Mỗi khi thời tiết giao mùa, các bệnh đường hô hấp như viêm họng, cảm cúm, ho có đờm lại bùng phát mạnh mẽ trong cộng đồng. Trong dân gian Việt Nam, một quan niệm rất phổ biến được nhiều thế hệ truyền tai nhau là người đang bị ho, đau họng cần tuyệt đối kiêng ăn thịt gà vì sợ "ngứa cổ", sinh thêm đờm và khiến cơn ho dai dẳng mãi không khỏi.
Thực tế y học hiện đại không tìm thấy bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy việc ăn thịt gà khiến bệnh đường hô hấp lâu lành. Ngược lại, súp gà và các món nước nóng từ thịt gà từ lâu đã được xem là bài thuốc dinh dưỡng kinh điển hỗ trợ làm dịu triệu chứng nhiễm trùng hô hấp trên và rút ngắn thời gian mắc bệnh một cách an toàn [1], [2].
Cơ chế tác động: Giảm viêm và thông thoáng đường thở
Khi cơ thể bị virus hoặc vi khuẩn tấn công ở vùng họng và đường hô hấp trên, phản ứng viêm bùng nổ là nguyên nhân chính gây đau rát cổ họng, sưng tấy và tiết dịch nhầy. Trong đáp ứng miễn dịch tự nhiên, các tế bào bạch cầu trung tính (neutrophil) sẽ di chuyển ồ ạt đến ổ viêm. Dù bạch cầu đến để tiêu diệt mầm bệnh, việc tập trung quá mức của chúng lại góp phần giải phóng nhiều gốc oxy hóa và enzyme phá hủy mô, gây kích ứng niêm mạc họng nặng nề hơn và kích hoạt phản xạ ho [1].
Thịt gà nấu cùng rau củ tạo nên một dung dịch giàu dưỡng chất với khả năng tác động tích cực lên phản ứng viêm này. Các hợp chất hòa tan trong nước dùng gà giúp ức chế sự di chuyển quá đà của bạch cầu trung tính, từ đó đem lại hiệu ứng kháng viêm nhẹ nhàng [1]. Thêm vào đó, việc tiêu thụ súp gà nóng cung cấp độ ẩm, hơi nước ấm và nhiệt lượng trực tiếp lên niêm mạc hầu họng, giúp làm loãng dịch đờm đặc quánh [3]. Lớp nhầy được đào thải nhanh hơn sẽ giải phóng các thụ thể cảm giác ở họng, làm giảm cảm giác ngứa ngáy và dịu bớt các cơn ho co thắt.
Nghiên cứu khoa học nói gì về thịt gà và súp gà?
Những lợi ích của món ăn truyền thống này đã được đưa vào phòng thí nghiệm và thử nghiệm lâm sàng qua nhiều năm để kiểm chứng giá trị thực tế đối với sức khỏe hô hấp.
Nghiên cứu 1: Khả năng ức chế chuyển động bạch cầu trung tính (năm 2000)
Một nghiên cứu công bố năm 2000 đã tiến hành đánh giá chi tiết cơ chế giảm viêm của món súp gà truyền thống trong ống nghiệm [1]. Các nhà khoa học đã sử dụng xét nghiệm buồng Boyden tiêu chuẩn để đo lường khả năng ức chế sự di chuyển của bạch cầu trung tính dưới tác động của các chất kích thích hóa hướng động gồm huyết thanh hoạt hóa bởi zymosan và fMet-Leu-Phe [1].
Kết quả cho thấy súp gà ức chế đáng kể sự di chuyển của bạch cầu trung tính theo cơ chế phụ thuộc vào nồng độ [1]. Hoạt tính kháng viêm này nằm ở phần thành phần hòa tan không chứa cặn của bát súp [1]. Đáng chú ý, khi thử nghiệm riêng rẽ từng loại rau củ và thịt gà có trong món súp, tất cả đều thể hiện hoạt tính ức chế bạch cầu, nhưng riêng thịt gà hoàn toàn không có độc tính tế bào [1]. Món súp gà hoàn chỉnh cũng không hề gây độc tế bào, cho thấy các thành phần trong thịt gà mang lại hoạt tính sinh học an toàn [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận các loại súp thương mại đóng gói sẵn có sự dao động rất lớn về hoạt tính kháng viêm [1].
Nghiên cứu 2: Tác động lên vận tốc dịch nhầy mũi (năm 1978)
Nghiên cứu lâm sàng được thực hiện năm 1978 nhằm đo lường vận tốc dịch nhầy mũi và sức cản luồng khí thở ở 15 người tình nguyện khỏe mạnh [3]. Thử nghiệm theo dõi người tham gia trước và tại các mốc 5 phút và 30 phút sau khi uống nước nóng (uống từng ngụm hoặc qua ống hút), súp gà nóng (uống từng ngụm hoặc qua ống hút) và nước lạnh uống từng ngụm, kết hợp thủ thuật uống giả lập bằng ống hút [3].
Kết quả đo đạc tại thời điểm 5 phút sau can thiệp ghi nhận: nước nóng uống từng ngụm làm tăng vận tốc dịch nhầy từ 6,2 lên 8,4 mm/phút [3]. Đặc biệt, súp gà nóng uống từng ngụm làm tăng vận tốc dịch nhầy mạnh nhất, từ 6,9 lên 9,2 mm/phút [3]. Khi uống súp gà qua ống hút, vận tốc tăng từ 6,4 lên 7,8 mm/phút [3]. Sự gia tăng này có ý nghĩa thống kê vượt trội so với nước lạnh, nước nóng uống qua ống hút và nhóm giả lập [3]. Sau 30 phút, hầu hết các chỉ số trở về ban đầu, riêng nước lạnh làm giảm đáng kể tốc độ dịch nhầy từ 7,3 xuống còn 4,5 mm/phút [3]. Sức cản luồng khí mũi không biến đổi đáng kể [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận súp gà nóng, thông qua hơi nước hít vào cùng mùi hương qua cửa mũi sau hoặc vị giác, chứa các chất bổ sung giúp thúc đẩy thanh thải chất nhầy đường thở hiệu quả [3].
Nghiên cứu 3: Tổng quan hệ thống về súp trong nhiễm trùng hô hấp cấp (năm 2025)
Một bài tổng quan hệ thống được thực hiện vào tháng 2 năm 2024 và công bố năm 2025 đã tổng hợp các thử nghiệm can thiệp bằng súp ở người trưởng thành mắc nhiễm trùng đường hô hấp cấp [2]. Phân tích gộp được 4 nghiên cứu đáp ứng tiêu chuẩn lựa chọn với tổng cộng 342 người tham gia [2]. Can thiệp chủ yếu là các món súp trên nền thịt gà kết hợp cùng rau củ và thảo mộc, so sánh với nhóm không điều trị, uống nước lọc hoặc dùng súp thay thế [2].
Kết quả tổng hợp cho thấy việc sử dụng súp giúp giảm nhẹ mức độ nghiêm trọng của triệu chứng và rút ngắn thời gian mắc bệnh từ 1 đến 2,5 ngày [2]. Hai nghiên cứu trong số đó còn báo cáo sự sụt giảm của các dấu ấn sinh học gây viêm bao gồm IL-6, TNF-a và CRP [2]. Đây là bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người khẳng định súp từ thịt gà hỗ trợ người bệnh đường hô hấp phục hồi nhanh hơn [2].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu khoa học đem lại cái nhìn khách quan về việc dùng thịt gà khi bị cảm ho. Thịt gà là nguồn cung cấp protein dồi dào, dễ tiêu hóa, cung cấp các axit amin cần thiết để hệ miễn dịch tổng hợp kháng thể và sửa chữa các tế bào biểu mô đường hô hấp bị tổn thương. Dạng chế biến lỏng ấm như súp hay cháo gà bổ sung đồng thời nước và chất điện giải, ngăn ngừa tình trạng mất nước khi cơ thể sốt hoặc thở dốc [2].
Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học cũng có những giới hạn nhất định cần nhìn nhận công tâm. Nghiên cứu năm 1978 chỉ được tiến hành trên cỡ mẫu nhỏ gồm 15 người và chỉ theo dõi sự thay đổi sinh lý tạm thời trong vòng 30 phút [3]. Đánh giá tổng quan năm 2025 chỉ thu thập được 4 thử nghiệm với tổng số 342 người, có sự không đồng nhất về thiết kế nghiên cứu và công thức chế biến súp gà [2]. Tổng quan này cũng ghi nhận chưa có nghiên cứu nào đánh giá chỉ số vắng mặt nơi làm việc hay mức độ hạnh phúc tổng thể của bệnh nhân [2]. Các loại súp gà đóng hộp bán sẵn ngoài thị trường cũng có hiệu quả kháng viêm không đồng đều, phụ thuộc nhiều vào chất lượng nguyên liệu [1]. Do đó, thịt gà hay súp gà chỉ đóng vai trò dinh dưỡng hỗ trợ, không thể xem là thần dược thay thế thuốc điều trị đặc hiệu.
Nguồn gốc hiểu lầm kiêng thịt gà khi ho
Quan niệm kiêng thịt gà khi bị ho bắt nguồn từ kinh nghiệm truyền miệng dân gian. Khi chế biến thịt gà nguyên con, phần da gà chứa nhiều mỡ béo ngậy, dễ gây ngấy và tạo cảm giác nhầy dính ở khoang miệng, khiến nhiều người lầm tưởng là sinh thêm đờm. Bên cạnh đó, lông tơ li ti chưa được nhặt sạch sót lại trên da gà, hoặc các thớ thịt gà xé thô, khô xác khi nuốt qua vùng họng đang bị viêm loét có thể chà xát cơ học gây nhột, kích ứng niêm mạc họng và bùng phát cơn ho tức thì.
Ngoài ra, một số món ăn phổ biến từ thịt gà như gà chiên rán ngập dầu, gà nướng cay nhiều tiêu ớt chứa nhiều chất béo chuyển hóa và gia vị cay nóng kích thích mạnh. Khi ăn các món này, người bệnh dễ bị rát họng tăng lên, từ đó quy kết sai lầm rằng bản thân thịt gà là thủ phạm gây ho dai dẳng. Thực chất, thịt gà nạc không chứa các chất gây kích thích co thắt phế quản hay làm tăng phản ứng viêm [1].
Ai nên thận trọng khi ăn thịt gà lúc bị ốm?
Dù thịt gà lành tính, một số nhóm đối tượng vẫn cần chú ý đặc biệt khi sử dụng:
Người có cơ địa dị ứng thực phẩm hoặc có tiền sử dị ứng thịt gà cần tuyệt đối tránh xa, vì dị ứng có thể gây co thắt đường thở nguy hiểm. Người cao tuổi hoặc trẻ nhỏ đang đau họng nặng, khó nuốt nên cẩn thận với thịt gà thái miếng to hoặc dính xương dăm, dễ gây sặc vào khí quản làm tổn thương niêm mạc. Người mắc bệnh thận mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để kiểm soát lượng đạm nạp vào cơ thể, tránh ăn quá nhiều thịt nạc làm tăng gánh nặng lọc cho cầu thận.
Hướng dẫn sử dụng thịt gà đúng cách khi đau họng, ho
Để thịt gà phát huy tối đa công dụng phục hồi sức khỏe mà không gây kích ứng đường họng, người bệnh nên áp dụng các lưu ý thực tế sau:
Cách chế biến: Loại bỏ hoàn toàn da gà và mỡ thừa để món ăn thanh đạm, dễ tiêu hóa. Thay vì các món chiên, xào, nướng nhiều dầu mỡ hay nêm nhiều ớt cay, nên chế biến thịt gà thành dạng súp, canh hầm hoặc cháo loãng. Thịt gà nên được băm nhỏ hoặc xé nhuyễn, nấu chín mềm nhừ để nuốt dễ dàng mà không cọ xát vào vùng họng đang tổn thương.
Kết hợp thực phẩm: Nên nấu thịt gà cùng các loại củ quả giàu vitamin và khoáng chất như cà rốt, củ cải, hành tây, nấm và thêm một chút gừng tươi thái sợi. Sự kết hợp giữa thịt gà và rau củ không chỉ tăng cường hoạt tính kháng viêm tự nhiên mà còn cung cấp đa dạng vi chất giúp kích thích vị giác của người ốm [1].
Thời điểm và lượng dùng: Một bát cháo gà ấm hoặc súp gà nóng từ 200 đến 300 ml vào bữa sáng hoặc bữa phụ trong ngày là lựa chọn lý tưởng. Uống hoặc húp từng ngụm nhỏ khi súp còn ấm để hơi nước nóng bốc lên hỗ trợ làm thông mũi họng và làm lỏng đờm hiệu quả nhất [3]. Không ăn thịt gà quá muộn vào ban đêm vì có thể gây đầy bụng, trào ngược axit dạ dày làm cơn ho ban đêm thêm trầm trọng.
Kết luận
Quan niệm kiêng hoàn toàn thịt gà khi bị ho, đau họng là kinh nghiệm dân gian thiếu cơ sở khoa học. Thịt gà nạc được chế biến thành các món cháo, súp ấm mềm vừa giàu dinh dưỡng, vừa hỗ trợ làm dịu phản ứng viêm và giúp cơ thể đào thải đờm tốt hơn [1], [3], [2]. Để nhanh khỏi bệnh, hãy duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý và luôn chủ động đi khám bác sĩ nếu các triệu chứng ho, đau họng kéo dài hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường.