Nhiều người thường cảm thấy mệt mỏi, khô họng, nghẹt mũi hoặc thậm chí đổ bệnh ngay sau những chuyến bay liên lục địa kéo dài hàng chục tiếng đồng hồ. Môi trường cabin máy bay ngột ngạt cùng sự thay đổi áp suất, múi giờ và tiếp xúc không gian kín khiến hệ miễn dịch chịu nhiều áp lực, tạo điều kiện cho virus xâm nhập. Trước tình trạng này, viên uống chiết xuất từ quả cơm cháy (elderberry) nổi lên như một giải pháp thảo dược được truyền tai nhau nhằm "tăng sức đề kháng", tránh ốm vặt khi di chuyển xa.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy viên cơm cháy không đóng vai trò như một "tấm khiên" chặn đứng nguy cơ mắc bệnh đường hô hấp [1], [2]. Điểm sáng thực sự của dược liệu này nằm ở khả năng hỗ trợ: nếu không may bị cảm trong chuyến hành trình, việc sử dụng chiết xuất quả cơm cháy đúng cách có thể giúp người bệnh nhanh bình phục hơn và cảm thấy dễ chịu hơn đáng kể [1], [3].

Vì sao đường bay dài dễ khiến hành khách phát bệnh?

Di chuyển bằng đường hàng không liên lục địa là một trải nghiệm gây căng thẳng lớn cho cơ thể, đặc biệt là hệ thống hô hấp của hành khách [1]. Các chuyến bay dài và siêu dài khiến con người phải chịu đựng hàng loạt biến đổi về mặt sinh lý lẫn tâm lý [4]. Môi trường bên trong khoang hành khách tồn tại nhiều yếu tố bất lợi như nồng độ ozone, áp suất oxy hạ thấp, rung lắc cơ học và các chất phụ gia dầu bôi trơn từ động cơ máy bay [1].

Bên cạnh đó, việc vượt qua nhiều múi giờ trong thời gian ngắn làm rối loạn nhịp sinh học tự nhiên (jetlag), gây ra rối loạn giấc ngủ và suy giảm hệ miễn dịch [1], [4]. Tình trạng khô niêm mạc mũi do không khí cabin thiếu ẩm làm tăng nguy cơ phát triển các rối loạn đường hô hấp trên như viêm mũi dị ứng, ho khan và dễ lây nhiễm các loại virus, vi khuẩn như cảm lạnh thông thường [5]. Thống kê cho thấy gần 50% du khách gặp phải một vấn đề sức khỏe nào đó khi ra nước ngoài, trong đó nhiễm trùng đường hô hấp trên là nguyên nhân phổ biến nhất, thường khiến người bệnh mệt mỏi mất sức khoảng 3 ngày trong một chuyến đi kéo dài 14 ngày [5].

Cơ chế tác động sinh học của quả cơm cháy

Cây cơm cháy đen (Sambucus nigra L.) thuộc họ Adoxaceae, từ lâu đã được ứng dụng trong y học dân gian cũng như các nghiên cứu lâm sàng như một liệu pháp hỗ trợ trị cảm lạnh và cúm [1], [6]. Quả của loài cây này là một nguồn dự trữ dồi dào các acid amin tự do lẫn liên kết, protein, chất xơ, vitamin và acid béo chưa bão hòa [6].

Đặc biệt, quả cơm cháy chứa lượng lớn anthocyanin và các hợp chất phenolic như proanthocyanidin, acid phenolic và flavonol mang đặc tính chống oxy hóa vô cùng mạnh mẽ [6]. Hoa và quả của cây được ghi nhận có các hoạt tính kháng khuẩn, hạ đường huyết, chống viêm và điều hòa miễn dịch [6]. Nhờ khả năng kích thích các cytokine và điều hòa các phản ứng viêm, cơm cháy giúp hệ miễn dịch phản ứng hiệu quả hơn trước các đợt tấn công của mầm bệnh hô hấp [3], [6].

Thử nghiệm lâm sàng ở hành khách bay đường dài: Nghiên cứu nói gì?

Để kiểm chứng hiệu quả thực tế, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược đã được tiến hành trên 312 hành khách bay hạng phổ thông từ Australia đến các điểm đến ở nước ngoài vào năm 2016 [1]. Các tình nguyện viên được sử dụng viên nang chiết xuất quả cơm cháy chuẩn hóa qua màng lọc hoặc viên giả dược [1]. Các đợt cảm lạnh, thời gian mắc bệnh và diễn biến triệu chứng được người tham gia ghi chép lại trong nhật ký hàng ngày và đánh giá thông qua thang điểm Jackson [1]. Hành khách cũng hoàn thành 3 bảng khảo sát về triệu chứng hô hấp trên (WURSS-21) và chất lượng cuộc sống (SF-12) tại thời điểm xuất phát, ngay trước khi bay và 4 ngày sau khi hạ cánh [1].

Kết quả theo dõi cho thấy sự khác biệt về số người mắc cảm lạnh giữa hai nhóm không có ý nghĩa thống kê: nhóm dùng giả dược ghi nhận 17 đợt cảm lạnh, trong khi nhóm dùng cơm cháy ghi nhận 12 đợt (p = 0,4) [1]. Điều này chỉ ra rằng việc uống cơm cháy trước chuyến đi không giúp phòng tránh triệt để việc bị nhiễm bệnh [1], [2].

Tuy nhiên, đối với những hành khách thực sự phát bệnh, lợi ích của chiết xuất cơm cháy lại thể hiện rất rõ rệt. Nhóm dùng giả dược có tổng số ngày chịu đựng đợt cảm lạnh dài hơn hẳn so với nhóm dùng cơm cháy: 117 ngày so với 57 ngày (p = 0,02) [1]. Không những thế, điểm số mức độ nghiêm trọng trung bình của các triệu chứng trong những ngày bị bệnh ở nhóm giả dược cũng cao hơn gấp đôi nhóm cơm cháy: 583 điểm so với 247 điểm (p = 0,05) [1]. Như vậy, dược liệu này cho thấy khả năng rút ngắn thời gian mắc bệnh và làm giảm nhẹ mức độ khó chịu do cảm lạnh ở những người đi máy bay đường dài [1], [3].

Bằng chứng mở rộng và giới hạn khoa học cần biết

Không chỉ đối với hành khách đi máy bay, các nghiên cứu khác về cơm cháy trong điều trị cúm cũng đưa ra kết quả tương đồng. Trong một thử nghiệm mù đôi có đối chứng trên 64 bệnh nhân từ 16 đến 60 tuổi có triệu chứng giống cúm, việc ngậm viên chiết xuất cơm cháy 175 mg (4 viên mỗi ngày trong 2 ngày) đã giúp cải thiện đáng kể các triệu chứng lâm sàng [7]. Sau 48 giờ dùng viên ngậm, điểm số thị giác (VAS) đánh giá mức độ sốt giảm mạnh từ 2,67 xuống 0,47 (p < 0,0001); điểm đau đầu giảm từ 4,47 xuống 0,28 với 78% bệnh nhân hết hẳn đau đầu [7]. Đồng thời, 87% bệnh nhân dùng cơm cháy hết đau cơ sau 48 giờ và triệu chứng nghẹt mũi cũng giảm sâu từ 4,03 xuống còn 0,56 [7]. Ngược lại, ở nhóm dùng giả dược, các thang điểm đau đầu, đau cơ và nghẹt mũi đều tăng lên sau 48 giờ [7].

Dù mang lại tín hiệu tích cực, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh rằng bằng chứng y khoa hiện tại còn nhiều điểm hạn chế [3], [2]. Đánh giá hệ thống năm 2021 tổng kết rằng dữ liệu hiện có vẫn chưa đủ độ chắc chắn để khẳng định cơm cháy ngăn ngừa được bệnh hô hấp [2]. Các nghiên cứu về cúm trước đây thường có cỡ mẫu nhỏ, thiếu các thước đo khách quan, bỏ qua phân tích theo ý định điều trị (intention-to-treat) và thiếu sót trong khâu báo cáo tác dụng ngoại ý [3].

Đặc biệt, trong thử nghiệm trên hành khách máy bay, có đến một nửa số người tham gia thừa nhận đã sử dụng thêm các loại thuốc giảm triệu chứng khác trong trung bình 1,5 ngày của đợt thử nghiệm [3]. Yếu tố dùng thuốc kèm này gây nhiễu và làm giới hạn độ tin cậy khi quy toàn bộ công dụng giảm nhẹ triệu chứng cho riêng quả cơm cháy [3]. Một phân tích tổng quan năm 2021 về 199 sản phẩm tuyên bố giảm triệu chứng khi bay cũng chỉ ra chỉ có 12 trên 183 thành phần có bằng chứng khoa học ủng hộ [4].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi viên cơm cháy như một loại "kháng sinh tự nhiên" hay vaccine có thể ngăn chặn hoàn toàn nguy cơ lây nhiễm vi khuẩn, virus ở nơi đông người. Dữ liệu thực tế cho thấy tỷ lệ mắc bệnh giữa người dùng và không dùng không chênh lệch rõ rệt [1]. Cơm cháy không thể thay thế các biện pháp bảo vệ cơ bản như đeo khẩu trang, sát khuẩn tay hay giữ ấm cơ thể trong suốt hành trình bay.

Một nhầm lẫn khác là việc tự ý tìm kiếm quả cơm cháy tươi để ăn trực tiếp hoặc tự chế biến vì nghĩ rằng thảo dược tươi tốt hơn dạng viên chiết xuất công nghiệp. Điều này tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với sức khỏe do độc tính tự nhiên của loài thực vật này nếu không được xử lý đúng chuẩn khoa học [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người tiêu dùng tuyệt đối không ăn quả cơm cháy chưa nấu chín, vỏ cây, rễ cây, lá cây hoặc quả còn xanh vì chúng chứa nguy cơ gây ngộ độc chất độc cyanide [3]. Cơm cháy chỉ an toàn khi đã được nấu chín kỹ và tiêu thụ ở mức độ vừa phải [3].

Các tác dụng phụ tiềm ẩn của cơm cháy bao gồm buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy, tim đập nhanh (tachycardia), hạ huyết áp, hạ kali máu và mất nước do tác dụng lợi tiểu [3]. Do đó, những nhóm đối tượng sau cần hết sức thận trọng và phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng [3]:

  • Bệnh nhân đái tháo đường: Quả cơm cháy có khả năng kích thích tiết insulin và thúc đẩy chuyển hóa glucose, có thể tương tác với thuốc điều trị hạ đường huyết [3].
  • Người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch: Cơm cháy có khả năng kích thích các cytokine trong hệ miễn dịch, do đó có thể gây cản trở hoặc làm giảm tác dụng của liệu trình ức chế miễn dịch [3].
  • Người mắc bệnh đường hô hấp mãn tính: Các thử nghiệm uy tín trên hành khách bay đường dài đều loại trừ những người có bệnh nền như hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD) hay xơ nang phổi, vì vậy chưa có dữ liệu an toàn đầy đủ cho nhóm này [3].

Cách áp dụng thực tế cho chuyến bay dài

Nếu muốn chuẩn bị cho một chuyến bay đường dài liên lục địa, bạn có thể cân nhắc sử dụng viên nang chiết xuất cơm cháy chuẩn hóa theo phác đồ đã được nghiên cứu lâm sàng ghi nhận [1], [3]:

  • Thời điểm dùng: Bắt đầu uống từ 10 ngày trước khi chuyến bay khởi hành với liều 600 mg mỗi ngày [3].
  • Giai đoạn bay và sau bay: Vào thời điểm 1 ngày trước khi bay, tăng liều lên 900 mg mỗi ngày, duy trì liên tục trong suốt hành trình và kéo dài thêm 4 đến 5 ngày sau khi đã hạ cánh đến điểm đến [3].
  • Khi xuất hiện triệu chứng cảm: Có thể tham khảo dạng dung dịch uống với liều 1 muỗng canh dùng 4 lần mỗi ngày trong 3 đến 5 ngày (bắt đầu trong vòng 24 đến 48 giờ kể từ khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên) [3]; hoặc dùng dạng viên ngậm 175 mg với liều 4 lần mỗi ngày trong 2 ngày [3], [7].

Bên cạnh việc dùng thực phẩm bổ sung, hãy luôn uống đủ nước để hạn chế mất nước do không khí cabin khô, nghỉ ngơi hợp lý và vận động nhẹ tại chỗ trong các chặng bay dài. Khi đang có sẵn bệnh lý nền hoặc phải sử dụng thuốc điều trị định kỳ, hành khách bắt buộc phải trao đổi trước với bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho chuyến đi.