Cảm giác ấm ách sau bữa ăn và thói quen tìm đến ly trà gừng
Sau những bữa ăn nhiều chất béo, đạm hoặc khi ăn quá nhanh, không ít người gặp phải cảm giác bụng căng cứng, ấm ách và liên tục ợ hơi. Tình trạng thức ăn đọng lại quá lâu trong dạ dày gây ra sự khó chịu kéo dài ở vùng thượng vị, khiến sinh hoạt và công việc bị ảnh hưởng. Để giải quyết cảm giác khó chịu này, một kinh nghiệm dân gian rất quen thuộc là nhấp từng ngụm trà gừng ấm.
Thói quen dùng trà gừng ấm thực tế không dừng lại ở cảm giác truyền miệng, mà đã được khoa học chứng minh là có khả năng kích thích hoạt động tiêu hóa rõ rệt. Nhờ các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao, gừng hỗ trợ rút ngắn thời gian thức ăn lưu lại tại dạ dày, đẩy lùi tình trạng ứ trệ và tạo điều kiện cho khí thừa được giải phóng ra ngoài một cách êm dịu.
Cơ chế sinh học: Hợp chất gingerol đánh thức nhu động dạ dày như thế nào?
Chứng khó tiêu chức năng thường được xác định bởi các biểu hiện như cảm giác no sớm, đầy tức sau khi ăn, đau hoặc nóng rát vùng thượng vị mà không tìm thấy tổn thương thực thể nào [1]. Sự suy giảm tốc độ làm rỗng dạ dày là một trong những nguyên nhân sinh lý bệnh chính dẫn tới tình trạng khó tiêu chức năng cũng như cảm giác buồn nôn [1]. Khi dạ dày co bóp kém, thức ăn bị ứ trệ tại vùng hang vị, làm căng giãn thành dạ dày quá mức và kích hoạt các thụ cảm thể gây cảm giác chướng tức.
Hiệu quả tăng tốc tiêu hóa của củ gừng bắt nguồn từ các thành phần hoạt tính sinh học chính là gingerol và shogaol [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các hợp chất gingerol và shogaol trong gừng tác động trực tiếp lên các thụ thể cholinergic M3 và thụ thể serotonergic 5-HT3 trên đường tiêu hóa [3]. Sự tương tác với các thụ thể này kích thích các tín hiệu thần kinh cơ, từ đó làm gia tăng trương lực và nhu động co bóp của cơ trơn ruột [3].
Khi cơ trơn được kích hoạt nhịp nhàng, lực co bóp của vùng hang vị dạ dày được tăng cường, giúp nhào trộn thức ăn tốt hơn và nhanh chóng tống đẩy dưỡng trấp qua lỗ môn vị xuống tá tràng [3]. Bằng cách gia tăng tốc độ làm rỗng dạ dày và rút ngắn thời gian lưu chuyển của thức ăn, gừng giúp giải tỏa tình trạng ứ trệ thức ăn, giảm thiểu áp lực trong lòng ống tiêu hóa [3]. Khi dạ dày bớt căng trướng, các luồng khí sinh ra trong quá trình tiêu hóa cũng dễ dàng được phân tán hoặc tống thoát, cắt đứt cảm giác buồn nôn liên quan [3].
Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng đối chứng
Hiệu quả kích thích co bóp hang vị và gia tăng tốc độ làm rỗng dạ dày của gừng đã được xác nhận qua các thử nghiệm lâm sàng được thiết kế chặt chẽ trên người.
Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng chéo công bố năm 2011 đã khảo sát tác động của gừng trên 11 bệnh nhân mắc chứng khó tiêu chức năng [4]. Sau 8 giờ nhịn ăn qua đêm, các đối tượng được cho uống 3 viên nang chứa tổng cộng 1,2 g bột gừng hoặc giả dược, rồi 1 giờ sau đó tiêu thụ 500 ml súp ít dinh dưỡng [4]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng kỹ thuật siêu âm để đo lường liên tục diện tích hang vị, kích thước vùng đáy vị và tần số co bóp của hang vị, đồng thời tính toán thời gian bán tháo rỗng dạ dày [4].
Kết quả ghi nhận tốc độ làm rỗng dạ dày sau khi dùng gừng diễn ra nhanh hơn rõ rệt so với giả dược, với thời gian bán tháo rỗng trung vị là 12,3 phút (dao động từ 8,5 đến 17,0 phút) ở nhóm dùng gừng, so với 16,1 phút (dao động từ 8,3 đến 22,6 phút) ở nhóm dùng giả dược [4]. Đồng thời, nghiên cứu cũng ghi nhận xu hướng gia tăng tần số co bóp hang vị ở nhóm dùng gừng [4]. Đáng chú ý, kích thước vùng đáy vị, điểm số cảm giác đường tiêu hóa tức thì và nồng độ các peptide đường ruột như GLP-1, motilin hay ghrelin trong máu không có sự thay đổi khác biệt giữa hai nhóm [4].
Bên cạnh gừng đơn lẻ, các nhà khoa học cũng đánh giá hiệu quả của chiết xuất gừng khi phối hợp cùng các thảo dược khác. Chiết xuất gừng tác động chủ yếu lên dạ dày, trong khi chiết xuất atisô tác động lên ruột non [1]. Một nghiên cứu chéo ngẫu nhiên trên 11 người tình nguyện khỏe mạnh đã theo dõi diện tích dạ dày bằng siêu âm tại thời điểm 10 phút trước bữa ăn và 1 giờ sau bữa ăn chuẩn [1]. Kết quả cho thấy diện tích dạ dày sau bữa ăn ở nhóm sử dụng viên nang chiết xuất gừng kết hợp atisô nhỏ hơn 24% so với nhóm dùng giả dược, khẳng định khả năng thúc đẩy tháo rỗng dạ dày hiệu quả mà không ghi nhận tác dụng ngoại ý đáng kể [1].
Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 4 tuần trên các bệnh nhân khó tiêu chức năng, việc sử dụng chế phẩm chứa chiết xuất gừng và atisô hàng ngày trước bữa trưa và bữa tối đã mang lại sự cải thiện rõ rệt đối với các triệu chứng buồn nôn, đầy tức thượng vị, đau thượng vị và chướng bụng so với giả dược [1].
Tác động kép: Giảm viêm, chống oxy hóa và cải thiện buồn nôn
Không chỉ thúc đẩy vận động cơ học, các chiết xuất từ gừng còn phát huy lợi ích trên hệ tiêu hóa thông qua đặc tính kháng viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ. Một thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh chiết xuất gừng giúp thúc đẩy đáng kể quá trình làm rỗng dạ dày và kích thích co bóp hang vị so với giả dược ở người khỏe mạnh [3]. Việc giải tỏa ứ trệ dạ dày đóng vai trò then chốt trong việc dập tắt phản xạ buồn nôn [3].
Nghiên cứu của Bischoff-Kont và cộng sự cho thấy việc sử dụng dự phòng chiết xuất gừng đã làm giảm đáng kể nồng độ các cytokine tiền viêm trong huyết thanh, bao gồm TNF-alpha và IL-6 ở bệnh nhân đang trải qua hóa trị [3]. Mức giảm các chất gây viêm toàn thân này tương quan thuận với sự thuyên giảm cả về tần suất lẫn mức độ nghiêm trọng của cảm giác buồn nôn và nôn [3].
Bên cạnh đó, các thành phần hoạt tính như 6-gingerol, 6-shogaol và oleoresin trong củ gừng có năng lực dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do (ROS) và che chắn tế bào khỏi tình trạng stress oxy hóa [3]. Hoạt tính chống oxy hóa này được kích hoạt thông qua con đường Nrf2, từ đó hỗ trợ và bảo vệ niêm mạc tiêu hóa, gián tiếp xoa dịu cảm giác cồn cào và khó chịu [3]. Tổng quan hệ thống các nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược cũng nêu bật tiềm năng của gừng trong việc ngăn ngừa và giảm nhẹ triệu chứng nôn mửa do nhiều nguyên nhân khác nhau, đồng thời mở ra triển vọng đóng vai trò thay thế các nhóm thuốc điều hòa vận động dạ dày truyền thống như domperidone, metoclopramide hay levosulpiride [2].
Đánh giá lợi ích và các ranh giới của bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học hiện nay đều chỉ ra rằng gừng là một thảo dược tự nhiên có tiềm năng rất lớn đối với việc cải thiện sự vận động của đường tiêu hóa trên. Khả năng rút ngắn thời gian làm rỗng dạ dày của gừng là một phát hiện nhất quán qua nhiều nghiên cứu lâm sàng [1], [4], [3], [2].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cũng cần nhìn nhận các giới hạn của bằng chứng hiện tại. Một số nghiên cứu cho thấy dù gừng kích thích co bóp hang vị và đẩy nhanh tốc độ tiêu hóa thức ăn dạng lỏng, nhưng liều đơn lẻ có thể chưa làm thay đổi ngay lập tức cảm nhận triệu chứng hay nồng độ các hormone kiểm soát sự thèm ăn trong máu của bệnh nhân [4]. Điều này cho thấy việc cải thiện dứt điểm cảm giác khó chịu có thể đòi hỏi một thời gian sử dụng đều đặn thay vì chỉ trông cậy vào một lần dùng duy nhất.
Ngoài ra, các kết quả nghiên cứu trên thế giới đôi khi còn có sự dao động do tính kém bền vững hóa học của chiết xuất gừng, đặc biệt là gingerol vốn là hợp chất rất dễ bị oxy hóa và biến đổi dưới tác động của môi trường [2]. Do đó, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh sự cần thiết của các thử nghiệm ngẫu nhiên có kiểm soát với quy mô lớn hơn để chuẩn hóa liều lượng tối ưu [2].
Những ngộ nhận thường thấy khi sử dụng gừng hỗ trợ tiêu hóa
Nhiều người lầm tưởng rằng nước gừng càng cay, càng đậm đặc thì hiệu quả chữa đầy hơi càng cao. Thực tế, dịch chiết gừng quá đặc có thể gây kích ứng tại chỗ niêm mạc họng và thực quản, thậm chí gây cảm giác nóng rát dạ dày. Tác dụng điều hòa vận động của gừng đến từ cơ chế kích thích thụ thể chứ không phụ thuộc vào độ cay nồng gây rát niêm mạc.
Một hiểu lầm phổ biến khác là xem trà gừng như một vị "thuốc tiên" có thể trị dứt điểm mọi bệnh dạ dày. Cần hiểu rõ gừng chỉ đóng vai trò hỗ trợ vận động cơ trơn và tháo rỗng thức ăn [3]. Gừng hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa đối với các bệnh lý thực thể nghiêm trọng như viêm loét dạ dày - tá tràng tiến triển, hẹp môn vị hay nhiễm khuẩn Helicobacter pylori.
Nhiều người cũng nghĩ rằng có thể uống trà gừng vào bất cứ lúc nào trong ngày, kể cả sau khi đã ăn no căng bụng hàng giờ đồng hồ. Mặc dù nhấp trà gừng sau bữa ăn có thể hỗ trợ tống hơi, nhưng các thử nghiệm cho thấy việc đưa hoạt chất của gừng vào cơ thể trước bữa ăn sẽ tạo tiền đề tốt nhất để kích hoạt sẵn sàng các thụ thể co bóp dạ dày khi thức ăn đi vào [1], [4].
Ai nên thận trọng khi uống trà gừng ấm?
Mặc dù là nguyên liệu thực phẩm an toàn, trà gừng ấm không hoàn toàn phù hợp cho mọi đối tượng trong mọi hoàn cảnh. Những người đang trong đợt bùng phát viêm loét dạ dày tiến triển, có ổ trợt loét sâu hoặc trào ngược dạ dày thực quản nặng với biểu hiện rát bỏng cổ họng nên thận trọng, bởi tính nhiệt và vị cay của gừng có thể làm gia tăng cảm giác cồn cào.
Bệnh nhân đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc những người đang sử dụng thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa, do một số hoạt chất trong gừng có thể ảnh hưởng đến quá trình ngưng kết tiểu cầu khi dùng ở liều lượng lớn.
Phụ nữ mang thai bị ốm nghén hoặc bệnh nhân đang điều trị ung thư gặp tác dụng phụ nôn mửa do hóa trị dù có thể hưởng lợi từ tác dụng chống nôn của gừng, nhưng vẫn luôn cần trao đổi với bác sĩ điều trị để đảm bảo sử dụng dạng bào chế và liều lượng an toàn nhất [2]. Tuyệt đối không tự ý ngưng các loại thuốc theo toa được bác sĩ chỉ định để chuyển sang dùng gừng hoàn toàn.
Hướng dẫn pha và dùng trà gừng ấm đúng cách mỗi ngày
Để tận dụng tối đa hoạt tính kích thích tiêu hóa của gừng, việc chế biến và sử dụng cần tuân thủ các nguyên tắc hợp lý. Khi dùng gừng tươi, chỉ nên lấy từ 3 đến 5 lát mỏng (tương đương khoảng 1-2 g gừng củ tươi) rửa sạch, để nguyên vỏ vì vỏ gừng cũng chứa nhiều tinh dầu có lợi. Hãm gừng trong khoảng 150-200 ml nước sôi trong vòng 5 đến 10 phút, đậy kín nắp để tránh bay hơi các tinh chất quý.
Nghiên cứu lâm sàng cho thấy lượng bột gừng khoảng 1,2 g mang lại hiệu quả rõ ràng trong việc tăng tốc tháo rỗng thức ăn ở bệnh nhân khó tiêu [4]. Do đó, người dùng không cần sử dụng lượng quá nhiều. Thời điểm thích hợp nhất để thưởng thức ly trà gừng là uống ấm trước bữa ăn khoảng 30 phút, hoặc nhấp từng ngụm nhỏ sau bữa ăn nhiều đạm và chất béo. Tránh uống trà gừng quá muộn vào ban đêm vì tính kích thích nhẹ có thể gây khó ngủ ở một số người nhạy cảm.
Trà gừng ấm là một phương pháp tự nhiên đơn giản, có cơ sở khoa học rõ ràng trong việc hỗ trợ tháo rỗng dạ dày và làm dịu đường tiêu hóa. Tuy nhiên, chìa khóa của một hệ tiêu hóa khỏe mạnh vẫn là thói quen ăn uống cân bằng, nhai kỹ, không ăn quá no và luôn chủ động tham khảo ý kiến y khoa khi các triệu chứng khó tiêu kéo dài bất thường.