Nhiều người có thói quen hái lá sa kê phơi khô, nấu nước uống hằng ngày thay nước lọc để thanh lọc cơ thể, hạ huyết áp hay kiểm soát đường huyết. Xu hướng truyền tai nhau sử dụng các loại lá thảo dược tự nhiên vì nghĩ rằng "cây cỏ lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc" đang trở nên rất phổ biến. Tuy nhiên, việc đưa một lượng lớn dịch chiết thảo mộc đậm đặc vào cơ thể suốt thời gian dài mà không kiểm soát liều lượng tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường.
Thực tế, uống nước lá sa kê thay hoàn toàn nước lọc mỗi ngày là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro cho gan, thận. Mặc dù lá sa kê chứa nhiều hoạt chất sinh học có tác dụng dược lý nhất định, việc sử dụng liên tục như nước giải khát sẽ bắt gan và thận phải chuyển hóa, đào thải liên tục các hợp chất phức tạp. Sự lạm dụng dài ngày có thể gây quá tải chuyển hóa, làm thay đổi chỉ số men gan và ảnh hưởng tiêu cực đến chức năng bài tiết.
Áp lực chuyển hóa và nguy cơ khi dùng thảo dược tùy tiện
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại nên có thể uống bao nhiêu tùy thích. Tuy nhiên, các loài thực vật dùng trong y học cổ truyền chứa rất nhiều hoạt chất có thể tạo ra các tác động sinh lý rõ rệt lên cơ thể người [1]. Khi các hợp chất có hoạt tính sinh học này được đưa vào cơ thể, chúng có thể đem lại lợi ích điều trị nhưng đồng thời cũng có nguy cơ gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng liên quan mật thiết đến liều lượng sử dụng [1]. Đáng chú ý, độc tính phụ thuộc vào liều lượng của các loài cây thuốc, đặc biệt là các biến đổi ở mức độ mô học, hiện nay vẫn chưa được hiểu rõ hoặc nghiên cứu đầy đủ [1].
Mọi hoạt chất từ thảo mộc khi hấp thu vào máu đều phải đi qua gan để chuyển hóa và qua thận để bài tiết lọc thải. Nước lọc thông thường giúp duy trì thể tích tuần hoàn và hỗ trợ thanh thải tự nhiên mà không đòi hỏi gan thận phải kích hoạt phản ứng biến đổi sinh học. Ngược lại, nếu thay thế nước uống hằng ngày bằng dịch chiết lá sa kê đậm đặc, gan sẽ liên tục phải sản xuất enzyme để bẻ gãy các hợp chất hữu cơ, còn cầu thận và ống thận phải chịu nồng độ bài tiết đậm đặc kéo dài. Tình trạng này dễ khiến các cơ quan giải độc rơi vào trạng thái làm việc quá mức.
Dược chất trong lá sa kê và cơ chế hạ áp lực lòng mạch
Các phân tích hóa thực vật cho thấy lá sa kê chứa sự phân bố đa dạng của các nhóm chất như tannin, phenolic, glycoside, saponin, steroid, terpenoid và anthraquinone ở cả dịch chiết nóng lẫn dịch chiết lạnh [2]. Trong các thử nghiệm sinh hóa, dịch chiết lá cây sa kê thể hiện khả năng ức chế men chuyển angiotensin (ACE) [2]. Dịch chiết ethanol nóng cho thấy hoạt tính ức chế ACE mạnh với giá trị IC50 đạt 54,08 ± 0,29 microg/mL, tiếp theo là dịch chiết ethyl acetate lạnh với IC50 đạt 85,44 ± 0,85 microg/mL [2]. Trong khi đó, dịch chiết nước nóng thể hiện mức độ ức chế tối thiểu với giá trị IC50 là 765,52 ± 11,97 microg/mL ở nồng độ tối đa được thử nghiệm [2].
Hàm lượng glycoside và phenolic dồi dào trong lá sa kê đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra hoạt tính ức chế men chuyển này [2]. Ngoài ra, thử nghiệm tiêm tĩnh mạch dịch chiết nước từ lá sa kê ở liều từ 20,88 đến 146,18 mg/kg trên chuột Sprague-Dawley huyết áp bình thường đã ghi nhận phản ứng hạ huyết áp và làm chậm nhịp tim rõ rệt [3]. Trên các vòng động mạch chủ cô lập, dịch chiết lá sa kê ở nồng độ từ 0,71 đến 4,26 mg/mL làm giãn đáng kể các cơn co thắt do phenylephrine và KCl 80 mM gây ra, đồng thời làm dịch chuyển đường cong đáp ứng liều của ion Ca2+ sang bên phải [3]. Cơ chế này cho thấy lá sa kê có tác dụng làm chậm nhịp tim và hạ áp thông qua việc đối kháng thụ thể alpha-adrenergic và chẹn kênh calci [3].
Bằng chứng nghiên cứu độc tính và tác động bảo vệ tim mạch
Nghiên cứu đánh giá độc tính cấp tính năm 2014 thực hiện trên chuột Wistar đực cho thấy, sau 14 ngày dùng các loại dịch chiết lá và vỏ cây sa kê với liều lên tới 2000 mg/kg thể trọng, không có trường hợp chuột nào tử vong hay xuất hiện phản ứng nhiễm độc cấp [1]. Các chiết xuất này không gây ra thay đổi bất thường về hành vi hoặc thể chất, cũng như không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các chỉ số sinh hóa thông thường [1]. Dù vậy, nghiên cứu đã ghi nhận có sự gia tăng nhẹ hoạt độ của hai enzyme gan quan trọng là AST và ALT ở các nhóm chuột dùng dịch chiết sa kê, dù việc tăng nhẹ này chưa gây ảnh hưởng bất lợi đến chuyển hóa bình thường và cấu trúc mô học gan sau 14 ngày dùng đường uống [1].
Về tác động bảo vệ hệ tuần hoàn, một nghiên cứu năm 2017 trên 20 chuột cống đực Sprague-Dawley (175-230g) chia thành 5 nhóm đã đánh giá tác động của dịch chiết nước lá sa kê trước tổn thương cơ tim do isoproterenol (ISO liều 85 mg/kg) [4]. Chuột được cho uống dịch chiết sa kê ở liều 50 và 100 mg/kg trong 6 ngày sau khi tiêm ISO [4]. Kết quả sau 7 ngày cho thấy, dịch chiết sa kê giúp giảm đáng kể tỷ lệ trọng lượng tim/thể trọng (49%), giảm kích thước ổ nhồi máu cơ tim (96%), giảm nhịp tim (27%), cải thiện mất cân bằng đối giao cảm - giao cảm (36%) và giảm các dấu ấn sinh học tim trong huyết thanh như AST, LDH, triglyceride [4]. Phân tích khối phổ LC-MS phát hiện 39 hợp chất trong dịch chiết nước, trong đó các chất tinh khiết như acid gallic và rutin thể hiện tác dụng làm chậm nhịp tim tương tự thuốc chẹn beta propranolol [4].
Tiếp tục hướng nghiên cứu này, một thử nghiệm năm 2022 trên 20 chuột Sprague-Dawley cho thấy dịch chiết nước lá sa kê liều 50 và 100 mg/kg trong 6 ngày giúp cải thiện tình trạng tăng độ nhớt máu do ISO gây ra, đồng thời cải thiện lưu lượng máu bị suy giảm và tác động đến việc giải phóng oxy thông qua chỉ số P50 trên đường cong phân ly oxy - hemoglobin [5]. Dịch chiết lá sa kê cũng phục hồi tình trạng sụt cân do ISO, cải thiện các chỉ số MCH, MCV nhưng không gây xáo trộn bất thường ở các chỉ số huyết học khác [5]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2017 trên chuột cống Sprague-Dawley bị đái tháo đường do streptozotocin ghi nhận dịch chiết cồn của lá sa kê ở liều 400 và 800 mg/kg thể trọng đã làm giảm nồng độ glucose trong máu và làm tăng biểu hiện insulin tại các tế bào beta của tuyến tụy [6].
Bên cạnh đó, dịch chiết lá sa kê còn thể hiện sự ức chế vừa phải đối với các enzyme chuyển hóa thuốc quan trọng của gan ở người là CYP3A4 và CYP2D6, với giá trị IC50 lần lượt là 0,695 ± 0,187 và 0,512 ± 0,131 mg/mL [3].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện có
Dù các kết quả thử nghiệm ban đầu mang lại nhiều tín hiệu tích cực về dược tính, hầu hết các bằng chứng khoa học được ghi nhận đều đến từ thử nghiệm in vitro trên tế bào hoặc mô hình động vật gặm nhấm [1], [2], [4], [5], [3], [6]. Dữ liệu an toàn trên chuột cống chỉ mới được khảo sát trong thời gian ngắn hạn, điển hình là theo dõi độc tính cấp 14 ngày [1] hoặc can thiệp bảo vệ cơ tim trong vòng 6 đến 7 ngày [4], [5]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên cơ thể người để xác nhận tính an toàn khi nạp thảo dược này mỗi ngày.
Đặc biệt, sự ghi nhận tăng nhẹ các chỉ số men gan AST và ALT trong thử nghiệm độc tính cấp [1] là lời cảnh báo rõ ràng rằng các hoạt chất trong lá cây sa kê có tác động trực tiếp đến tế bào gan. Chuột thí nghiệm có tốc độ chuyển hóa khác biệt so với người. Khi con người tự ý sắc uống liên tục từ tháng này qua năm khác với liều lượng không định lượng, sự tích tụ chuyển hóa có thể vượt ngưỡng dung nạp của các tế bào nhu mô gan và hệ thống quản cầu thận. Do đó, việc suy diễn kết quả trên động vật ngắn ngày thành thói quen uống thay nước lọc hằng ngày là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học và đầy rủi ro.
Hiểu lầm nguy hiểm: Thảo mộc tự nhiên là uống bao nhiêu cũng được
Hiểu lầm tai hại và phổ biến nhất của người dân là xem nước lá thảo dược như một loại nước lọc tăng cường dinh dưỡng. Nhiều người tự ý hái những ôm lá sa kê già, nấu thành các nồi nước đen đặc rồi rót vào bình uống cả ngày, thậm chí ép cả gia đình cùng uống để "phòng ngừa bệnh tật". Bất kỳ hoạt chất thực vật nào có khả năng gây hạ áp, giãn mạch hoặc ức chế enzyme tế bào đều cần được xem là một dạng hoạt chất trị liệu, không phải thức uống giải khát [2], [3].
Một sai lầm khác là dùng thảo dược để tự điều trị các bệnh mãn tính như tăng huyết áp hay đái tháo đường mà bỏ qua thuốc chỉ định của bác sĩ. Lá sa kê có tác dụng làm chậm nhịp tim, đối kháng thụ thể alpha và chẹn kênh calci [3]. Nếu người bệnh vừa uống thuốc hạ áp theo đơn, vừa uống thêm lượng lớn nước lá sa kê, tình trạng hạ huyết áp quá mức và nhịp tim chậm nghiêm trọng có thể xảy ra. Sự can thiệp tùy tiện vào hệ enzyme gan CYP3A4 và CYP2D6 cũng có thể làm biến đổi tốc độ chuyển hóa của các thuốc tim mạch hay thuốc hạ đường huyết dùng kèm [3].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã có tiền sử suy giảm chức năng gan, viêm gan mạn tính hoặc xơ gan tuyệt đối không nên tùy tiện dùng nước lá sa kê đậm đặc. Do thử nghiệm đã ghi nhận tình trạng gia tăng enzyme gan AST và ALT khi nạp chiết xuất sa kê [1], việc ép một lá gan đang tổn thương phải chuyển hóa thêm các hợp chất phức tạp sẽ làm tăng nguy cơ tổn thương tế bào gan thứ phát. Những bệnh nhân suy thận mạn hoặc có độ lọc cầu thận giảm cũng cần tránh xa việc uống thảo dược kéo dài vì thận khó lòng thanh thải hiệu quả các chất chuyển hóa.
Bên cạnh đó, người đang mắc bệnh lý tim mạch, người có huyết áp thấp tự nhiên hoặc đang dùng thuốc điều trị huyết áp, thuốc làm chậm nhịp tim cần hết sức thận trọng. Các hoạt tính ức chế co bóp cơ tim, giảm nhịp tim và giãn mạch của sa kê có thể tương tác hiệp đồng với thuốc tây, đẩy người bệnh vào trạng thái tụt huyết áp kịch phát hoặc rối loạn dẫn truyền [4], [3]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những đối tượng không nên sử dụng nước lá sa kê do thiếu hoàn toàn các dữ liệu an toàn sinh sản và phát triển.
Sử dụng sa kê an toàn và lời khuyên áp dụng đúng cách
Để bảo vệ sức khỏe tim mạch, gan và thận một cách bền vững, nước lọc tự nhiên luôn là nguồn cấp ẩm chính và duy nhất không thể thay thế cho cơ thể. Mỗi người trưởng thành nên duy trì uống đủ lượng nước lọc tinh khiết mỗi ngày tùy theo thể trạng và mức độ vận động. Nước lọc giúp thận bài tiết chất cặn bã thuận lợi mà không tạo thêm gánh nặng cho chu trình khử độc tại gan.
Nếu muốn sử dụng lá sa kê như một liệu pháp hỗ trợ theo kinh nghiệm dân gian, người dùng chỉ nên dùng với tính chất từng đợt ngắn ngày, tuyệt đối không dùng liên tục quanh năm. Khi nấu nước, chỉ nên dùng lượng lá vừa phải, pha loãng và không đun sắc quá đặc. Tốt nhất, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc y học cổ truyền trước khi bắt đầu sử dụng, đặc biệt khi bản thân đang mắc các bệnh lý nền mạn tính hoặc đang phải duy trì các thuốc điều trị chuyển hóa qua gan.
Nước lá sa kê sở hữu những hoạt tính sinh học đáng chú ý đối với hệ tuần hoàn và chuyển hóa trong các thử nghiệm khoa học ban đầu. Tuy nhiên, việc tự ý lạm dụng thảo dược này thay thế hoàn toàn nước lọc mỗi ngày là thói quen nguy hại, đe dọa trực tiếp đến chức năng gan và thận. Hãy lắng nghe cơ thể, sử dụng thảo dược một cách có hiểu biết, có liều lượng và luôn đặt việc thăm khám y khoa chính quy lên hàng đầu.