Uống trà hoa mẫu đơn tử ban mỗi ngày với liều lượng bao nhiêu là an toàn?

Nhiều người có thói quen hãm các loại trà hoa và rễ thảo mộc uống thay nước lọc suốt cả ngày để thanh nhiệt, an thần hoặc cải thiện sức khỏe. Trong đó, trà hoa và rễ mẫu đơn tử ban đang trở thành một lựa chọn phổ biến được chia sẻ nhiều trên các hội nhóm làm đẹp và dưỡng sinh. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu uống loại thảo mộc này mỗi ngày với lượng bao nhiêu là an toàn và việc dùng liên tục có gây quá tải cho gan và thận hay không.

Để bảo vệ chức năng gan và thận, các chuyên gia độc học khuyến cáo không nên lạm dụng bất kỳ loại trà hoa thảo mộc đậm đặc nào kéo dài. Hiện chưa có khuyến nghị riêng biệt mang tính tuyệt đối cho mẫu đơn tử ban, nhưng dựa trên các bằng chứng an toàn độc học từ hoa thảo mộc và các hợp chất polyphenol tự nhiên, người trưởng thành khỏe mạnh chỉ nên dùng trà thảo mộc pha loãng ở mức vừa phải, tương đương dưới 10 gam nguyên liệu khô mỗi ngày và không uống dồn một lúc.

Chuyển hóa thảo dược: Áp lực vô hình lên gan và thận

Hầu hết các hoạt chất có trong thảo dược sau khi uống vào cơ thể đều được hấp thu qua đường tiêu hóa, chuyển hóa chủ yếu tại gan và bài tiết qua thận ^[1]. Gan đóng vai trò trung tâm trong quá trình chuyển hóa, cân bằng nội tiết và loại bỏ độc chất ^[1]. Khi các hợp chất này chuyển hóa, một số chất có thể biến đổi thành sản phẩm trung gian có hoạt tính hoặc chất độc nội sinh, gây áp lực trực tiếp lên tế bào gan ^[1].

Nghiên cứu độc học cho thấy ngay cả những thảo dược được xem là tương đối lành tính cũng có thể gây độc cho gan thông qua cơ chế phá hủy tế bào trực tiếp, gây stress oxy hóa hoặc phản ứng miễn dịch nếu dùng quá liều ^[1]. Các phân tích trên cây trà dây thảo mộc đã phát hiện các hoạt chất nhóm flavonoid phổ biến như kaempferol, quercetin, myricetin, taxifolin khi tích tụ ở liều lượng lớn trong thời gian dài có thể gây độc tế bào ^[1]. Do đó, việc sử dụng các loại hoa và rễ thảo mộc như mẫu đơn tử ban đòi hỏi sự cẩn trọng về liều lượng để tránh vượt quá khả năng tự lọc của gan và thận.

Nghiên cứu thực nghiệm về ngưỡng an toàn của hoa thảo mộc

Để xác định mức độ an toàn của việc dùng hoa thảo mộc, các nhà nghiên cứu đã tiến hành đánh giá độc tính toàn diện trên động vật. Trong một nghiên cứu công bố năm 2011, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm Ames với dịch chiết hoa thảo mộc ở các nồng độ từ 0,008 đến 5,0 mg/đĩa trên các chủng vi khuẩn Salmonella typhimurium ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất hoa không gây đột biến gen ở bất kỳ nồng độ thử nghiệm nào ^[2].

Cũng trong nghiên cứu này, thử nghiệm độc tính cấp trên chuột cống Sprague-Dawley với liều uống duy nhất lên đến 12,0 g/kg thể trọng cho thấy toàn bộ chuột đều sống sót, tăng cân và hoạt động bình thường, xác định giá trị LD50 lớn hơn 12,0 g/kg ^[2]. Tiếp đó, thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 13 tuần trên chuột với các liều 1,0; 2,0 và 4,0 g/kg thể trọng mỗi ngày cũng không ghi nhận bất thường nào về huyết học, sinh hóa máu hay tổn thương bệnh lý trên các cơ quan nội tạng ^[2]. Mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) của chiết xuất hoa được xác định là 4,0 g/kg thể trọng mỗi ngày ^[2].

Một tổng quan công bố năm 2018 đã phân tích lại các dữ liệu độc học này để quy đổi mức tiêu thụ an toàn cho người ^[3]. Theo các nhà nghiên cứu, mức dung nạp hàng ngày chấp nhận được (ADI) của chiết xuất hoa được tính toán là khoảng 40 mg cho mỗi kilogam thể trọng mỗi ngày suốt đời ^[3]. Đối với một người trưởng thành nặng 70 kg, lượng tiêu thụ an toàn tương đương với 2,8 g chiết xuất hoa hoặc khoảng 9,9 g hoa khô nguyên bản mỗi ngày ^[3]. Con số gần 10 g hoa khô này là một ngưỡng tham chiếu thực tế giúp người dùng kiểm soát lượng hoa hãm uống hàng ngày.

Bằng chứng từ polyphenol: Ngưỡng an toàn đối với gan và thận

Các loại hoa và thảo mộc thường chứa hàm lượng dồi dào các chất chống oxy hóa thuộc nhóm polyphenol và catechin. Khi xem xét tác động của các hợp chất này lên gan và thận người, các nghiên cứu can thiệp lâm sàng đã đưa ra những số liệu quan trọng. Một nghiên cứu công bố năm 2015 cho thấy việc bổ sung 500 mg polyphenol mỗi ngày liên tục trong 24 tuần cho phụ nữ sau mãn kinh bị giảm mật độ xương không gây ra bất kỳ biến chứng bất lợi nào đối với chức năng gan và thận ^[4].

Đối với hoạt chất chính epigallocatechin-3-gallate (EGCG), việc sử dụng liều 800 mg mỗi ngày trong 4 tuần cũng được dung nạp tốt và an toàn ở người trưởng thành khỏe mạnh ^[4]. Ngược lại, nếu vượt quá ngưỡng chịu đựng, hoạt chất này có thể gây nguy hiểm nghiêm trọng. Nghiên cứu thực nghiệm trên mô hình chuột chỉ ra rằng liều 2000 mg EGCG/kg thể trọng làm chuột tử vong, trong khi liều 200 mg/kg thì không ghi nhận độc tính ^[4]. Một thí nghiệm khác cho chuột ăn khẩu phần chứa 5% chiết xuất thảo mộc trong 13 tuần đã ghi nhận hiện tượng phì đại tuyến giáp ^[4].

Một đánh giá hệ thống vào năm 2018 dựa trên dữ liệu biến cố bất lợi từ 159 nghiên cứu can thiệp trên người đã xác định ngưỡng an toàn đối với các chế phẩm chứa catechin ^[5]. Theo báo cáo, mức tiêu thụ an toàn đối với chế phẩm dạng viên nén đặc là 338 mg EGCG mỗi ngày ^[5]. Trong khi đó, nếu tiêu thụ dưới dạng đồ uống lỏng thông thường, mức an toàn quan sát được (OSL) có thể lên tới 704 mg EGCG mỗi ngày ^[5]. Bằng chứng này khẳng định rằng việc dùng thảo mộc dưới dạng nước uống tự nhiên pha loãng an toàn hơn rất nhiều so với dạng viên nang cô đặc.

Nguy cơ tổn thương gan khi dùng sai cách và liều dồn dập

Dù các hoạt chất tự nhiên mang lại nhiều lợi ích, nguy cơ nhiễm độc gan vẫn có thể xảy ra nếu người dùng sử dụng sai phương pháp. Dược điển Hoa Kỳ (USP) trong một đánh giá toàn diện năm 2020 đã ghi nhận nhiều trường hợp nhiễm độc gan nặng trên người do dùng chiết xuất thảo mộc cô đặc ^[6]. Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) năm 2018 cũng kết luận rằng việc bổ sung thảo mộc cung cấp từ 800 mg EGCG mỗi ngày trở lên làm tăng men gan, dấu hiệu rõ ràng của tổn thương tế bào gan ^[6]. Thậm chí, một trường hợp đã ghi nhận độc tính trên gan chỉ với liều 375 mg chiết xuất cồn 80% ^[6].

Cơ quan chức năng Na Uy cảnh báo rằng việc nạp lượng hoạt chất vượt quá 0,4 mg/kg thể trọng mỗi ngày dưới dạng một liều tập trung duy nhất (bolus) có thể gây ra các phản ứng sinh học bất lợi ^[6]. Đặc biệt, mức độ nhạy cảm với độc tính tăng vọt khi người dùng uống trà hoặc chiết xuất thảo mộc vào lúc bụng đói ^[6]. Tình trạng này là do việc hấp thu các hợp chất polyphenol qua đường tiêu hóa tăng mạnh khi dạ dày rỗng, khiến gan bị quá tải đột ngột ^[6].

Nghiên cứu trên chuột năm 2011 xác định rằng các liều gây độc gan cấp tính dao động từ 500 đến 1500 mg/kg thể trọng, tương đương với mức 30 đến 90 mg/kg ở người ^[7]. Lượng này tương ứng với việc một người uống từ 10,5 đến 32 tách trà mỗi ngày (mỗi tách pha từ 2,5 g thảo mộc khô trong 250 mL nước) ^[7]. Mặc dù thói quen uống từng ngụm rải rác trong ngày có nguy cơ ngộ độc thấp, y văn vẫn ghi nhận ít nhất một trường hợp bị tổn thương gan sau khi uống 6 tách trà đậm đặc mỗi ngày ^[7]. Cơ chế gây tổn thương gan được xác định là do sự tích tụ các hợp chất nồng độ cao kích thích hiện tượng stress oxy hóa tế bào gan ^[7].

Ngoài ra, việc dùng các sản phẩm bổ sung chứa chiết xuất thảo mộc cô đặc cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Một báo cáo lâm sàng năm 2014 đã ghi nhận 3 trường hợp viêm gan nhiễm độc cấp tính liên quan trực tiếp đến việc sử dụng sản phẩm thảo dược hỗ trợ trị rụng tóc Inneov masa capilar, sau khi đã loại trừ toàn bộ các nguyên nhân gây viêm gan khác ^[8]. Điều này cho thấy gan rất dễ bị tổn thương trước các hợp chất thảo mộc tưởng chừng vô hại nếu chúng bị lạm dụng hoặc dùng ở dạng tinh chế không kiểm soát.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà hoa và rễ thảo mộc

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại trà thảo dược có nguồn gốc hoàn toàn từ thiên nhiên như hoa hay rễ mẫu đơn thì tuyệt đối an toàn và có thể uống thay nước lọc bao nhiêu cũng được. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến có thể dẫn đến suy giảm chức năng bài tiết của thận và gây độc cho gan. Mọi hoạt chất sinh học tự nhiên khi đi vào cơ thể đều buộc gan phải chuyển hóa và thận phải làm việc để đào thải các sản phẩm dư thừa ^[1].

Một hiểu lầm khác là việc hãm trà thật đặc hoặc sắc rễ thảo mộc cô đặc nhiều lần để uống trong ngày sẽ gia tăng hiệu quả thanh lọc cơ thể. Thực tế, các nghiên cứu độc học đã chứng minh độc tính đối với gan có mối liên hệ mật thiết với việc đưa vào cơ thể một liều lượng hoạt chất quá đậm đặc trong một lần uống ^[5]. Ngược lại, việc uống từng lượng nhỏ pha loãng phân bổ đều trong ngày giúp gan có thời gian chuyển hóa an toàn và không bị sốc nồng độ ^[7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng trà hoa thảo mộc?

Những người có tiền sử mắc bệnh gan, men gan cao hoặc suy giảm chức năng gan cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng trà hoa và rễ thảo mộc hàng ngày. Sự biến đổi di truyền của các enzym chuyển hóa giai đoạn II, chẳng hạn như catechol-O-methyltransferase, có thể làm thay đổi sinh khả dụng và làm tăng mức độ phơi nhiễm độc tính của các hợp chất thảo mộc trong cơ thể ^[7]. Yếu tố cơ địa và sức khỏe nền tảng của gan đóng vai trò quyết định trong việc các phản ứng nhiễm độc gan có biểu hiện ra ngoài hay không ^[6].

Bên cạnh đó, người đang mắc các bệnh lý về thận cũng không nên tự ý dùng các loại trà thảo mộc kéo dài. Thận là cơ quan bài tiết cuối cùng của các chất chuyển hóa từ thảo dược, do đó lượng lớn dịch chiết thảo mộc có thể làm tăng gánh nặng lọc của cầu thận ^[1]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc những bệnh nhân đang điều trị bằng các loại thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng trà hoa mẫu đơn tử ban để tránh nguy cơ tương tác bất lợi.

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống hàng ngày

Để tận dụng hương vị thơm ngon của trà hoa và rễ thảo mộc mà vẫn bảo vệ tốt cho gan và thận, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc pha chế khoa học. Dựa trên ngưỡng an toàn độc học từ hoa thảo mộc, liều lượng sử dụng mỗi ngày cho người lớn không nên vượt quá 5 đến 10 gam hoa hoặc rễ khô ^[3]. Nên chia lượng này thành nhiều lần hãm với nước sôi và pha loãng vừa phải thay vì sắc đặc.

Thời điểm uống trà cũng là yếu tố then chốt cần lưu ý. Tuyệt đối không nên uống trà thảo mộc vào lúc sáng sớm khi bụng đói hoặc sau thời gian nhịn ăn kéo dài, bởi trạng thái đói làm tăng hấp thu hoạt chất polyphenol và làm tăng nguy cơ tổn thương gan ^[6]. Thời điểm lý tưởng nhất để thưởng thức là sau bữa ăn khoảng 30 phút đến 1 giờ. Ngoài ra, cần uống đủ nước lọc song song trong ngày, không nên dùng trà thảo mộc thay thế hoàn toàn nguồn nước uống thông thường.

Tóm lại, trà hoa và rễ mẫu đơn tử ban có thể là một thức uống thư giãn tốt nếu được dùng ở mức độ chừng mực. Để tránh gây quá tải cho gan và thận, bạn chỉ nên hãm từ 5 đến 10 gam nguyên liệu khô mỗi ngày, pha loãng và uống sau bữa ăn ^[3]. Đối với những người có bệnh lý nền về gan thận hoặc đang dùng thuốc điều trị, việc hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng thường xuyên luôn là giải pháp an toàn nhất.