Gà rán giòn rụm, trà sữa béo ngậy hay khoai tây chiên từ lâu đã trở thành món ăn khoái khẩu gắn liền với đời sống hàng ngày của giới trẻ. Tuy nhiên, sau cảm giác thỏa mãn tức thì, không ít phụ huynh nhận thấy con em mình dễ cáu gắt, uể oải và thất thường về mặt cảm xúc. Nhiều người tự hỏi liệu thói quen ăn đồ ăn nhanh thường xuyên có thực sự tác động tiêu cực đến tâm trạng và làm tăng nguy cơ trầm cảm ở thanh thiếu niên hay không.
Nhiều bằng chứng khoa học cho thấy câu trả lời là có: việc tiêu thụ nhiều thực phẩm chế biến sẵn và thức ăn nhanh liên quan mật thiết đến sự gia tăng các triệu chứng trầm cảm, lo âu và suy giảm sức khỏe tâm thần ở lứa tuổi học đường. Thói quen dinh dưỡng kém lành mạnh này không chỉ ảnh hưởng đến vóc dáng mà còn có thể tác động sâu sắc đến hệ thần kinh và cảm xúc của thanh thiếu niên.
Thực phẩm siêu chế biến là gì và tác động ra sao?
Để hiểu rõ mối liên hệ này, trước hết cần nhìn nhận bản chất của thức ăn nhanh và các món ăn vặt công nghiệp. Theo hệ thống phân loại NOVA, thực phẩm siêu chế biến là các công thức được tạo ra từ các quy trình công nghiệp, nhằm mục đích tạo ra các sản phẩm bền, tiện lợi, hấp dẫn, có thể ăn ngay hoặc hâm nóng lại [1]. Những thực phẩm này thường chứa rất ít hoặc hoàn toàn không còn thực phẩm nguyên bản nguyên vẹn [2].
Đặc điểm nổi bật của nhóm thức ăn này là cực kỳ ngon miệng, đậm đặc năng lượng, chứa nhiều đường bổ sung, chất béo bão hòa, muối và rất ít chất xơ [1]. Trong quá trình chế biến, chúng còn được xử lý bằng các chất phụ gia nhân tạo hoặc hóa học [1]. Sự mất cân bằng dinh dưỡng này khiến người ăn dễ rơi vào tình trạng thèm ăn vì khoái cảm thay vì nhu cầu sinh học thực sự, làm tăng nguy cơ lệ thuộc vào thực phẩm và ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng sống [3], [4].
Nghiên cứu quy mô lớn tại Brazil: Ăn nhiều đồ siêu chế biến, tâm lý càng bất ổn
Một trong những bằng chứng rõ nét nhất về tác động của nhóm thực phẩm này đến lứa tuổi học sinh đến từ một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2022 tại Brazil [5]. Nghiên cứu này phân tích dữ liệu từ Khảo sát Sức khỏe Học sinh Quốc gia (PeNSE 2019) với quy mô cực kỳ ấn tượng lên tới 94.767 học sinh thanh thiếu niên, trong đó nữ giới chiếm 52,4% [5].
Các nhà nghiên cứu đã đánh giá mức độ tiêu thụ 13 loại thực phẩm siêu chế biến trong 24 giờ qua và tần suất xuất hiện 5 triệu chứng sức khỏe tâm thần trong tháng gần nhất [5]. Kết quả ghi nhận có 8,1% nam sinh và 27,2% nữ sinh báo cáo "gần như luôn luôn" hoặc "luôn luôn" gặp ít nhất 4 trong 5 triệu chứng sức khỏe tâm thần [5].
Đáng chú ý, sau khi hiệu chỉnh toàn diện các yếu tố gây nhiễu, những nam sinh tiêu thụ từ 6 loại thực phẩm siêu chế biến trở lên có tần suất xuất hiện các triệu chứng tâm thần kém thường xuyên hơn đáng kể so với nhóm dùng từ 3 loại trở xuống (hệ số beta = 0,27; khoảng tin cậy 95%: 0,03 - 0,51; p xu hướng = 0,005) [5]. Mối liên quan tương tự cũng được ghi nhận ở nữ sinh (hệ số beta = 0,31; khoảng tin cậy 95%: 0,13 - 0,50; p xu hướng = 0,001) [5]. Kết quả này vẫn giữ nguyên ý nghĩa thống kê bất kể các yếu tố về nhân khẩu học, lối sống, sự tự cảm nhận hình thể hay tình trạng bị bắt nạt học đường [5].
Thanh thiếu niên Tây Ban Nha: Triệu chứng trầm cảm gia tăng theo khẩu phần ăn
Không chỉ dừng lại ở Brazil, một nghiên cứu khác công bố năm 2022 tại Tây Ban Nha đã đi sâu tìm hiểu chức năng tâm lý xã hội ở 560 thanh thiếu niên trong độ tuổi từ 14 đến 17 [6]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá lượng thực phẩm và đồ uống siêu chế biến tiêu thụ trong ngày hôm trước, khẩu phần rau củ quả, tần suất hoạt động thể lực và chức năng tâm lý xã hội qua thang đo tự báo cáo Pediatric Symptom Checklist-Youth [6].
Kết quả cho thấy thanh thiếu niên tham gia nghiên cứu tiêu thụ trung bình tới 7,72 khẩu phần thực phẩm siêu chế biến mỗi ngày, trong đó nam sinh có mức tiêu thụ cao hơn nữ sinh [6]. Tỷ lệ suy giảm chức năng tâm lý xã hội chiếm 26,2% ở nhóm người tham gia [6].
Mô hình hồi quy tuyến tính sau khi hiệu chỉnh giới tính, độ tuổi, lượng rau quả và hoạt động thể lực đã chỉ ra rằng việc tiêu thụ nhiều thực phẩm siêu chế biến có liên quan đến việc gia tăng các triệu chứng trầm cảm cũng như các vấn đề nội tâm hóa và ngoại tâm hóa trên toàn bộ mẫu khảo sát lẫn nhóm nam thiếu niên [6]. Điều này cho thấy tác động bất lợi của thức ăn nhanh và đồ uống ngọt công nghiệp không chỉ dừng lại ở cảm giác buồn bã thoáng qua mà ảnh hưởng rộng đến hành vi ứng xử hàng ngày [6].
Dữ liệu từ Sao Paulo và nguy cơ mất ngủ tại Iran
Bổ sung thêm bằng chứng cho mối liên hệ này, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại Sao Paulo, Brazil trên 2.680 học sinh với độ tuổi trung bình là 14,85 tuổi cũng cho kết quả tương tự [2]. Bằng việc sử dụng bảng câu hỏi tần suất thực phẩm và thang đo hành vi xã hội, các nhà khoa học nhận thấy tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến tỷ lệ thuận với điểm số triệu chứng nội tâm hóa (lo âu, rút lui, trầm cảm) ở cả mô hình thô (beta = 0,14; p < 0,001) lẫn mô hình sau điều chỉnh (beta = 0,12; p < 0,001) [2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận một điểm đáng mừng: nam giới, học sinh trường công và việc ăn nhiều bữa cơm cùng cha mẹ có liên quan đến việc giảm nguy cơ tiêu thụ loại thực phẩm này [2].
Tại châu Á, một nghiên cứu cắt ngang năm 2022 trên 733 nữ sinh vị thành niên (độ tuổi trung bình 14 tuổi) ở vùng Đông Bắc Iran đã xem xét kỹ hơn về chất lượng sống và giấc ngủ [4]. Phân tích hồi quy logistic đa biến cho thấy nhóm nữ sinh tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến ở mức cao nhất có nguy cơ bị suy giảm chất lượng cuộc sống cao hơn hẳn (tỷ số chênh OR: 1,87; 95% CI: 1,13 - 3,11) [4].
Đặc biệt, nhóm tiêu thụ cao nhất này có nguy cơ mắc chứng mất ngủ cao gấp 4,04 lần (OR: 4,04; 95% CI: 1,83 - 8,94) so với nhóm tiêu thụ ít nhất [4]. Dù nghiên cứu tại Iran không tìm thấy khác biệt có ý nghĩa thống kê về chứng buồn ngủ ban ngày hay điểm số trầm cảm đơn lẻ giữa các nhóm tứ phân vị, tình trạng mất ngủ nghiêm trọng kéo dài lại chính là yếu tố làm tăng gánh nặng lên sức khỏe tinh thần của trẻ [4].
Nghiện thức ăn, vòng xoáy cảm xúc và tính hai chiều
Mối quan hệ giữa thức ăn nhanh và tâm trạng không chỉ đơn thuần là tác động một chiều. Nghiên cứu thực hiện năm 2025 tại Thổ Nhĩ Kỳ trên 3.997 người trưởng thành (độ tuổi trung bình 31,7) chỉ ra rằng điểm tiêu thụ thực phẩm chế biến sẵn có mối tương quan thuận rõ rệt với điểm số thang nghiện thực phẩm Yale cũng như các thang đo con về trầm cảm, lo âu và căng thẳng (DASS-21, p < 0,05) [3].
Phân tích hồi quy tuyến tính khẳng định tuổi tác, giới tính, mức độ nghiện đồ ăn và điểm số trầm cảm, lo âu, stress đều tác động trực tiếp đến lượng thực phẩm chế biến sẵn nạp vào cơ thể [3]. Điều này lý giải vì sao người mang tâm trạng bất ổn hoặc căng thẳng thường có xu hướng tìm đến các món ăn siêu chế biến chứa nhiều năng lượng để xoa dịu bản thân [3].
Một nghiên cứu thảo luận nhóm tập trung công bố năm 2023 cũng làm sáng tỏ hiện tượng nhân quả hai chiều này [7]. Các thực phẩm siêu chế biến, tinh chế và nhiều đường tương quan với tâm trạng suy giảm và gia tăng triệu chứng rối loạn khí sắc [7]. Tuy nhiên, ngược lại, những người đang trải qua tâm trạng chán nản, có triệu chứng trầm cảm cũng có xu hướng dễ sa vào thói quen chọn thực phẩm kém lành mạnh, nhiều đường và ăn ít thực phẩm tươi tự nhiên hơn [7]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc kiêng khem quá ngặt nghèo, ám ảnh về cảm giác tội lỗi khi ăn hay áp lực giảm cân lại càng làm trầm trọng thêm sức khỏe tinh thần; trong khi ăn uống trực giác, lắng nghe cơ thể và tập trung vào lợi ích sức khỏe của thức ăn giúp cải thiện tâm trạng tốt hơn [7].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của các bằng chứng
Nhiều bậc phụ huynh và thanh thiếu niên lầm tưởng rằng một bữa ăn nhanh như burger, gà rán hay khoai tây chiên chỉ đơn thuần gây tăng cân, béo phì hoặc nổi mụn, còn tâm trạng ủ rũ là do áp lực học tập hoặc sự "ẩm ương" của lứa tuổi dậy thì. Khoa học đã chứng minh các chất phụ gia, lượng đường cao và sự thiếu hụt vi chất trong thực phẩm siêu chế biến tác động trực tiếp lên chức năng tâm lý xã hội [6], [1].
Dù vậy, cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại. Hầu hết các công trình nghiên cứu nêu trên đều mang thiết kế nghiên cứu cắt ngang (cross-sectional) [3], [4], [5], [2]. Thiết kế này chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa việc ăn nhiều thực phẩm siêu chế biến với triệu chứng trầm cảm và mất ngủ, nhưng chưa thể khẳng định hoàn toàn mối quan hệ nguyên nhân - kết quả trực tiếp [4], [7]. Cần thêm các nghiên cứu can thiệp và theo dõi dọc trong tương lai để xác nhận rõ hơn cơ chế sinh học [4]. Ngoài ra, chế độ ăn không phải là nguyên nhân duy nhất gây trầm cảm; thanh thiếu niên nghi ngờ có vấn đề tâm lý cần được chuyên gia y tế đánh giá toàn diện thay vì chỉ tự điều chỉnh ăn uống.
Ai nên đặc biệt thận trọng với thực phẩm siêu chế biến?
Nhóm thanh thiếu niên đang trong giai đoạn phát triển thần kinh và thể chất mạnh mẽ cần được bảo vệ đặc biệt trước sự tấn công của đồ ăn nhanh [5], [1]. Các bạn trẻ có tiền sử rối loạn cảm xúc, thường xuyên căng thẳng trong học tập, hay gặp triệu chứng mất ngủ hoặc suy giảm chất lượng cuộc sống cần hạn chế tối đa việc lạm dụng thực phẩm chế biến sẵn [4], [5].
Bên cạnh đó, các thanh thiếu niên có xu hướng ăn uống theo cảm xúc, thường tìm đến đồ ngọt hay đồ chiên rán mỗi khi buồn bực, lo lắng cũng cần hết sức thận trọng [3], [7]. Nếu không có sự kiểm soát và can thiệp kịp thời, hành vi này rất dễ tiến triển thành chứng nghiện thực phẩm, tạo ra một vòng luẩn quẩn: tâm trạng kém dẫn đến ăn nhiều đồ ăn nhanh, và đồ ăn nhanh lại tiếp tục kéo tụt năng lượng tinh thần [3], [7].
Gợi ý giải pháp dinh dưỡng giúp nâng đỡ tinh thần tuổi teen
Để giúp thanh thiếu niên cải thiện tâm trạng và duy trì năng lượng tích cực, thay đổi thực đơn hàng ngày là một bước đi thiết thực. Thay vì các món siêu chế biến công nghiệp, nên ưu tiên các thực phẩm tự nhiên hoặc chế biến tối thiểu như ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, rau xanh, trái cây tươi, quả hạch, sữa và thịt tươi [1]. Việc hạn chế đồ ngọt đóng gói công nghiệp và nước ngọt có gas là vô cùng cần thiết [1].
Một giải pháp đơn giản nhưng mang lại hiệu quả rất lớn đã được nghiên cứu tại Brazil chỉ ra: duy trì các bữa ăn gia đình [2]. Những thanh thiếu niên thường xuyên ăn cơm cùng cha mẹ có xu hướng tiêu thụ ít thực phẩm siêu chế biến hơn [2]. Cha mẹ nên cùng con chuẩn bị bữa ăn, tạo không khí vui vẻ quanh bàn ăn và tránh phán xét ngoại hình hay áp đặt chế độ ăn kiêng hà khắc gây tâm lý tội lỗi [7]. Bên cạnh chế độ ăn, việc khuyến khích trẻ vận động thể lực thường xuyên và ngủ đủ giấc cũng là những yếu tố quan trọng giúp nâng đỡ sức khỏe tâm thần lứa tuổi học đường [4], [6].
Tóm lại, thức ăn nhanh và thực phẩm siêu chế biến mang lại sự thỏa mãn vị giác tức thời nhưng có thể để lại hệ lụy âm thầm cho sức khỏe tinh thần của thanh thiếu niên. Giảm bớt thực phẩm công nghiệp, tăng cường dinh dưỡng tươi lành và xây dựng thói quen ăn uống gắn kết gia đình chính là chìa khóa để bảo vệ cảm xúc và tương lai của con trẻ.