Uống sâm Tây Bá Lợi Á phòng ngừa cảm cúm mùa đông có hiệu quả?

Khi thời tiết chuyển lạnh vào mùa đông, nhiều người tìm đến các loại thảo dược bổ sung với mong muốn tăng sức đề kháng và hạn chế ốm vặt. Trong đó, sâm và các chế phẩm chiết xuất từ sâm thường được quảng bá như một giải pháp bảo vệ đường hô hấp khỏi cảm cúm.

Tuy nhiên, liệu việc dùng thảo dược này có thực sự ngăn ngừa được cảm cúm hay chỉ là lời đồn thổi? Các dữ liệu lâm sàng hiện nay cho thấy chiết xuất từ sâm (đặc biệt là sâm châu Á và sâm Bắc Mỹ) có thể hỗ trợ giảm nhẹ nguy cơ mắc và rút ngắn số ngày ốm, nhưng bằng chứng tổng thể vẫn còn nhiều giới hạn khoa học ^[1].

Chiết xuất sâm tác động thế nào tới mầm bệnh đường hô hấp?

Nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính do virus hoặc vi khuẩn thường bùng phát mạnh vào thời điểm giao mùa đông xuân. Theo các bài tổng quan sinh học, sâm tác động đến hệ miễn dịch thông qua nhiều cơ chế khác nhau trên mô hình tế bào và động vật ^[2].

Ở mức độ phân tử, sâm giúp cải thiện phản ứng kháng thể đặc hiệu niêm mạc và toàn thân, đồng thời thúc đẩy tế bào lympho tăng sinh để hỗ trợ quá trình loại bỏ virus tại phổi ^[2]. Không những vậy, sâm còn làm giảm nồng độ biểu hiện của các cytokine gây viêm như IFN-gamma, TNF-alpha, IL-2, IL-4, IL-5, IL-6 và IL-8 do tế bào biểu mô đường hô hấp tiết ra, giúp cơ thể hạn chế phản ứng sưng viêm quá mức và giảm sụt cân khi nhiễm bệnh ^[2].

Đối với các mầm bệnh vi khuẩn, chiết xuất sâm kích hoạt tế bào thực bào và tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK), đồng thời ức chế sự hình thành lớp màng sinh học (biofilm) của vi khuẩn, giúp cơ thể dễ dàng kiểm soát nhiễm trùng hơn ^[2].

Các thử nghiệm lâm sàng nói gì về hiệu quả phòng ngừa?

Hiệu quả bảo vệ thực tế của sâm đã được đưa vào kiểm chứng trong một số thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược (RCT) trên người.

Một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược theo dõi trong 4 tuần trên 227 tình nguyện viên được tiêm vắc xin cúm ^[3]. Một nửa số người tham gia được uống 100 mg sâm mỗi ngày, nửa còn lại dùng giả dược ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng sâm có tần suất mắc cảm lạnh và cúm giảm đáng kể so với nhóm giả dược, đồng thời lượng kháng thể sau tiêm vắc xin của nhóm dùng sâm cũng đạt mức cao hơn ^[3]. Một phân tích khác về chiết xuất chuẩn hóa Ginsana G115 (100 mg mỗi ngày trong 12 tuần) trên 227 người cũng ghi nhận sự suy giảm tỷ lệ mắc cảm lạnh hoặc cúm từ tuần thứ 4 đến tuần thứ 12 ^[4].

Đối với dòng sâm Bắc Mỹ (Panax quinquefolius), thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược trên 323 người từng bị ít nhất 2 đợt cảm lạnh trong năm trước đã sử dụng sản phẩm chiết xuất COLD-fX (liều 200 mg x 2 lần/ngày trong 4 tháng) ^[4]. Kết quả ghi nhận nhóm sử dụng giảm tỷ lệ người bị cảm lạnh tái phát từ 2 lần trở lên, đồng thời giảm tổng điểm triệu chứng và số ngày có triệu chứng cảm lạnh ^[4]. Thử nghiệm tương tự trên 43 người cao tuổi (từ 65 tuổi trở lên) sống tại cộng đồng cũng cho thấy 22 người dùng liều 200 mg x 2 lần/ngày trong 4 tháng đã giảm đáng kể các đợt nhiễm trùng đường hô hấp cấp và triệu chứng đi kèm trong 2 tháng cuối dùng thuốc ^[4].

Với hồng sâm Hàn Quốc, một nghiên cứu mù đôi ngẫu nhiên kéo dài 12 tuần trên 100 người khỏe mạnh ghi nhận liều 3 g mỗi ngày đường uống giúp giảm đáng kể các đợt bệnh hô hấp cấp, chủ yếu do rhinovirus và coronavirus gây ra ^[4]. Dù vậy, một bài báo năm 2012 tổng kết 3 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trước đó lại cho thấy kết quả trái chiều: có 2 nghiên cứu không tìm thấy sự khác biệt giữa sâm và giả dược về thời gian, mức độ nghiêm trọng hay tần suất triệu chứng ^[5].

Phân tích gộp chỉ ra lợi ích kèm giới hạn dữ liệu

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2020 đã rà soát 9 bài báo (với 10 thử nghiệm) liên quan đến sâm phòng ngừa nhiễm trùng đường hô hấp trên theo mùa ^[1].

Phân tích định lượng này chỉ ra rằng bổ sung sâm (đặc biệt khi kết hợp hỗ trợ cùng vắc xin cúm) giúp giảm tỷ lệ mắc nhiễm trùng đường hô hấp trên theo mùa (RR = 0,69; khoảng tin cậy 95%: 0,52 đến 0,90) ^[1]. Đối với các nghiên cứu chỉ thực hiện trên đối tượng người khỏe mạnh, việc dùng sâm giúp rút ngắn thời gian mắc bệnh đáng kể, trung bình giảm 3,11 ngày có triệu chứng (MD = -3,11; khoảng tin cậy 95%: -5,81 đến -0,40) ^[1].

Mặc dù có kết quả khả quan, bài phân tích gộp cũng nhấn mạnh nguy cơ sai lệch (risk of bias) trong phần lớn các thử nghiệm được đưa vào đánh giá ở mức từ cao đến chưa rõ ràng, đồng thời không thể loại trừ sai lệch xuất bản ^[1]. Do đó, bằng chứng khoa học hiện tại chưa đủ mạnh để đưa ra kết luận dứt khoát rằng sâm là biện pháp dự phòng độc lập ^[1].

Hiểu lầm: Sâm không thể thay thế vắc xin cúm

Một hiểu lầm rất tai hại là việc tin rằng uống sâm có thể thay thế hoàn toàn mũi tiêm phòng cúm hàng năm hoặc thuốc kháng virus khi đã mắc bệnh.

Thực tế, dữ liệu lâm sàng ghi nhận lợi ích rõ rệt nhất của chiết xuất sâm là khi được dùng như một liệu pháp hỗ trợ bổ sung đi kèm vắc xin phòng cúm mùa ^[1]. Sâm chỉ giúp nâng đỡ phần nào phản ứng kháng thể sau tiêm chủng ^[3]. Thảo dược không có tác dụng tiêu diệt virus tức thì, cũng không thể ngăn chặn tuyệt đối nguy cơ lây nhiễm mầm bệnh qua đường giọt bắn.

Đối với người bệnh có hệ miễn dịch suy giảm nặng hoặc bệnh lý nền phức tạp, các biện pháp y tế chính thống như tiêm phòng cúm mùa, giữ vệ sinh dịch tễ và dùng thuốc kháng virus sớm theo phác đồ bác sĩ mới là giải pháp điều trị và bảo vệ cốt lõi ^[6].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù các thử nghiệm lâm sàng báo cáo sâm tương đối an toàn ở người trưởng thành khỏe mạnh ^[2], ^[4], việc tự ý bổ sung liều lượng cao vào mùa đông không dành cho tất cả mọi người.

Người có bệnh lý nền mạn tính, bệnh tự miễn hoặc những người đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch (chẳng hạn như bệnh nhân ghép tạng) tuyệt đối không tự ý uống các sản phẩm kích hoạt miễn dịch từ sâm nếu chưa có chỉ định y khoa ^[6].

Bên cạnh đó, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược cô đặc nào. Nếu cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường về tiêu hóa, mất ngủ hoặc dị ứng, cần ngừng dùng ngay.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn mùa lạnh

Để chăm sóc đường hô hấp trong mùa đông, bạn có thể cân nhắc sử dụng sâm như một biện pháp hỗ trợ với liều lượng đã được kiểm chứng lâm sàng:

• Liều lượng tham khảo: Các nghiên cứu sử dụng chiết xuất chuẩn hóa thường áp dụng mức 100 mg/ngày (như dòng chiết xuất G115) ^[4] hoặc 200 mg x 2 lần/ngày (đối với dòng chiết xuất polysaccharid từ sâm Bắc Mỹ) ^[4]. Với hồng sâm dạng bột hoặc chiết xuất thông thường, liều dùng ở nghiên cứu là 3 g/ngày ^[4].
• Thời điểm dùng: Thảo dược cần có thời gian tích lũy, các nghiên cứu thường cho thấy hiệu quả dự phòng sau từ 4 tuần đến 12 tuần sử dụng liên tục ^[4]. Nên uống vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều cùng nước ấm, tránh uống vào buổi tối sát giờ đi ngủ.
• Kết hợp toàn diện: Việc bổ sung thảo dược chỉ phát huy tác dụng khi kết hợp cùng lối sống lành mạnh. Hãy chủ động tiêm vắc xin cúm mùa hàng năm ^[6], đeo khẩu trang nơi đông người, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, giữ ấm vùng cổ ngực và duy trì chế độ ăn uống đủ chất, ngủ đủ giấc.

Tóm lại, chiết xuất sâm có thể đem lại một số lợi ích trong việc hỗ trợ giảm tần suất và rút ngắn thời gian nhiễm trùng hô hấp ở người khỏe mạnh ^[1]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp bổ trợ, không thay thế lối sống vệ sinh phòng bệnh và chỉ định điều trị y tế chính quy.