Uống trà cúc chỉ thiên liên tục nhiều ngày có gây hại gan thận?

Nhiều người Việt có thói quen hái hoặc mua thảo dược dân gian về phơi khô, đun nước uống thay trà quanh năm để thanh nhiệt và giải độc. Trong số đó, cúc chỉ thiên (còn gọi là cỏ bọ xít, thia chỉ thiên) là loại cây cỏ mọc hoang quen thuộc, thường được truyền tai nhau về công dụng bảo vệ tạng phủ. Tuy nhiên, việc sắc uống vị thuốc này liên tục từ tuần này qua tuần khác liệu có tiềm ẩn nguy cơ tổn hại gan, thận hay không là thắc mắc chung của không ít độc giả quan tâm đến sức khỏe.

Các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng hiện tại cho thấy cúc chỉ thiên (Elephantopus scaber) không biểu hiện độc tính cấp đường uống và không trực tiếp gây hoại tử tế bào gan hay ống thận ở mức liều thử nghiệm ^[1]. Ngược lại, chiết xuất từ loài cây này còn thể hiện khả năng giảm bớt men gan và hỗ trợ bảo vệ mô gan, mô thận khi cơ thể đối mặt với tác nhân độc hại [1, 4, 5]. Dù vậy, việc lạm dụng kéo dài mà không có chỉ định liều lượng cụ thể vẫn tiềm ẩn những nguy cơ chuyển hóa nhất định đối với các cơ quan nội tạng.

Bản chất của cúc chỉ thiên và góc nhìn y học cổ truyền

Cúc chỉ thiên có danh pháp khoa học là Elephantopus scaber L., thuộc họ Cúc (Asteraceae) ^[2]. Đây là loài thảo dược bản địa có lịch sử sử dụng lâu đời trong y học dân gian ở nhiều khu vực châu Á ^[2]. Tại vùng Tây Nam Trung Quốc, người dân tộc Tráng từ hơn 700 năm trước đã sử dụng cúc chỉ thiên để chữa trị các chứng bệnh như cảm cúm, đau đầu, viêm phế quản, tiêu chảy và viêm gan ^[2].

Ở nhiều nền y học cổ truyền, loài cây này được ghi nhận như một bài thuốc bổ gan, hỗ trợ điều trị các rối loạn thận, viêm thận, sốt và viêm nhiễm [4, 5, 8]. Các bộ phận như toàn cây hoặc rễ đều có thể tận dụng để làm thuốc sắc hoặc trà uống [2, 6]. Tuy nhiên, các bài thuốc cổ truyền thường chỉ dùng theo từng thang hoặc từng đợt ngắn, không dùng thay nước uống hàng ngày trong thời gian dài vô tận.

Cơ chế tác động sinh học của cúc chỉ thiên lên gan và thận

Để xác định một loại thảo dược có gây hại hay bảo vệ tạng phủ, các nhà khoa học tập trung phân tích thành phần hóa thực vật và cách chúng tương tác với phản ứng viêm và oxy hóa. Đến nay, các nhà nghiên cứu đã phân lập được khoảng 30 hợp chất từ cây cúc chỉ thiên, trong đó có 4 sesquiterpene lactone, 9 triterpene và 5 flavone ^[2]. Các sesquiterpene lactone, tiêu biểu là deoxyelephantopin và isodeoxyelephantopin, được xem là nhóm hoạt chất chủ đạo mang lại đặc tính kháng viêm và điều hòa tế bào [2, 8].

Khi tế bào gan và thận bị các yếu tố độc hại hoặc phản ứng viêm tấn công, nồng độ các gốc oxy hóa tự do (ROS) sẽ tăng cao, kéo theo sự kích hoạt các con đường tín hiệu gây viêm [4, 5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất cúc chỉ thiên có khả năng ức chế sự biểu hiện của kinase p38 MAP và cyclooxygenase-2 (COX-2) trong mô gan ^[3]. Đồng thời, chiết xuất này dập tắt bớt sự sản sinh các chất gây viêm như oxit nitric (NO), interleukin-1 (IL-1), interleukin-6 (IL-6) và prostaglandin E2 (PGE2) ^[3]. Nhờ việc kiềm chế chuỗi phản ứng viêm và ngăn chặn stress oxy hóa, thảo dược này giúp mô tế bào tránh được hiện tượng thoái hóa và hoại tử mô [1, 5].

Nghiên cứu thực nghiệm về độc tính và ngưỡng an toàn liều lượng

Một trong những băn khoăn lớn nhất của độc giả là uống nhiều ngày có bị tích tụ độc tính gây suy giảm chức năng gan thận hay không. Các khảo sát độc tính bán trường diễn và độc tính cấp đã phần nào đưa ra lời giải đáp trên mô hình động vật thí nghiệm.

Một thử nghiệm trên chuột nhắt trắng đánh giá độc tính cấp tính qua đường uống ghi nhận chiết xuất cồn của Elephantopus scaber không gây ra bất kỳ dấu hiệu ngộ độc cấp tính nào ^[1]. Chuột tiếp nhận dịch chiết không có biểu hiện tổn thương gan; ngược lại, ở các cá thể bị tổn thương gan do tiêu thụ cồn gây tăng men AST, ALT, ALP, triglyceride và bilirubin, chiết xuất cúc chỉ thiên nồng độ thấp đã giúp giảm mỡ tích tụ và giảm đáng kể các chỉ số men gan ^[1]. Ở liều lượng cao, chiết xuất thảo dược này phục hồi tổn thương mô học tương đương với nhóm đối chứng dùng Phyllanthus niruri (chó đẻ răng cưa) ^[1].

Đối với việc dùng liên tục nhiều ngày, một nghiên cứu trên chuột cống trắng kéo dài suốt 30 ngày đã kiểm tra phân đoạn chiết hexane từ rễ cúc chỉ thiên với liều 0,15 g/kg thể trọng ^[4]. Kết quả thử nghiệm bán trường diễn này cho thấy không có dấu hiệu suy giảm chức năng thận ở chuột sau một tháng dùng thuốc ^[4]. Ngược lại, ở những cá thể chuột bị tiểu đường kèm theo rối loạn mỡ máu và rối loạn chức năng thận (tăng ure máu, bất thường protein và creatinine huyết thanh), liều dùng 0,15 g/kg mỗi ngày đã khôi phục các chỉ số chức năng thận về gần mức bình thường, đồng thời hạ cholesterol toàn phần, LDL và triglyceride có ý nghĩa thống kê ^[4].

Ở một khía cạnh bảo vệ kép, một nghiên cứu năm 2020 trên chuột mang thai bị nhiễm khuẩn Escherichia coli đã khảo sát tác động của chiết xuất cúc chỉ thiên khi dùng liên tục từ ngày mang thai thứ 1 đến ngày thứ 16 ^[5]. Việc nhiễm khuẩn gây hoại tử tế bào gan và ống lượn thận nghiêm trọng ^[5]. Khi chuột được cho uống đơn độc cúc chỉ thiên với liều 200 mg/kg hoặc phối hợp dịch chiết cúc chỉ thiên với rau ngót (Sauropus androgynus) theo tỷ lệ 75:25 (tương đương 150 mg/kg cúc chỉ thiên và 37,5 mg/kg rau ngót), tỷ lệ hoại tử gan và ống thận đã giảm rõ rệt so với nhóm nhiễm khuẩn không điều trị ^[5]. Ngoài ra, việc dùng cúc chỉ thiên kéo dài nửa tháng ở liều lượng này còn giúp duy trì nồng độ estradiol ổn định và tái lập cân bằng hormone progesterone của động vật mang thai ^[5].

Mặt khác, thử nghiệm trên chuột cống dòng Sprague-Dawley bị viêm gan cấp do nội độc tố vi khuẩn lipopolysaccharide (LPS) cũng xác nhận dịch chiết nước của cúc chỉ thiên làm giảm mạnh nồng độ enzym gan AST và ALT trong huyết thanh ^[3]. Dịch chiết nước cho thấy tác dụng ức chế phụ thuộc liều đối với các con đường dẫn truyền tín hiệu stress JNK và p38 MAPK trong mô tế bào ^[3].

Giới hạn của bằng chứng hiện có và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm đều ủng hộ khả năng dung nạp tốt và tác dụng bảo vệ tạng của cúc chỉ thiên, độc giả cần hiểu rõ giới hạn của các nghiên cứu này. Tất cả các phát hiện về độc tính, liều an toàn 0,15 g/kg thể trọng trong 30 ngày hay 200 mg/kg trong 16 ngày mới dừng lại ở mô hình chuột trong phòng thí nghiệm [1, 6]. Cho đến nay, vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn trên người nhằm xác lập ngưỡng độc tính bán trường diễn hay nồng độ gây độc tuyệt đối khi dùng cúc chỉ thiên dài ngày liên tục từ năm này qua năm khác.

Một hiểu lầm hết sức phổ biến là suy nghĩ "thảo dược tự nhiên thì uống thay nước lọc cả năm cũng vô hại". Cần lưu ý rằng các hợp chất chiết tách từ cúc chỉ thiên sở hữu hoạt tính sinh học rất mạnh [2, 8]. Điển hình như dẫn xuất delta-truxinate mới được phân lập từ chiết xuất ethyl acetate của cúc chỉ thiên có độc tính tế bào đối với dòng tế bào HepG2 với giá trị IC50 là 60 µM ^[2]. Hoạt tính tiêu diệt hoặc ức chế tế bào ung thư của các dẫn xuất sesquiterpene lactone như deoxyelephantopin cho thấy thảo dược này có tác động sâu đến chu trình phân chia tế bào, khả năng sống sót và quá trình tự chết của tế bào ^[6]. Do đó, việc tự ý hãm uống nước cúc chỉ thiên quá đậm đặc hoặc dùng liên miên hàng tháng trời hoàn toàn có thể tạo gánh nặng chuyển hóa và đào thải không cần thiết cho tế bào gan và hệ thống quản cầu thận.

Ngoài ra, nhiều người tin rằng thảo dược giải độc có thể dùng thoải mái cùng lúc với bất kỳ loại thuốc tây nào mà không lo tương tác. Đây là quan điểm chưa có cơ sở kiểm chứng, bởi việc các hoạt chất thực vật cạnh tranh con đường chuyển hóa enzym trong gan có thể làm thay đổi nồng độ các thuốc điều trị bệnh mạn tính khác.

Ai nên thận trọng khi muốn dùng cúc chỉ thiên?

Cúc chỉ thiên không phải là thức uống lành tính cho tất cả mọi đối tượng. Những nhóm người sau đây cần đặc biệt cẩn trọng trước khi quyết định đun nước vị thuốc này uống thường xuyên:

• Người có tiền sử suy thận mạn tính hoặc tổn thương cầu thận nặng: Mặc dù rễ cây có khả năng cải thiện chức năng thận trên chuột đái tháo đường ^[4], thận suy yếu ở người khó có thể cáng đáng thêm việc lọc các hợp chất phức tạp từ thảo mộc thô chưa chuẩn hóa.
• Bệnh nhân viêm gan tiến triển nặng hoặc xơ gan: Việc tiếp nhận các hợp chất sesquiterpene lactone có hoạt tính tế bào [2, 8] cần được theo dõi chặt chẽ bởi bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật thay vì tự điều trị tại nhà.
• Phụ nữ mang thai và người cho con bú: Dù thử nghiệm phối hợp cúc chỉ thiên và rau ngót trên chuột chửa cho thấy khả năng phục hồi progesterone ^[5], việc áp dụng trên thai phụ người thật là hoàn toàn chưa được kiểm chứng độ an toàn sản khoa.
• Người đang dùng các phác đồ thuốc điều trị mạn tính: Cần trao đổi với nhân viên y tế để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi tại gan.

Cách dùng cúc chỉ thiên an toàn trong thực tế

Nếu muốn bổ sung cúc chỉ thiên vào chế độ chăm sóc sức khỏe theo kinh nghiệm dân gian, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc thận trọng để bảo toàn chức năng gan thận:

• Dùng theo từng đợt ngắn: Không nên uống nước cúc chỉ thiên thay thế hoàn toàn nước lọc mỗi ngày. Thích hợp nhất là sử dụng theo từng liệu trình ngắn từ 7 đến 10 ngày khi cơ thể có biểu hiện nhiệt độc, cảm mạo hoặc rối loạn tiêu hóa nhẹ theo khuyến cáo của y học cổ truyền ^[2], sau đó tạm dừng để cơ thể nghỉ ngơi và đào thải.
• Kiểm soát lượng dùng vừa phải: Sử dụng thảo mộc khô ở liều lượng vừa phải, hãm hoặc sắc loãng, không nên sắc cạn thành cao đặc nếu không có chỉ định từ thầy thuốc chuyên khoa.
• Đảm bảo nguồn dược liệu sạch: Cây cúc chỉ thiên mọc hoang rất dễ tích tụ kim loại nặng hoặc tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật từ đất và môi trường xung quanh. Dược liệu nhiễm nấm mốc hoặc tạp chất chính là thủ phạm âm thầm gây hoại tử tế bào gan và tổn thương mô thận chứ không hoàn toàn do bản thân cây thuốc.
• Lắng nghe cơ thể: Trong quá trình dùng, nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như mệt mỏi, chán ăn, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu hoặc phù nề, cần dừng uống ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan thận.

Tóm lại, các dữ liệu khoa học hiện nay chưa ghi nhận nguy cơ gây độc trực tiếp của cúc chỉ thiên lên gan và thận ở các mức liều tiêu chuẩn, thậm chí thảo dược này còn thể hiện tiềm năng bảo vệ cơ quan trước các độc tố thực nghiệm [1, 4, 5, 6]. Dù vậy, thói quen uống trà cúc chỉ thiên liên tục nhiều ngày mà thiếu kiểm soát liều lượng vẫn là điều không nên. Hãy luôn giữ thói quen sử dụng điều độ, dùng thảo dược rõ nguồn gốc và tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn có bệnh lý nền.