Nhiều người có thói quen uống cùng lúc nhiều viên bổ sung vitamin vào buổi sáng để tiện lợi và bồi bổ sức khỏe. Trong đó, vitamin C và vitamin B12 (cobalamin) là hai vi chất rất phổ biến, thường xuất hiện chung trong các đơn thuốc bổ hoặc viên uống tổng hợp. Tuy nhiên, việc uống chung hai loại dưỡng chất này có nguy cơ làm giảm hiệu quả hấp thu do các tương tác hóa học bất lợi.

Uống vitamin C cùng lúc với vitamin B12 có thể làm giảm lượng B12 thực tế mà cơ thể hấp thu được. Các phản ứng tương tác trực tiếp trong môi trường dịch lỏng đường tiêu hóa có thể phá hủy cấu trúc của vitamin B12, biến vi chất này thành các chất tương tự (analogues) không có hoạt tính sinh học [1].

Cơ chế phá hủy B12 khi tiếp xúc với vitamin C

Vitamin B12 là một phức hợp kim loại chứa ion coban ở trung tâm liên kết với sáu phối tử [2]. Cấu trúc phân tử này gồm vòng corrin và các nhóm chức năng đặc hiệu, đảm nhận các chức năng sinh học cốt lõi như chuyển hóa tế bào, tạo máu và duy trì hệ thần kinh [2].

Dù phân tử B12 bền vững ở khoảng pH từ 4 đến 7 và chịu được nhiệt độ lên tới 120 độ C, nó lại rất nhạy cảm với các tác nhân hóa học và ánh sáng [2]. Khi vitamin C xuất hiện ở nồng độ cao trong đường tiêu hóa cùng với vitamin B12, phản ứng phối hợp giữa vitamin C và các vi chất khác sẽ làm biến đổi cấu trúc cobalamin [1]. Quá trình này biến đổi cyanocobalamin thành các chất đồng đẳng không còn tác dụng dinh dưỡng [1].

Hơn nữa, các chất tương tự cobalamin bị biến tính này vẫn có thể được đường ruột hấp thu vào tuần hoàn ở chuột thí nghiệm [1]. Khi đi vào cơ thể, chúng không kích thích hoạt động sinh học mà thậm chí còn ức chế các enzym phụ thuộc vào cobalamin [1].

Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh sự tương tác bất lợi

Mối lo ngại về việc bổ sung vitamin C ảnh hưởng xấu đến vitamin B12 bắt nguồn từ các nghiên cứu thực nghiệm chi tiết về thành phần viên uống đa vi chất.

Một nghiên cứu công bố năm 1982 đã tìm hiểu khả năng các tương tác vi chất chuyển hóa cobalamin thành các chất đồng đẳng [1]. Các nhà khoa học đã nghiền đồng nhất 3 loại viên uống bổ sung vitamin - khoáng chất phổ biến trong nước rồi ủ ở nhiệt độ 37 độ C trong vòng 2 giờ [1]. Đây là điều kiện mô phỏng sát với nhiệt độ và thời gian lưu giữ chất dinh dưỡng trong dạ dày người [1].

Kết quả qua phân tích sắc ký giấy cho thấy có từ 20% đến 90% lượng cobalamin ban đầu đã bị biến thành các chất tương tự cobalamin (cobalamin analogues) [1]. Thử nghiệm dùng đồng vị phóng xạ CN-[57Co]cobalamin xác nhận nguyên nhân chính là do tác động phối hợp giữa vitamin C, thiamine (vitamin B1) và đồng lên cấu trúc cyanocobalamin [1].

Nghiên cứu cũng ghi nhận các chất đồng đẳng sinh ra từ phản ứng này khi tiêm vào động vật sẽ ức chế hoạt động của các enzym thiết yếu phụ thuộc B12 [1]. Giới hạn của nghiên cứu là thực hiện trên mô hình ống nghiệm mô phỏng và thử nghiệm sinh học trên chuột, chưa đo lường trực tiếp toàn diện trên từng cá thể người ở các mức liều lượng bữa ăn khác nhau [1].

Vai trò sống còn của vitamin B12 đối với cơ thể

Vitamin B12 là vi chất mà cơ thể động vật và con người không thể tự tổng hợp được, hoàn toàn phải phụ thuộc vào nguồn thức ăn hoặc chế phẩm bổ sung [2], [3]. B12 tham gia mật thiết vào quá trình tổng hợp DNA, phát triển tế bào và chuyển hóa các chất béo, protein, carbohydrate [2], [4].

Trong hệ tạo máu, cobalamin giữ vai trò quyết định trong việc hình thành hồng cầu [2], [4]. Khi thiếu B12, các tiền chất chuyển hóa như axit methylmalonic và homocysteine sẽ tích tụ lại, gây tổn hại cho não bộ, làm xuất hiện nhiều rối loạn huyết học và thần kinh tâm thần [5]. B12 cũng liên kết chặt chẽ với acid folic; thiếu hụt vi chất này làm suy giảm tổng hợp purine, thymidine và giảm tiết kháng thể của hệ miễn dịch [4].

Theo các hướng dẫn dinh dưỡng, nhu cầu khuyến nghị B12 hằng ngày của người trưởng thành là 2,4 mcg theo Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ, hoặc 4 mcg theo Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) [2], [6]. Phụ nữ mang thai cần 2,6 mcg và giai đoạn cho con bú cần 2,8 mcg mỗi ngày [6]. Do đó, bất kỳ sự tương tác thuốc nào làm giảm lượng B12 hấp thu đều mang lại nguy cơ suy giảm sức khỏe lâu dài.

Hiểu lầm thường gặp về việc uống vitamin cùng lúc

Nhiều người lầm tưởng rằng uống càng nhiều loại vitamin cùng lúc vào một thời điểm thì cơ thể càng nhận được nhiều dưỡng chất. Việc dồn tất cả các viên bổ sung uống trong cùng một ngụm nước làm tăng khả năng tương tác trực tiếp giữa các chất khử mạnh như vitamin C với các phân tử nhạy cảm như vitamin B12 [1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng các dạng vitamin hòa tan trong nước luôn an toàn và không đối kháng nhau. Trên thực tế, vitamin C nồng độ cao có tính khử mạnh, khi kết hợp cùng thiamine và khoáng chất đồng sẽ trực tiếp phá vỡ tỷ lệ cobalamin nguyên bản trong dịch lỏng [1]. Sự hao hụt này khiến liều B12 ghi trên nhãn bao bì không phản ánh đúng lượng vi chất cơ thể thực tế nhận được [1].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Những người ăn chay trường hoặc ăn thuần chay cần hết sức chú ý [3]. Thực vật hầu như không chứa vitamin B12, nên người ăn chay chỉ có thể duy trì nồng độ vi chất này qua các sản phẩm bổ sung đường uống [3], [6]. Nếu uống sai cách kết hợp với vitamin C liều cao, nguy cơ thiếu hụt B12 ở nhóm này sẽ trầm trọng hơn [1], [3].

Người cao tuổi và người mắc các bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính cũng là đối tượng dễ bị tổn thương [3]. Ở các đối tượng này, khả năng tiết axit dạ dày và yếu tố nội tại để hấp thu B12 vốn đã suy giảm [4], [3]. Việc mất thêm một lượng B12 do tương tác hóa học với vitamin C sẽ đẩy nhanh tiến trình thiếu máu và tổn hại hệ thần kinh [1], [5].

Người được chẩn đoán mắc các rối loạn chuyển hóa cobalamin hoặc có nguy cơ dị ứng với vitamin B12 cũng cần có sự giám sát y khoa chặt chẽ khi điều chỉnh chế độ dinh dưỡng [3], [5].

Hướng dẫn áp dụng thực tế để bảo toàn dưỡng chất

Để tránh tình trạng vitamin C phá hủy vitamin B12, quy tắc đơn giản nhất là giãn cách thời gian sử dụng hai loại vi chất này. Người dùng nên uống vitamin B12 cách thời điểm uống vitamin C ít nhất 2 giờ. Khoảng thời gian này giúp mỗi loại vi chất được chuyển qua dạ dày và ruột non độc lập, hạn chế tối đa nguy cơ gặp gỡ và phản ứng lẫn nhau trong dịch tiêu hóa [1].

Bên cạnh viên uống, việc bảo quản thực phẩm giàu B12 cũng cần được lưu tâm. Vitamin B12 dễ bị thoái hóa nhanh chóng dưới tác động của ánh sáng, ngay cả khi thời gian phơi sáng ngắn [2]. Do đó, sữa và các chế phẩm từ sữa như phô mai ricotta cần được bảo quản trong bao bì cản quang để giữ trọn vẹn hàm lượng cobalamin [2].

Người có chế độ ăn bình thường nên ưu tiên bổ sung B12 từ các thực phẩm nguồn gốc động vật như thịt nội tạng, trứng, sữa tươi [2], [3]. Khi có bệnh nền hoặc dùng liều bổ sung cao, người dân nên tham khảo ý kiến của bác sĩ để xây dựng phác đồ an toàn.

Việc bổ sung vi chất chỉ mang lại hiệu quả cao khi người dùng hiểu rõ đặc tính và tương tác giữa các dưỡng chất. Tránh uống chung vitamin C và B12 cùng lúc là giải pháp khoa học giúp tối ưu hóa khả năng hấp thu của cơ thể. Một chế độ ăn uống phong phú kết hợp sử dụng thuốc bổ sung đúng cách sẽ bảo vệ hệ thần kinh và hệ miễn dịch tối ưu.