Đứng trước quầy sữa tại siêu thị, nhiều phụ huynh có con còi xương hoặc chậm lớn thường băn khoăn giữa sữa tươi không đường và sữa tươi có đường, có hương vị. Nỗi lo phổ biến nhất là đường bổ sung trong sữa ngọt có thể cản trở hấp thu canxi hoặc gây thừa cân, trong khi sữa không đường lại nhạt và khó ép trẻ uống hết.
Thực tế, cả sữa tươi không đường và sữa có đường (sữa có hương vị) đều cung cấp lượng canxi và vi chất tương đương giúp phát triển hệ xương của trẻ [1]. Sữa không đường là lựa chọn tối ưu để hạn chế đường tự do, nhưng nếu trẻ từ chối uống sữa nhạt, sữa có hương vị và có đường lại là giải pháp hiệu quả giúp trẻ uống được nhiều sữa hơn, từ đó đạt chuẩn canxi khuyến nghị mỗi ngày [2].
Vai trò của sữa, đường và cơ chế tích lũy canxi cho xương
Sữa và các chế phẩm từ sữa là nguồn cung cấp các dưỡng chất thiết yếu thường bị thiếu hụt trong khẩu phần của trẻ em như canxi, vitamin D và kali, đóng vai trò trực tiếp hỗ trợ tích lũy khối lượng xương [3]. Bên cạnh đó, việc uống sữa còn bổ sung phốt pho, magiê, vitamin A và i-ốt cho cơ thể đang tăng trưởng [1][2]. Đây đều là những nguyên liệu nền tảng để xây dựng khung xương vững chắc và phòng ngừa tình trạng thiếu hụt vi chất ở trẻ.
Về mặt sinh học, vị ngọt trong sữa không phải lúc nào cũng là kẻ thù của quá trình hấp thu canxi. Trong các loại sữa có hương vị (như vị sô-cô-la, dâu hoặc sữa có đường), lượng vi chất dinh dưỡng thu nhận được nhìn chung tương đương với sữa nguyên chất không đường [4]. Thậm chí, một nghiên cứu năm 1984 khảo sát trên 9 trẻ em bị thiếu hụt men lactase nguyên phát đã cho thấy một góc nhìn thú vị về đường trong sữa [5]. Khi các trẻ này dùng sữa đã thủy phân khoảng 94% đường lactose (tạo ra vị ngọt dễ chịu do tăng hàm lượng đường glucose tự nhiên từ quá trình phân giải), tỷ lệ hấp thu canxi của trẻ cao hơn đáng kể so với giai đoạn ăn chế độ không có lactose kèm viên bổ sung canxi [5]. Trẻ cũng giảm hẳn các triệu chứng đau bụng, sôi bụng, đầy hơi trong vòng 24 giờ sau khi uống 0,5 lít sữa thủy phân so với uống sữa thường chứa 25 g lactose [5].
Bằng chứng khoa học từ các cuộc khảo sát quy mô lớn
Nhiều nghiên cứu dịch tễ học lớn đã trực tiếp so sánh hiệu quả dinh dưỡng giữa nhóm trẻ uống sữa không đường và sữa có hương vị (có đường). Một nghiên cứu công bố năm 2008 tại Mỹ đã phân tích dữ liệu khẩu phần 24 giờ và chỉ số cơ thể của 7.557 trẻ em và thanh thiếu niên từ 2 đến 18 tuổi [1]. Kết quả cho thấy trẻ có uống sữa hương vị đạt tổng lượng sữa tiêu thụ cao hơn so với trẻ chỉ uống sữa không đường [1]. Lượng hấp thu canxi, phốt pho, magiê, kali và vitamin A giữa hai nhóm uống sữa này tương đương nhau, nhưng cao hơn đáng kể so với nhóm trẻ không uống sữa [1]. Cụ thể ở nhóm nữ từ 12 đến 18 tuổi, lượng canxi thu nhận ở nhóm uống sữa có hương vị là 992±41,5 mg/ngày và nhóm chỉ uống sữa không đường là 1.038±22,5 mg/ngày, bỏ xa con số 576±11,7 mg/ngày ở nhóm không uống sữa [1]. Đáng chú ý, lượng đường bổ sung không có sự khác biệt giữa nhóm uống sữa có hương vị và nhóm không uống sữa, đồng thời chỉ số khối cơ thể (BMI) của trẻ uống sữa tương đương hoặc thấp hơn trẻ không uống sữa [1].
Tại Úc, nơi có tới 60% trẻ em từ 9 đến 16 tuổi không đạt mức nhu cầu trung bình ước tính (EAR) về canxi, một nghiên cứu cắt ngang năm 2013 trên 4.487 trẻ từ 2 đến 16 tuổi đã làm rõ vai trò của vị ngọt trong sữa [2]. Các nhà khoa học phân trẻ thành 4 nhóm: chỉ uống sữa không đường, uống sữa có hương vị (kèm hoặc không kèm sữa không đường), không uống sữa dạng thức uống và hoàn toàn không dùng sữa [2]. Kết quả chỉ ra rằng ở lứa tuổi 9 đến 16, trẻ uống sữa có hương vị có khả năng đạt chuẩn nhu cầu canxi (EAR) cao gấp 1,7 lần so với trẻ chỉ uống sữa không đường [2]. Dù nhóm uống sữa có hương vị nạp tổng lượng đường và năng lượng cao hơn, các chỉ số BMI, vòng eo và mức độ hoạt động thể chất lại không có sự khác biệt giữa các nhóm [2].
Tiếp nối kết quả này, một phân tích thứ cấp công bố năm 2019 trên 2.812 trẻ em và thanh thiếu niên Úc từ 2 đến 18 tuổi tiếp tục khẳng định lợi thế của việc duy trì thói quen uống sữa [6]. Trong số 81% trẻ có tiêu thụ sữa, nhóm uống sữa có hương vị và nhóm uống sữa không đường đạt tổng lượng sữa hàng ngày cao nhất, lần lượt là 480 g và 445 g mỗi ngày [6]. Tổng lượng chế phẩm sữa tiêu thụ tương ứng đạt 2,8 khẩu phần và 2,6 khẩu phần mỗi ngày [6]. Nhờ vậy, lượng canxi thu nhận của nhóm uống sữa có hương vị đạt tới 1.049±18 mg/ngày và nhóm sữa không đường đạt 980±15 mg/ngày, vượt trội hơn mọi nhóm khác [6]. Nhóm uống sữa không đường có tỷ lệ năng lượng từ đường tự do thấp nhất (10,7%, độ lệch chuẩn 6,2%), nhưng tổng lượng đường tự do ăn vào và các chỉ số nhân trắc học lại không khác biệt giữa nhóm uống sữa không đường và sữa có hương vị [6]. Hơn nữa, trẻ uống hai loại sữa này có tỷ lệ tiêu thụ nước ngọt có đường thấp nhất [6].
Vì sao sữa có đường giúp trẻ đạt chuẩn canxi tốt hơn?
Câu trả lời nằm ở vị giác và hành vi tiêu dùng của trẻ nhỏ. Một tổng quan tài liệu năm 2016 phân tích 53 nghiên cứu về việc tiêu thụ sữa ở trẻ em cho thấy sữa có hương vị luôn nhận được điểm đánh giá cao nhất về độ ngon miệng [4]. Trẻ em uống nhiều sữa có hương vị hơn sữa trắng không đường; khi không có sẵn sữa hương vị, trẻ uống ít sữa không đường hơn và dẫn đến giảm tổng lượng sữa tiêu thụ chung [4]. Một khảo sát khác năm 2013 trên 513 trẻ em Bỉ từ 8 đến 13 tuổi cũng xác nhận trẻ thích và uống nhiều sữa có hương vị hơn sữa không đường, dù bản thân trẻ nhận thức được sữa có vị ngọt kém lành mạnh hơn [7]. Việc chọn sữa là quyết định tự nguyện của trẻ và hương vị hấp dẫn cùng cảm xúc tích cực với sản phẩm giữ vai trò quyết định [7].
Tại môi trường học đường, thống kê cho thấy gần 25% trẻ em không uống chút sữa nào trong một ngày bất kỳ, và tại trường tiểu học, có tới 70% học sinh chọn sữa có hương vị thay vì sữa trắng không đường [3]. Việc cấm sữa có hương vị ở trường học vì lo ngại đường bổ sung có thể khiến ít trẻ uống sữa hơn, và những trẻ đã bỏ sữa ở trường hiếm khi bù đắp lại được lượng dưỡng chất thiếu hụt đó khi về nhà [3]. Thay vì cấm đoán, một nghiên cứu thực hiện năm 2010 và 2013 tại 10 trường tiểu học ở Mỹ (từ lớp 3 đến lớp 5) cho thấy việc cải tiến công thức sữa học đường theo quy định mới (chuyển sang sữa tách béo để giảm chất béo, đường bổ sung và calo) vẫn giữ được tỷ lệ tiêu thụ ổn định: 52,2% học sinh năm 2010 và 49,7% học sinh năm 2013 uống hết từ 7 ounce trở lên trong hộp sữa 8 ounce [3].
Những giới hạn của bằng chứng và góc nhìn trái chiều
Dù nhiều dữ liệu ủng hộ sữa có hương vị trong việc bổ sung canxi, giới khoa học vẫn ghi nhận những kết quả chưa đồng nhất về mặt kiểm soát cân nặng. Tổng quan 53 nghiên cứu năm 2016 chỉ ra rằng không có mối liên hệ giữa sữa có hương vị và tình trạng cân nặng ở trẻ có cân nặng bình thường, nhưng lại xuất hiện một số tác động trái chiều ở phân nhóm trẻ vốn đã thừa cân [4]. Ngoài ra, lượng năng lượng và đường nạp vào cũng biến thiên tùy theo cách báo cáo của từng nghiên cứu [4].
Đặc biệt, một bài tổng quan năm 2022 xem xét mối liên hệ giữa sữa nước, nước lọc và nước ép trái cây đã trích dẫn những phát hiện cần lưu ý [8]. Trong đó, một nghiên cứu cắt ngang cho thấy trẻ chỉ uống sữa không đường không có sự khác biệt về BMI hay vòng eo so với trẻ không uống sữa; nhưng khi gộp thêm nhóm trẻ uống sữa có hương vị vào mẫu phân tích, cả BMI và vòng eo của nhóm uống sữa đều cao hơn đáng kể so với nhóm không uống sữa [8]. Một phân tích dữ liệu bữa ăn học đường gần đây trong bài tổng quan này cũng chỉ ra sữa tách béo có hương vị là nguồn đóng góp đường bổ sung hàng đầu trong bữa sáng và bữa trưa tại trường [8]. Khi một nghiên cứu bán thực nghiệm thử nghiệm lắp vòi phun nước lọc vào giờ ăn trưa, lượng mua sữa sô-cô-la giảm mạnh trong khi lượng sữa trắng không đổi, kéo theo điểm BMI của học sinh giảm đáng kể [8]. Dù vậy, các tác giả vẫn nhấn mạnh cần nghiên cứu thêm về hệ quả của việc khuyến khích trẻ bỏ sữa chuyển sang uống nước lọc trong bữa ăn, bởi đa số trẻ em hiện nay vốn không đạt mức khuyến nghị về canxi và vitamin D [8].
Những hiểu lầm thường gặp của phụ huynh
Hiểu lầm lớn nhất là đánh đồng sữa tươi có đường với nước ngọt có ga. Thực tế, thói quen ăn uống hình thành rất sớm: trẻ uống nước ngọt từ lúc 5 tuổi sẽ uống ít sữa hơn khi bước vào tuổi thiếu niên và tiêu thụ nhiều đường bổ sung hơn, làm tăng nguy cơ béo phì, tiểu đường và bệnh mạch vành [3]. Ngược lại, trẻ duy trì uống sữa (kể cả sữa không đường hay có hương vị) lại có tỷ lệ sử dụng đồ uống có đường thấp nhất và có chất lượng khẩu phần tổng thể tốt hơn [6][3].
Hiểu lầm thứ hai là ép trẻ uống sữa không đường bằng mọi giá. Như các nghiên cứu đã chỉ ra, trẻ em rất nhạy cảm với mùi vị [7]. Khi bị tước bỏ lựa chọn sữa có vị ngọt yêu thích, trẻ thường phản ứng bằng cách giảm uống sữa nói chung, khiến tổng lượng canxi nạp vào sụt giảm nghiêm trọng và làm trầm trọng thêm nguy cơ thiếu hụt dưỡng chất cho xương [4][3].
Ai nên thận trọng khi dùng sữa tươi có đường?
Nhóm đầu tiên cần thận trọng là trẻ đang có tình trạng thừa cân, béo phì hoặc có vòng eo lớn. Do các nghiên cứu đã ghi nhận những tác động bất lợi tiềm tàng của sữa có hương vị lên chỉ số BMI và vòng eo ở nhóm trẻ này, phụ huynh nên ưu tiên sữa không đường hoặc sữa tách béo để kiểm soát tổng năng lượng và đường nạp vào [4][8].
Nhóm thứ hai là trẻ có biểu hiện bất dung nạp đường lactose tự nhiên trong sữa (thường bị đau bụng, sôi bụng, chướng hơi hoặc tiêu chảy trong vòng 24 giờ sau khi uống sữa thông thường) [5]. Với những trẻ này, việc đổi sang sữa đã thủy phân lactose không chỉ giúp chấm dứt các triệu chứng rối loạn tiêu hóa mà còn cung cấp vị ngọt tự nhiên dễ uống và tăng cường khả năng hấp thu canxi [5]. Trẻ có bệnh lý nền về chuyển hóa hoặc còi xương mức độ nặng đang phải dùng thuốc điều trị cần tham khảo trực tiếp ý kiến bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có phác đồ bổ sung phù hợp, không tự ý dùng sữa thay thế phác đồ y tế.
Cách áp dụng thực tế trong bữa ăn hàng ngày của trẻ
Nếu trẻ chấp nhận uống sữa tươi không đường, đây luôn là lựa chọn hàng đầu vì vừa cung cấp khoảng 980 đến 1.038 mg canxi mỗi ngày (khi kết hợp trong khẩu phần khoảng 445 g sữa và 2,6 khẩu phần chế phẩm sữa), vừa giữ tỷ lệ năng lượng từ đường tự do ở mức thấp nhất [1][6]. Phụ huynh nên tập cho trẻ làm quen với vị sữa tự nhiên ngay từ những năm đầu đời để định hình thói quen ăn uống lành mạnh [3].
Nếu trẻ còi xương, biếng uống sữa và kiên quyết từ chối sữa nhạt, cha mẹ không nên cực đoan cắt bỏ sữa có đường. Việc cho trẻ dùng sữa có hương vị (duy trì tổng lượng sữa khoảng 480 g/ngày hoặc tối thiểu 7 ounce trong mỗi hộp 8 ounce ở bữa phụ) sẽ giúp trẻ dễ dàng đạt mốc canxi trên 990 - 1.049 mg/ngày để phục vụ tăng trưởng xương [1][6][3]. Để cân bằng lợi ích và giảm thiểu rủi ro từ đường bổ sung, phụ huynh nên ưu tiên chọn các dòng sữa có hương vị nhưng đã được giảm béo, tách béo và giảm bớt lượng đường pha chế theo xu hướng dinh dưỡng học đường hiện đại [3]. Đồng thời, cần đảm bảo trẻ uống đủ nước lọc sạch trong ngày (vì có khoảng 55% trẻ em chưa được bù đủ nước) và cắt giảm các loại nước ngọt, bánh kẹo để tổng lượng đường tự do cả ngày không bị vượt ngưỡng [6][8].
Tóm lại, đối với trẻ cần bổ sung canxi để phát triển chiều cao và cải thiện tình trạng còi xương, tổng lượng sữa trẻ thực sự uống vào bụng quan trọng hơn việc phân biệt rạch ròi có đường hay không đường [2][4]. Sữa không đường tốt nhất cho việc kiểm soát đường tự do, nhưng sữa có đường lại là "trợ thủ" đắc lực giúp những trẻ kén ăn uống đủ lượng sữa và canxi cần thiết mỗi ngày [2][6]. Cha mẹ hãy quan sát thể trạng cân nặng và sở thích của con để chọn loại sữa phù hợp, kết hợp tham vấn bác sĩ khi trẻ có dấu hiệu thiếu hụt vi chất bệnh lý.
