Những thắc mắc thường gặp về ăn uống, dược liệu và sức khỏe, trả lời bằng nghiên cứu khoa học có ghi rõ nguồn.
3.521 bài, trang 81 trên 177
Cây trứng cá rất quen thuộc tại Việt Nam, cho quả nhỏ màu đỏ mọng ngọt ngào. Các phân tích phòng thí nghiệm xác nhận loại quả này chứa lượng polyphenol dồi dào như axit gallic và flavonoid, mang hoạt tính chống oxy hóa tự nhiên cao, giúp trung hòa gốc tự do và hỗ trợ ức chế enzyme chuyển hóa đường.
Các nghiên cứu in vitro cho thấy sinh khối cây sậy (*Arundo donax*) có khả năng tạo sợi kháng vi khuẩn tụ cầu vàng (*Staphylococcus aureus*) và diệt virus cúm tới 99,99%, đồng thời thân rễ chứa hemicellulose thô mang hoạt tính chống oxy hóa tự nhiên.
Chiết xuất vỏ cây thàu táu (*Aporosa lindleyana*) cho thấy khả năng ức chế phù nề thực nghiệm lên đến 73% trên động vật, tương đương thuốc indomethacin. Hoạt tính này đến từ cơ chế ngăn chặn tín hiệu gây viêm NF-kappaB, giảm COX-2, TNF-alpha và hạ nồng độ nitric oxide.
Cây muối thường được đồn thổi là vị thuốc dân gian chữa khỏi suy thận, nhưng khoa học hiện nay chỉ ghi nhận hoạt tính chống oxy hóa, bảo vệ gan trên mô hình tế bào và động vật. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng chứng minh hiệu quả chữa bệnh thận trên người.
Cây sậy hoang dã *Arundo donax* chứa nhiều hợp chất indole alkaloid độc hại như gramine và bufotenidine nhằm chống lại động vật ăn cỏ. Việc người dân tự ý đào rễ, hái thân cây về đun nước uống thanh nhiệt có thể dẫn đến ngộ độc cấp, tổn thương tế bào và tích tụ kim loại nặng nguy hiểm.
Hiện tượng ngộ độc khi ăn sầu riêng cùng rượu bia xuất phát từ việc các hợp chất lưu huỳnh trong sầu riêng gây ức chế enzyme aldehyde dehydrogenase (ALDH), khiến độc chất trung gian aldehyde bị tích tụ trong cơ thể, dẫn đến các phản ứng tim mạch dữ dội và tổn thương tế bào.
Cả sắc nước và ngâm rượu đều chiết được hoạt chất từ nam sâm, nhưng sắc nước thu được nhiều saponin hơn và an toàn tuyệt đối cho gan mật. Ngược lại, ngâm rượu dễ kéo triterpenoid nhưng đưa thêm gánh nặng cồn vào gan, người dùng nên ưu tiên dạng nước sắc đường uống.
Chiết xuất ngũ bội tử có khả năng ức chế vi khuẩn *Streptococcus mutans*, cản trở bám dính mảng bám và giảm viêm trong mô hình thực nghiệm. Tuy nhiên, bằng chứng hiện nay chủ yếu đến từ ống nghiệm và động vật, người dân không nên tự ý dùng thay thế chỉ định nha khoa.
Sâm cau đen (*Curculigo orchioides*) là vị thuốc chính thống được khoa học chứng minh công dụng bảo vệ xương và chống oxy hóa. Trong khi đó, sâm cau đỏ thực chất là rễ cây phất dũ (*Dracaena angustifolia*), hoàn toàn khác biệt về phân loại và không có hoạt tính sinh học tương tự.
Cây quyển bá (Selaginella tamariscina) được dùng trong y học cổ truyền chữa viêm, đái tháo đường, nhưng tự ý dùng có thể gây hại. Hoạt chất cây ức chế mạnh enzym chuyển hóa gan, tương tác thuốc nguy hiểm. Phụ nữ mang thai, người xuất huyết, trẻ nhỏ, người suy giảm chức năng gan không nên tự ý dùng.
Nam sâm (cây chân chim) và ngũ gia bì gai chuẩn là hai thảo dược khác nhau dù cùng họ. Ngũ gia bì gai chứa eleutheroside giúp tăng miễn dịch, bảo vệ thần kinh và chống stress; trong khi nam sâm giàu triterpenoid chủ yếu dùng giải nhiệt, trừ thấp, không nên nhầm lẫn khi điều trị.
Rau mát (*Monochoria vaginalis*) và rau mác (*Sagittaria*) là hai loài thủy sinh khác nhau: rau mát dùng phần thân lá non nấu canh hoặc ăn ghém, trong khi rau mác chủ yếu lấy củ giàu tinh bột. Người dùng cần phân biệt rõ hình thái và lưu ý nguy cơ tồn dư thuốc trừ cỏ cùng ký sinh trùng khi thu hái tự nhiên.
Nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận dịch chiết nam sâm có khả năng điều hòa một số chất trung gian gây viêm và thông số huyết học, nhưng chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người chứng minh tác dụng chữa đau nhức xương khớp. Tự ý dùng thảo dược này có thể gây nguy cơ tương tác thuốc và đông máu.
Lá mùi và hạt mùi tuy cùng thuộc cây rau mùi (*Coriandrum sativum L.*) nhưng mang thành phần dưỡng chất và hoạt chất sinh học khác biệt rõ rệt. Trong khi lá giàu hợp chất phenolic, flavonoid, aldehyde thì hạt mùi lại tập trung lượng lớn tinh dầu thơm với hoạt chất nổi bật là linalool cùng các acid béo đặc thù.
Matrine và oxymatrine là hai hoạt chất alkaloid nổi bật chiết xuất từ cây khổ sâm cho rễ, ghi nhận khả năng ức chế nhiều phản ứng viêm qua mô hình thí nghiệm. Tuy nhiên, giới chuyên môn nhận định các bằng chứng hiện nay chủ yếu dừng ở mức tiền lâm sàng, chưa đủ dữ liệu thử nghiệm người quy mô lớn.
Các nghiên cứu phòng thí nghiệm cho thấy vỏ cây nam sâm chứa nhiều hợp chất triterpenoid saponin độc đáo. Những hoạt chất này có khả năng ức chế sinh tổng hợp oxit nitric và ngăn chặn giải phóng các cytokine tiền viêm nguy hiểm như TNF-alpha và IL-1beta, mở ra tiềm năng lớn trong nghiên cứu thuốc kháng viêm tự nhiên.
Các nghiên cứu khoa học hiện nay về cây nam sâm (*Schefflera heptaphylla*) mới dừng lại ở việc nhận diện hoạt chất triterpene glycoside để kiểm soát chất lượng, hoàn toàn chưa có thử nghiệm tiền lâm sàng xác nhận khả năng giảm men gan hay chống peroxy hóa lipid. Người dân không nên tự ý dùng thay thế thuốc trị bệnh.
Cây hàm ếch được nhiều người truyền tai giúp hạ axit uric và hỗ trợ trị gút. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay chủ yếu mới dừng lại ở mức thử nghiệm phòng thí nghiệm hoặc trên động vật. Người bệnh không nên tự ý dùng thảo dược thay thế thuốc điều trị khi chưa có tham vấn y khoa.
Nhiều người bệnh tim mạch có thói quen dùng thêm thảo dược như nam sâm để bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng hiện chưa ghi nhận tương tác trực tiếp của vị thuốc này với thuốc chống đông, trong khi việc tự ý phối hợp các hoạt chất chống huyết khối luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro xuất huyết nghiêm trọng.
Sauchinone, hoạt chất lignan đặc trưng chiết xuất từ rễ và thân cây hàm ếch, cho thấy tiềm năng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan vượt trội trong các thử nghiệm ống nghiệm. Hoạt chất này kích hoạt enzym phòng vệ tự nhiên, giảm men gan rò rỉ và dập tắt các gốc tự do gây hại tế bào.
