Thời tiết giao mùa lạnh giá khiến nhiều thai phụ tìm đến tách trà thảo mộc ấm nóng hoặc các vị thuốc Đông y như quế chi để làm ấm người, giảm cảm giác ớn lạnh. Tuy nhiên, truyền miệng dân gian thường cảnh báo uống nước quế đặc có thể gây động thai hoặc sảy thai. Nỗi băn khoăn lớn của các bà bầu là liệu dùng quế trong thai kỳ có thực sự gây nguy hiểm hay không.
Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ y học là thai phụ không nên tự ý dùng trà quế đặc hoặc vị thuốc quế chi với liều lượng cao trong thai kỳ. Dữ liệu nghiên cứu ghi nhận tại bệnh viện cho thấy quế (Cinnamomum verum) nằm trong nhóm dược liệu tiềm ẩn nguy cơ không an toàn cho thai phụ, gắn liền với cảnh báo về co bóp tử cung và dị tật thai nhi [1]. Trong khi đó, các kết quả cho thấy chiết xuất quế giúp làm giãn cơ tử cung mới chỉ dừng lại ở thí nghiệm trên mô chuột tách rời trong phòng thí nghiệm [2].
Vì sao dược liệu tác động đến sự co bóp tử cung?
Tử cung là cơ quan cấu tạo bởi khối cơ trơn đặc biệt, giữ vai trò bao bọc và nuôi dưỡng thai nhi suốt chín tháng mười ngày. Trạng thái co hay giãn của cơ tử cung phụ thuộc chặt chẽ vào dòng di chuyển của các hạt điện tích canxi (ion canxi) đi vào bên trong tế bào cơ thông qua các cổng chuyên biệt gọi là kênh canxi loại L [2]. Khi canxi ùa vào tế bào nhiều, cơ tử cung sẽ co thắt mạnh; ngược lại, nếu cổng canxi bị chặn, cơ tử cung sẽ chùng xuống và giãn ra [2].
Chiết xuất từ cây quế chứa các hoạt chất sinh học có khả năng tác động trực tiếp lên hệ thống cơ trơn của cơ thể [2]. Khi đi vào mô cơ, các hoạt chất này có thể can thiệp vào hoạt động của kênh canxi loại L, từ đó làm thay đổi lượng canxi đi vào tế bào và làm biến đổi lực co bóp tự nhiên của tử cung [2]. Tuy nhiên, phản ứng của một mảnh mô tách rời trong ống nghiệm và phản ứng của toàn bộ cơ thể người mẹ đang mang thai là hai câu chuyện rất khác nhau.
Ở cơ thể người mang thai, dược liệu khi uống vào còn trải qua quá trình tiêu hóa, chuyển hóa qua gan và tương tác với hệ thống nội tiết tố phức tạp của thai kỳ. Do đó, các tài liệu dịch tễ học lâm sàng vẫn xếp cây quế (Cinnamomum verum) vào danh mục thảo dược có nguy cơ tiềm ẩn gây co bóp tử cung và dị tật thai nhi khi sử dụng làm thuốc trong thai kỳ [1]. Sự khác biệt giữa mô hình thí nghiệm và cảnh báo lâm sàng chính là lý do thai phụ cần hết sức dè dặt.
Nghiên cứu trên người ghi nhận gì về việc dùng quế khi mang thai?
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 thực hiện tại một bệnh viện đại học tuyến cuối ở Jimma (Ethiopia) đã khảo sát tình trạng sử dụng cây thuốc ở phụ nữ mang thai [1]. Nghiên cứu tiến hành trên 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản, trong đó có 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện vì chấm dứt thai kỳ tự nguyện và/hoặc sảy thai, 19 người còn lại (15,2%) nhập viện vì các bệnh lý liên quan đến thai kỳ khác [1]. Trong nhóm 106 phụ nữ chấm dứt thai kỳ hoặc sảy thai, có 19 người (17,9%) đã sử dụng từ 1 đến 3 loại cây thuốc trong lúc mang thai [1].
Khi phân loại mức độ an toàn của các thảo dược được nhóm phụ nữ này sử dụng, các nhà nghiên cứu ghi nhận có 16 trường hợp dùng thảo dược an toàn, 9 trường hợp dùng loại cần thận trọng, 11 trường hợp dùng loại chưa rõ độ an toàn và 5 trường hợp dùng các cây thuốc tiềm ẩn nguy hiểm [1]. Đáng chú ý, trong nhóm 5 phụ nữ dùng thảo dược tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn, cây quế (Cinnamomum verum) được liệt kê rõ ràng với nguy cơ tiềm ẩn gây dị tật thai nhi và gây co bóp tử cung [1]. Cùng nhóm nguy cơ này còn có một số thảo dược khác như cỏ cà ri (Trigonella foenum-graecum) hay cửu lý hương (Ruta chalepensis) [1].
Nghiên cứu năm 2021 này cũng phác họa thói quen dùng dược liệu rất sát với đời sống thực tế: có tới 76,5% số thảo dược được mua ngoài chợ, 68,3% thu hái qua người thân và 75,2% thai phụ dùng thuốc là do người nhà khuyên bảo [1]. Dược liệu chủ yếu ở dạng khô (60,1%), dùng đường uống (89,7%) và thường pha thêm đường làm chất dẫn (27,8%) [1]. Liều lượng phổ biến nhất được đong bằng cốc uống nước (51,7%), mỗi lần uống một cốc nước (47,5%), tần suất uống một lần mỗi ngày (54,8%) và kéo dài nhiều tháng tùy thích trong thai kỳ (32,9%) [1].
Giới hạn của nghiên cứu năm 2021 là thiết kế cắt ngang trên cỡ mẫu 125 bệnh nhân nhập viện tại một bệnh viện ở Ethiopia, ghi nhận lại thói quen sử dụng dựa trên khảo sát [1]. Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ thực tế và phân loại nguy cơ của thảo dược, nhưng không phải là thử nghiệm đối chứng theo dõi riêng lẻ từng liều lượng quế chi trên diện rộng. Dù vậy, dữ liệu này là lời cảnh báo xác đáng về việc tự ý sắc uống thảo dược theo lời khuyên truyền miệng của gia đình [1].
Thí nghiệm trên động vật nói gì về chiết xuất quế và cơ tử cung?
Trái ngược với lo ngại lâm sàng, một nghiên cứu công bố năm 2016 lại tìm hiểu tác động sinh lý và dược lý của chiết xuất quế trên các dải cơ tử cung chuột tách rời [2]. Nhóm nghiên cứu đã lấy các dải cơ tử cung dọc từ những con chuột cái không mang thai, treo thẳng đứng trong buồng nuôi cấy mô và cho tiếp xúc với chiết xuất quế ở các nồng độ từ 10 đến 20 mg/mL [2]. Các dải cơ này đồng thời được kích thích co bóp bằng các dung dịch gồm kali clorua (KCl) nồng độ 60 mM, hormone gây co tử cung oxytocin nồng độ 5 nM và chất hoạt hóa kênh canxi Bay K8644 nồng độ 1 muM [2].
Kết quả thí nghiệm năm 2016 cho thấy chiết xuất quế làm giảm đáng kể lực co bóp của tử cung chuột theo mức độ phụ thuộc vào nồng độ: nồng độ chiết xuất càng cao thì lực co càng giảm [2]. Chiết xuất quế cũng làm suy yếu rõ rệt các cơn co tử cung do KCl, oxytocin và chất Bay K8644 gây ra [2]. Các tác giả nhận định cơ chế chính của chiết xuất quế có thể là ức chế kênh canxi loại L, hạn chế dòng canxi đi vào tế bào cơ, từ đó đóng vai trò như một chất giảm co thắt tử cung mạnh trong ống nghiệm [2].
Từ dữ liệu này, nhóm tác giả nghiên cứu năm 2016 đặt giả thuyết rằng quế có thể được ứng dụng để giảm đau bụng kinh hoặc ngăn ngừa các cơn co tử cung không mong muốn ở giai đoạn đầu thai kỳ [2]. Tuy nhiên, giới hạn rất lớn của nghiên cứu là chỉ thực hiện trên mảnh mô tử cung đã tách rời khỏi cơ thể của chuột không mang thai [2]. Nồng độ chiết xuất tiếp xúc trực tiếp với mô là 10-20 mg/mL trong bể thí nghiệm hoàn toàn không phản ánh được liều lượng an toàn khi phụ nữ mang thai uống qua đường tiêu hóa [2].
Hiểu đúng về bằng chứng khoa học và những lầm tưởng thường gặp
Khi đặt hai nghiên cứu cạnh nhau, độc giả dễ thắc mắc vì sao thí nghiệm năm 2016 thấy chiết xuất quế làm giảm co tử cung chuột [2], còn khảo sát năm 2021 lại xếp quế vào nhóm có nguy cơ gây co bóp tử cung và dị tật thai nhi ở người [1]. Trong y học, kết quả từ mô cơ chuột không mang thai trong ống nghiệm không bao giờ được áp dụng thẳng sang phụ nữ mang thai. Tử cung của chuột không mang thai có mật độ thụ thể hormone và độ nhạy cảm khác hẳn tử cung của người phụ nữ đang mang bầu.
Lầm tưởng phổ biến nhất của nhiều gia đình là cho rằng thảo dược tự nhiên, mua ngoài chợ hoặc do người thân mách bảo thì luôn lành tính [1]. Thực tế khảo sát năm 2021 cho thấy hơn 3/4 số thai phụ dùng cây thuốc theo lời khuyên của người nhà (75,2%) và tự đong liều lượng bằng cốc uống nước hàng ngày (51,7%) mà không hề biết mình đang uống phải nhóm dược liệu tiềm ẩn nguy cơ gây sảy thai hoặc dị tật [1]. Việc uống một cốc nước sắc dược liệu khô mỗi ngày trong nhiều tháng là mức phơi nhiễm cao và thiếu kiểm soát [1].
Một hiểu lầm khác là đánh đồng việc dùng một chút bột quế làm gia vị nấu ăn với việc uống trà quế đặc hay sắc vị thuốc quế chi. Trong ẩm thực, lượng quế rắc vào món ăn là cực kỳ nhỏ. Ngược lại, khi hãm trà đặc hoặc sắc thuốc uống hàng cốc mỗi ngày [1], lượng hoạt chất đi vào máu mẹ và truyền qua nhau thai sẽ lớn hơn rất nhiều, đặt thai nhi vào vùng nguy cơ chưa được kiểm chứng an toàn trên người.
Ai nên đặc biệt thận trọng với trà quế và vị thuốc quế chi?
Đối tượng đầu tiên cần tránh dùng trà quế liều cao hoặc tự ý sắc vị thuốc quế chi là phụ nữ đang mang thai ở mọi giai đoạn, đặc biệt là trong ba tháng đầu thai kỳ. Đây là giai đoạn phôi thai đang hình thành các cơ quan và làm tổ, rất nhạy cảm với các tác nhân có nguy cơ gây dị tật thai nhi hoặc kích thích co bóp tử cung như đã được cảnh báo đối với cây quế (Cinnamomum verum) [1].
Phụ nữ có tiền sử sảy thai, động thai, dọa sinh non hoặc đang có các bệnh lý sản khoa phải theo dõi tại bệnh viện tuyệt đối không dùng các loại nước sắc thảo dược tự pha chế [1]. Khảo sát lâm sàng đã chỉ ra tỷ lệ đáng kể phụ nữ nhập viện vì sảy thai hoặc chấm dứt thai kỳ có sử dụng các loại cây thuốc tự mua ngoài chợ [1].
Ngoài ra, những thai phụ đang mắc bệnh nền (như tăng huyết áp thai kỳ, đái tháo đường thai kỳ) hoặc đang phải dùng thuốc điều trị theo đơn cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào. Dù một số dân tộc có truyền thống dùng quế để kiểm soát huyết áp [2], việc tự ý dùng quế làm thuốc trong lúc mang thai có thể gây tương tác thuốc hoặc làm sai lệch phác đồ điều trị chuẩn của bác sĩ.
Áp dụng thực tế thế nào để an toàn cho cả mẹ và thai nhi?
Trong bữa ăn hàng ngày, nếu thai phụ chỉ ăn các món kho, hầm hoặc bánh ngọt có chứa một lượng rất nhỏ bột quế hay thanh quế đóng vai trò tạo mùi thơm gia vị thì không cần quá hoang mang. Lượng gia vị nhỏ thoáng qua trong món ăn gia đình khác hoàn toàn với việc dùng dược liệu khô đong bằng cốc nước uống liên tục mỗi ngày [1].
Tuy nhiên, bà bầu nên dừng thói quen hãm trà quế đặc, uống tinh dầu quế, uống viên thực phẩm chức năng chiết xuất quế hàm lượng cao hoặc tự mua vị thuốc quế chi ngoài chợ về sắc uống [1]. Khi bị cảm lạnh, nhức mỏi hay ớn lạnh trong thai kỳ, thay vì nghe theo lời khuyên truyền miệng của người thân trong gia đình [1], thai phụ nên giữ ấm cơ thể bằng quần áo, uống nước ấm lọc thông thường và nghỉ ngơi hợp lý.
Nếu các triệu chứng khó chịu kéo dài hoặc có dấu hiệu đau bụng, ra máu bất thường, thai phụ cần đến khám tại cơ sở y tế chuyên khoa sản. Mọi quyết định sử dụng thuốc Đông y hay Tây y trong giai đoạn mang thai đều cần có sự thăm khám và chỉ định trực tiếp từ bác sĩ để bảo vệ an toàn tối đa cho sự phát triển của em bé.
Tóm lại, dù chiết xuất quế có khả năng làm giảm co bóp mô tử cung chuột trong phòng thí nghiệm [2], cây quế vẫn nằm trong danh sách dược liệu tiềm ẩn nguy cơ gây co bóp tử cung và dị tật thai nhi khi dùng làm thuốc ở người mang thai [1]. Bà bầu chỉ nên tiếp xúc với quế ở mức gia vị rất nhỏ trong món ăn và tuyệt đối không tự ý uống trà quế đặc hay thuốc sắc có quế chi. Khi có bất kỳ vấn đề sức khỏe nào trong thai kỳ, việc tham vấn bác sĩ sản khoa luôn là lựa chọn an toàn nhất.
