họng, chứ không phải quá trình nâng thân nhiệt sinh học.

Ngoài ra, việc quan niệm "càng uống nhiều càng tốt" cũng có thể gây hại. Nồng độ hoạt chất gừng quá cao trong các thử nghiệm trong ống nghiệm đã cho thấy nguy cơ làm giảm khả năng sống của tế bào [3]. Sử dụng quá mức cũng dễ dẫn đến kích ứng niêm mạc dạ dày hoặc làm bùng phát các cơn trào ngược.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù là gia vị quen thuộc, gừng chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh nên không phải ai cũng phù hợp để sử dụng hàng ngày:

  • Người mắc bệnh viêm loét dạ dày - tá tràng: Vị cay và tính chất kích thích bài tiết dịch tiêu hóa của gừng có thể làm tăng cảm giác cồn cào, nóng rát vùng thượng vị.
  • Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có rối loạn đông máu: Hoạt chất trong gừng có thể ảnh hưởng đến quá trình ngưng tập tiểu cầu, do đó cần tạm ngưng sử dụng trước các thủ thuật can thiệp y tế.
  • Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Bệnh nhân đang sử dụng thuốc tim mạch, chống đông máu hoặc điều trị tiểu đường cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng gừng đều đặn mỗi sáng.

Gừng chỉ là một loại thực phẩm bổ trợ trong chế độ ăn uống, hoàn toàn không có khả năng thay thế bất kỳ phác đồ điều trị hay thuốc chỉ định nào từ bác sĩ.

Cách áp dụng nước gừng ấm an toàn và hiệu quả

Để nhận được những lợi ích tự nhiên từ gừng mà không gây hại cho sức khỏe, người dùng nên áp dụng các nguyên tắc thực hành đơn giản sau:

  • Liều lượng hợp lý: Dựa trên các thử nghiệm can thiệp ở người, lượng gừng bột khô khoảng 1 đến 2 g mỗi ngày (hoặc tương đương vài lát gừng tươi mỏng từ 3-5 g) là ngưỡng dung nạp an toàn và phát huy tác dụng chuyển hóa [1], [2].
  • Thời điểm sử dụng: Uống vào buổi sáng sau bữa ăn nhẹ là thời điểm thích hợp nhất, vừa giúp hỗ trợ quá trình oxy hóa chất béo [1], vừa gia tăng hiệu ứng sinh nhiệt của bữa ăn [2], đồng thời hạn chế kích ứng dạ dày rỗng.
  • Cách pha chế: Rửa sạch củ gừng tươi, thái 3-4 lát mỏng, hãm cùng 200 ml nước nóng trong khoảng 5-10 phút. Tránh đun sôi quá lâu vì có thể làm bay hơi các tinh dầu có lợi như citral hay eucalyptol [4]. Có thể thêm một thìa mật ong nhỏ để làm dịu vị cay nồng.

Tóm lại, một ly nước gừng ấm vào buổi sáng mùa mưa là thói quen lành mạnh, giúp làm dịu đường thở, kích thích tiêu hóa và hỗ trợ hệ miễn dịch thông qua các hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên. Tuy nhiên, đừng xem đây là "thần dược" giữ ấm hay phòng bệnh tuyệt đối. Việc kết hợp ăn uống đủ chất, giữ ấm cơ thể bằng trang phục và duy trì vận động mới là nền tảng vững chắc nhất cho sức đề kháng của bạn.