Nhiều mẹ bỉm muốn đưa cá béo vào chế độ ăn nhằm nâng cao chất lượng nguồn sữa cho con, nhưng lại e ngại nguy cơ nhiễm độc thủy ngân. Nỗi lo này khiến không ít phụ nữ nuôi con nhỏ chọn cách cắt giảm hoàn toàn cá ra khỏi thực đơn mỗi ngày [1]. Việc thiếu thông tin về các loại cá an toàn càng làm gia tăng tâm lý e dè đối với nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng này [2].

Theo khuyến cáo từ Đại hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG), phụ nữ cho con bú nên tiêu thụ từ 2 đến 3 khẩu phần cá có hàm lượng thủy ngân thấp mỗi tuần [3]. Các nghiên cứu cũng ghi nhận việc duy trì ít nhất 340 gam cá béo mỗi tuần mang lại nhiều lợi ích cho sự phát triển trí tuệ và vận động của trẻ mà vẫn kiểm soát được nguy cơ phơi nhiễm kim loại nặng [4]. Đáng lưu ý, các tài liệu nghiên cứu hiện có chỉ tập trung vào liều lượng cá và hoạt chất DHA, chưa có nghiên cứu riêng đánh giá trên mô hình thực đơn Địa Trung Hải đầy đủ.

Vì sao cá béo cần thiết cho phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ?

Acid béo omega-3 gồm EPA và DHA là những thành phần cấu trúc cơ bản của màng tế bào trong cơ thể [4]. Chúng đóng vai trò thiết yếu đối với sự phát triển bình thường của não bộ và tế bào cảm thụ ánh sáng ở võng mạc của trẻ nhỏ [4].

Nghiên cứu cho thấy lượng cá nạp vào của người mẹ có liên quan tích cực đến điểm số IQ, khả năng vận động tinh và kỹ năng giao tiếp ở trẻ [4]. Dù viên uống bổ sung có thể cung cấp DHA mà không mang rủi ro nhiễm thủy ngân [3], các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về việc bổ sung dầu cá đơn lẻ nhìn chung chưa đem lại kết quả rõ ràng như việc ăn cá tự nhiên [4].

Lượng cá khuyến nghị để hạn chế tích tụ thủy ngân

Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) cùng Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (EPA) khuyên phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ nên ăn cá nhưng cần tránh các loài có nồng độ thủy ngân cao nhất [4]. Tổ chức ACOG đưa ra mức khuyến nghị cụ thể là ăn từ 2 đến 3 khẩu phần cá ít thủy ngân mỗi tuần [3]. Một số nghiên cứu cũng xác định lượng cá béo tối thiểu khoảng 340 gam mỗi tuần là ngưỡng cung cấp đầy đủ dưỡng chất [4].

Một nghiên cứu năm 2010 phân tích 18 loài cá tiêu thụ phổ biến tại Canada cho thấy phụ nữ có thể đạt mức DHA khuyến nghị thông qua việc ăn 4 khẩu phần (mỗi phần 75 gam) mỗi tuần các loại như cá trích (smelt), cá tráp (porgie) hoặc cá than (bluefish) [5]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra việc tiêu thụ 2 khẩu phần (75 gam mỗi phần) mỗi ngày đối với cá măng (milkfish), cá chim trắng (silver pomfret) hoặc cá rô phi (tilapia) vẫn nằm dưới ngưỡng độc tính của methylmercury [5].

Bằng chứng khoa học về việc tăng tiêu thụ cá và nồng độ thủy ngân

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2013 trên 55 phụ nữ ăn ít cá cho thấy việc tư vấn dinh dưỡng giúp tăng lượng DHA dung nạp mà không làm tăng nồng độ thủy ngân trong máu và tóc [6]. Nhóm nhận tư vấn kết hợp hỗ trợ phiếu mua thực phẩm đã tăng lượng DHA từ cá thêm 161 mg mỗi ngày [6]. Các dấu ấn sinh học đo lường thủy ngân không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm sau thời gian can thiệp [6].

Một nghiên cứu thuần tập năm 2015 đo lường nồng độ thủy ngân trong máu mẹ và huyết áp của trẻ em ở độ tuổi mầm non và tiểu học không tìm thấy mối liên quan bất lợi nào [7]. Tuy nhiên, nhóm đối tượng nghiên cứu này chỉ có mức phơi nhiễm thủy ngân thấp, chưa phản ánh được mức tiêu thụ cá quá nhiều như ở các quần thể cư dân miền biển hoặc hải đảo [7].

Những điều nghiên cứu chưa giải đáp được

Các tài liệu khoa học hiện có chưa phân tích tác động riêng của thực đơn Địa Trung Hải đối với phụ nữ đang cho con bú. Liều dùng hàng ngày lý tưởng của DHA và EPA cho từng cá nhân vẫn chưa được xác định cụ thể trong các thử nghiệm lâm sàng [4].

Phần lớn các dữ liệu khảo sát tập trung trên phụ nữ mang thai [1] [3] [6], trong khi số liệu về mức độ tích tụ và bài tiết thủy ngân qua sữa mẹ trong suốt chu kỳ nuôi con vẫn còn thiếu vắng. Ngoài ra, việc ước tính lượng ăn qua các bảng câu hỏi khác nhau có thể chênh lệch mức DHA và thủy ngân tới 4 lần, gây khó khăn cho việc định lượng chính xác [8].

Ai nên thận trọng khi lựa chọn cá trong bữa ăn?

Phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú cần tránh các loài cá săn mồi kích thước lớn vì nguy cơ tích tụ methylmercury cao [1] [4]. Đây là chất độc thần kinh có thể gây ảnh hưởng tiêu cực tới hệ thần kinh đang hoàn thiện của trẻ nhỏ [3] [2].

Những người có thói quen ăn cá nhiều hơn 3 lần mỗi tuần cần đặc biệt chú ý chỉ lựa chọn các loài cá có hàm lượng thủy ngân thấp đã được kiểm định [3]. Bên cạnh đó, phụ nữ mang thai cũng được khuyến cáo không ăn các món cá sống nhằm phòng tránh ngộ độc và nhiễm khuẩn thực phẩm [1].

Hướng dẫn áp dụng an toàn cho mẹ bỉm

Mẹ đang cho con bú không nên vì sợ thủy ngân mà bỏ qua nguồn dinh dưỡng từ cá [1] [2]. Bạn có thể áp dụng mức ăn 2 đến 3 bữa cá mỗi tuần, tương đương khoảng 340 gam cá béo để nhận đủ lượng acid béo omega-3 thiết yếu [4] [3].

Ưu tiên các loài cá nhỏ, nằm ở mức chuỗi thức ăn thấp như cá rô phi hoặc cá chim trắng để giảm thiểu nguy cơ phơi nhiễm kim loại nặng [5]. Mẹ bỉm nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng khẩu phần cá phù hợp với thể trạng cá nhân.