Nhiều người có thói quen uống một ly nước sả ấm trước khi đi ngủ với hy vọng dễ ngủ và ngủ sâu hơn. Mùi thơm dễ chịu cùng cảm giác ấm áp khiến thức uống này trở thành giải pháp thư giãn quen thuộc tại nhà. Tuy nhiên, hiệu quả hỗ trợ giấc ngủ của nước sả thực tế đến đâu dưới góc nhìn khoa học vẫn là điều nhiều người thắc mắc.

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để khẳng định uống nước sả giúp ngủ ngon. Các bằng chứng hiện có chỉ dừng lại ở mức tiền lâm sàng trên động vật, chủ yếu nghiên cứu trên tinh dầu hoặc chiết xuất đậm đặc chứ chưa chứng minh trực tiếp với nước sả nấu uống thông thường.

Tác động lên thụ thể GABA qua các nghiên cứu tiền lâm sàng

Cơ chế an thần của sả được cho là liên quan đến hệ thần kinh GABA – chất ức chế dẫn truyền giúp làm dịu não bộ. Các nghiên cứu tập trung kiểm tra giả thuyết này trên động vật:

Nghiên cứu năm 2011 trên chuột cho thấy tinh dầu sả (Cymbopogon citratus) ở liều 10 mg/kg giúp giảm lo âu trong thử nghiệm hộp sáng/tối [1]. Tác dụng này bị đảo ngược khi dùng flumazenil (chất đối kháng thụ thể benzodiazepine), chứng minh hoạt tính diễn ra qua phức hợp thụ thể GABAA [1]. Ở liều cao hơn, tinh dầu sả kéo dài thời gian ngủ do thuốc mê diethyl-ether gây ra trên chuột [1]. Đáng chú ý, dùng kéo dài gây hiện tượng dung nạp làm mất tác dụng, và việc dùng đồng thời liều thấp tinh dầu với diazepam tạo ra hiệu ứng hiệp đồng [1].

Thử nghiệm năm 2020 trên cá ngựa vằn tiếp tục ghi nhận tinh dầu, chiết xuất thủy cồn và hai thành phần monoterpene chính là citral và geraniol đều có tác dụng giảm lo âu [2]. Tác dụng này cũng bị flumazenil ngăn chặn, khẳng định sự tham gia của thụ thể GABAergic [2]. Khi kết hợp citral và geraniol ở nồng độ thấp, nhóm nghiên cứu nhận thấy tác động hiệp đồng làm giảm hành vi lo âu [2]. Chiết xuất thủy cồn của cây cũng chứa các hợp chất polyphenol và flavonoid [2].

Một tổng quan năm 2018 cho biết tinh dầu sả chứa thành phần chính là monoterpene citral (71,29%) và beta-myrcene (16,5%) [3]. Tinh dầu sả thể hiện hoạt tính chống co giật trên chuột thông qua dẫn truyền thần kinh GABA, đồng thời tăng thời gian tiềm tàng trước cơn co giật đầu tiên do pentylenetetrazol [3].

Trước đó, nghiên cứu năm 2009 trên chuột đực dùng tinh dầu lá sả tươi qua đường uống ở liều 0,5 g/kg và 1,0 g/kg trước 30 phút [4]. Kết quả cho thấy tinh dầu sả làm tăng thời gian ngủ do thuốc an thần pentobarbital gây ra, đồng thời giảm co giật và kéo dài thời gian chuột ở vùng sáng [4].

Điều chưa biết từ bằng chứng hiện tại

Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại để lại nhiều khoảng trống khoa học:

Chưa có nghiên cứu xác định nồng độ các hợp chất citral hay polyphenol hòa tan vào nước khi đun hoặc hãm sả dạng trà. Tinh dầu sả bay hơi mạnh và ít tan trong nước, nên dịch hãm có thể không đạt nồng độ có hoạt tính sinh học như tinh dầu nguyên chất trong phòng thí nghiệm.

Chưa có dữ liệu lâm sàng trên người về liều lượng nước sả an toàn và hiệu quả cho giấc ngủ. Nghiên cứu trên chuột cho thấy hiện tượng dung nạp (nhờn tác dụng) khi dùng lặp lại nhiều ngày [1], nhưng hiện tượng này có xảy ra ở người uống trà sả hay không vẫn chưa được làm rõ.

Ai nên thận trọng khi dùng nước sả?

Người đang dùng thuốc an thần nhóm benzodiazepine (như diazepam) cần thận trọng do nghiên cứu động vật ghi nhận tương tác hiệp đồng làm tăng tác dụng an thần [1].

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thường xuyên. Tránh tự ý uống tinh dầu sả nguyên chất vì các nghiên cứu dùng liều lượng chuẩn hóa dưới sự kiểm soát thí nghiệm nghiêm ngặt.

Áp dụng thực tế cho giấc ngủ

Nước sả ấm có thể dùng như một thức uống thảo mộc giúp thư giãn nhẹ nhàng vào buổi tối nhờ hương thơm tự nhiên. Tuy nhiên, không nên coi đây là thuốc chữa mất ngủ hay giải pháp thay thế các phác đồ điều trị y khoa. Khi nấu, chỉ nên dùng lượng sả vừa phải để tránh gây kích ứng dạ dày trước giờ ngủ.

Nước sả ấm có thể tạo cảm giác dễ chịu trước khi ngủ, nhưng bằng chứng hỗ trợ giấc ngủ hiện chỉ giới hạn ở tinh dầu trên động vật. Hãy duy trì lối sống lành mạnh, vệ sinh giấc ngủ tốt và đi khám chuyên khoa nếu tình trạng mất ngủ kéo dài.