Nhiều người có thói quen tự sắc uống các loại cây thuốc nam để cắt sốt, giảm ho đờm hoặc trị nhiễm trùng tại nhà. Thường sơn là một vị thuốc quen thuộc trong dân gian, nhưng việc tự ý dùng không kiểm soát liều lượng khiến không ít người lo lắng về nguy cơ hại gan, hại thận.

Câu trả lời là có. Thường sơn (tên khoa học: Dichroa febrifuga Lour.) là dược liệu có độc tính tự nhiên [1]. Dùng thảo dược này, đặc biệt khi dùng quá liều chỉ định hoặc chưa qua bào chế đúng cách, có thể gây tổn thương đa cơ quan bao gồm gan, thận và tim, kèm theo các phản ứng tiêu hóa như buồn nôn, nôn mửa, đau bụng và tiêu chảy [1].

Thường sơn là cây gì và vì sao chứa độc tính?

Thường sơn (Dichroa febrifuga Lour.) là cây bụi thường xanh thuộc họ Thanh tú (Saxifragaceae) [2]. Trong y học cổ truyền tại Trung Quốc và Hàn Quốc, rễ và lá thường sơn được dùng rộng rãi để trị sốt rét, các bệnh ký sinh trùng, ho có đờm và sốt không ổn định do nhiễm trùng [1][3][2].

Một bài tổng quan công bố năm 2024 đã thu thập dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu điện tử (Elsevier, PubMed, ACS, CNKI, Google Scholar, Baidu Scholar), luận văn và sách dược liệu cổ để phân tích toàn diện về loại cây này [1]. Kết quả ghi nhận 30 hợp chất hóa học đã được phân lập và xác định từ thường sơn, bao gồm nhóm alkaloid, terpenoid, flavonoid và các hợp chất khác [1].

Các thành phần này mang lại nhiều hoạt tính sinh học như chống sốt rét, kháng viêm, chống khối u, diệt ký sinh trùng và kháng nấm trứng (oomycete) [1]. Tuy nhiên, nhóm chất alkaloid vừa là nền tảng tạo nên hiệu quả điều trị, vừa là nguồn gốc trực tiếp gây ra độc tính của cây [1]. Khi đi vào cơ thể, các alkaloid này có thể gây tổn thương nhiều cơ quan nội tạng như gan, thận, tim và kích ứng đường tiêu hóa dẫn đến đau bụng, tiêu chảy, buồn nôn và nôn [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng và độc tính của thường sơn?

Các nghiên cứu hiện đại đã khảo sát cả lợi ích dược lý lẫn rủi ro độc tính của thường sơn trên mô hình tế bào và động vật.

Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã đánh giá tác dụng kháng viêm của dịch chiết nước rễ thường sơn trên đại thực bào màng bụng của chuột nhắt chủng C57BL/6 và tế bào RAW 264.7 kích thích bằng nội độc tố LPS [3]. Kết quả cho thấy dịch chiết này ức chế sản xuất các chất gây viêm (cytokine tiền viêm IL-1beta và IL-6) thông qua việc chặn hoạt hóa con đường tín hiệu NF-kappaB/IkappaB-alpha/IKK và quá trình phosphoryl hóa của các protein Akt, ERK1/2, JNK [3]. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở phân tử giải thích cách rễ thường sơn giảm viêm do nội độc tố, nhưng mới dừng ở mức độ tế bào trong phòng thí nghiệm [3].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2023 tập trung vào lá thường sơn [2]. Các nhà khoa học đã phân lập 3 hợp chất từ lá gồm hydrangenoside C, isoarborinol và methyl 1,3,4,6-tetra-O-acetyl-fructofuranoside, sau đó thử nghiệm trên mô hình chuột bị phù nề do chất carrageenan gây ra [2]. Kết quả cho thấy hợp chất isoarborinol ức chế phù nề hiệu quả theo liều lượng, tương tự thuốc kháng viêm diclofenac, trong khi 2 hợp chất còn lại không có hoạt tính rõ rệt [2]. Phân tích mô phỏng trên máy tính (in silico) chỉ ra rằng isoarborinol gắn kết với các enzyme gây viêm 5-LOX và PLA2 thông qua liên kết hydro [2].

Năm 2025, một nghiên cứu thử nghiệm trên 60 con chuột cống đực chủng Wistar bị chấn thương tủy sống đụng dập, chia làm 4 nhóm [4]. Nhóm được điều trị bằng hạt nano kẽm tổng hợp xanh từ dịch chiết nước lá thường sơn ở liều 80 microg/kg giúp cải thiện chức năng vận động chi sau, giảm phản ứng chậm trễ, giảm protein GFAP, giảm vùng hốc tổn thương và tăng số lượng tế bào thần kinh vận động sừng trước tủy sống (p < 0,05) [4]. Dù vậy, đây là dạng bào chế công nghệ nano thử nghiệm trên chuột, hoàn toàn khác với việc đun sắc lá hoặc rễ cây uống trực tiếp.

Về mặt an toàn, tổng quan năm 2024 khẳng định thường sơn là dược liệu có độc [1]. Độc tính của nhóm alkaloid trong cây nhắm vào nhiều cơ quan, trực tiếp gây hại cho gan, thận và tim [1]. Giới hạn của các bằng chứng hiện tại là còn ít nghiên cứu đi sâu vào toàn bộ thành phần hóa học và đặc tính cấu trúc của cây [1]. Dù có các phương pháp giảm độc tính như biến đổi cấu trúc hợp chất, bào chế hoặc thay đổi dạng liều dùng, nhưng tính an toàn và hợp lý của các phương pháp này vẫn cần tiếp tục được làm rõ [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây thuốc tự nhiên

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm thảo dược tự nhiên thì lành tính, uống càng nhiều càng nhanh khỏi bệnh. Thực tế, ranh giới giữa liều điều trị và liều gây độc của thường sơn rất hẹp vì chính hoạt chất chữa bệnh (alkaloid) cũng là chất gây độc cho gan, thận và tim [1].

Hiểu lầm thứ hai là thấy cây có tác dụng kháng viêm, giảm sốt trên nghiên cứu rồi tự ý hái lá, đào rễ tươi về đun uống. Các thử nghiệm tích cực về kháng viêm hay bảo vệ thần kinh đều dùng dịch chiết chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm, hợp chất phân lập riêng lẻ hoặc hạt nano ở liều cực nhỏ (như 80 microg/kg trên chuột) [4][3][2]. Uống nước sắc thô chưa qua xử lý giảm độc khiến cơ thể nạp trực tiếp lượng lớn alkaloid độc hại, dễ dẫn đến nôn mửa, tiêu chảy cấp và tổn thương nội tạng [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Do nguy cơ gây tổn thương đa cơ quan gồm gan, thận và tim, các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt thận trọng và tránh tự ý sử dụng thường sơn [1]:

  • Người có bệnh nền về gan (viêm gan, xơ gan, men gan cao) hoặc suy giảm chức năng thận, vì độc tính của alkaloid trong cây sẽ làm nặng thêm tình trạng tổn thương cơ quan [1].
  • Người có bệnh lý tim mạch hoặc tiền sử rối loạn nhịp tim, suy tim [1].
  • Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, đang bị viêm loét dạ dày, đau bụng, buồn nôn hoặc tiêu chảy [1].
  • Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ nhỏ và người cao tuổi có sức đề kháng yếu hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính.

Nguyên tắc áp dụng thực tế để bảo vệ gan, thận

Để tránh nguy cơ ngộ độc gan, thận, người dân tuyệt đối không tự ý thu hái rễ hay lá thường sơn về sắc uống tại nhà để tự trị sốt hay giảm viêm.

Trong y học cổ truyền và dược học hiện đại, thường sơn bắt buộc phải trải qua quy trình bào chế chuyên biệt, thay đổi dạng bào chế hoặc biến đổi cấu trúc hợp chất nhằm giảm thiểu độc tính trước khi dùng cho người bệnh [1]. Việc sử dụng vị thuốc này phải có sự thăm khám, kê đơn và theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa Y học cổ truyền.

Nếu đang sử dụng bất kỳ bài thuốc nào có thành phần thường sơn và xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo sớm như buồn nôn, nôn mửa, đau bụng, tiêu chảy, người bệnh cần ngưng uống ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan, thận và tim mạch [1].

Thường sơn là dược liệu có giá trị trong điều trị sốt rét và kháng viêm, nhưng đi kèm độc tính rõ rệt trên gan, thận, tim và hệ tiêu hóa [1][3][2]. Người dân không nên tự ý dùng thảo dược này theo truyền miệng mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ, đặc biệt khi có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị.