Nhu cầu bổ sung collagen để làm đẹp da và hỗ trợ sụn khớp ngày càng phổ biến ở nhiều lứa tuổi. Tuy nhiên, với người mắc bệnh đái tháo đường, việc chọn dùng các chế phẩm collagen dạng nước đóng chai thường đi kèm mối lo ngại về khả năng làm tăng đột ngột chỉ số đường huyết sau uống. Liệu nỗi lo này có cơ sở khoa học hay không?

Câu trả lời phụ thuộc chủ yếu vào các thành phần phụ gia đi kèm trong chai nước collagen, đặc biệt là lượng đường tạo ngọt, hương liệu trái cây và loại carbohydrate cấu thành sản phẩm. Bản thân collagen nguyên chất là protein, nhưng nước uống collagen trên thị trường thường được pha chế thêm đường để khử vị tanh ngái tự nhiên, vô tình biến thành nguồn nạp đường nhanh vào cơ thể.

Cơ chế biến động đường huyết sau ăn

Sau khi thức ăn hoặc đồ uống chứa carbohydrate đi vào ruột non, đường được hấp thu và vận chuyển đến gan qua tĩnh mạch cửa [1]. Đồng thời, gan chuyển từ trạng thái sản xuất glucose sang thu nhận và lưu trữ đường [1]. Khoảng một phần ba lượng đường tiêu thụ được hấp thu bởi các mô nội tạng, trong khi phần lớn còn lại đi vào hệ tuần hoàn chung [1].

Đường xuất hiện trong máu rất nhanh, bắt đầu tăng ngay từ 15 phút sau khi nạp, đạt đỉnh vào khoảng 30 phút và giảm dần sau đó [1]. Tải lượng đường trong hệ tuần hoàn được quyết định bởi tốc độ vận chuyển qua ruột, sự cô lập đường ở tạng và quá trình sản xuất đường nội sinh [1]. Nồng độ glucose huyết tương thường thay đổi theo lượng thức ăn nạp vào nhưng luôn được cơ thể điều hòa chặt chẽ quanh mức hẹp 5 mmol/L ở người bình thường [1]. Khi mắc đái tháo đường, cơ chế điều hòa này bị suy giảm khiến đường huyết dễ vọt lên mức nguy hiểm nếu dùng đồ uống chứa đường hấp thu nhanh [2].

Bẫy đường ẩn trong nước uống đóng chai

Để người tiêu dùng dễ uống, nhiều nhà sản xuất nước collagen pha thêm nước ép cô đặc hoặc si-rô đường. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2010 tại Bồ Đào Nha tiến hành đo đáp ứng đường huyết trong 2 giờ trên nhóm người trẻ tuổi da trắng từ 17 đến 24 tuổi đối với nhiều loại nước uống đóng chai [3].

Kết quả cho thấy chỉ số đường huyết (GI) của các loại nước uống chênh lệch rất lớn tùy thuộc thành phần đường: nước táo ép nhãn hiệu thử nghiệm có GI là 54,3 (mức thấp); trà xanh pha chế có GI 64,7 (mức trung bình); trong khi nước đào ép vọt lên GI 86,6 (mức rất cao) [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận việc uống các loại nước chứa đường tạo ra sự gia tăng đường huyết đột biến so với mức cơ bản [3]. Người bệnh đái tháo đường nếu uống phải chai collagen có nền nước trái cây ngọt hoặc chứa đường hấp thu nhanh sẽ đối mặt với tình trạng tăng đường huyết tương tự [3].

Vai trò của chất tạo ngọt thay thế và chỉ số GI

Chỉ số đường huyết (GI) phản ánh tốc độ làm tăng đường máu của thực phẩm so với đường chuẩn (glucose hoặc bánh mì trắng) [3]. Thực phẩm có GI từ 55 trở xuống được xếp vào nhóm GI thấp, giúp làm chậm tốc độ hấp thu và hạn chế đỉnh đường huyết nhọn [4]. Việc giảm tốc độ hấp thu đường giúp duy trì kiểm soát đường huyết và làm chậm tiến triển của các biến chứng mạn tính [4].

Nhiều sản phẩm dinh dưỡng hiện đại thay thế đường cát bằng các loại carbohydrate tiêu hóa chậm hoặc chất tạo ngọt chuyển hóa chậm. Điển hình như isomaltulose, một disaccharide tự nhiên có thể sản xuất quy mô công nghiệp từ củ cải đường, là nguyên mẫu của carbohydrate GI thấp đang được ứng dụng trong đồ uống và dinh dưỡng lâm sàng [1].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2019 thử nghiệm trên 14 người khỏe mạnh cho thấy dạng carbohydrate tiêu hóa chậm (SDC) pha trong nước giúp giảm nồng độ đường huyết trung bình và giảm diện tích dưới đường cong đáp ứng đường huyết (iAUC 0-2 giờ) tới 74% so với đường dextrose thông thường [5]. Nồng độ đường trong máu ở nhóm dùng SDC thấp hơn rõ rệt tại các mốc 15, 30, 45 và 60 phút [5]. Khi pha bột SDC vào sữa tách béo, chỉ số GI cũng giảm 27% và iAUC giảm 32% so với công thức đối chứng [5]. Nếu nước uống collagen sử dụng các loại carbohydrate tiêu hóa chậm này, nguy cơ tăng đường huyết sẽ giảm đi đáng kể [5].

Protein và tác động hỗ trợ điều hòa đường huyết

Collagen thực chất là một chuỗi các peptide và axit amin. Dù chưa có thử nghiệm đối đầu trực tiếp riêng cho peptide collagen trên người đái tháo đường, nhưng bản chất protein nói chung đã được chứng minh có tác dụng tích cực lên đáp ứng đường huyết khi dùng chung với carbohydrate [6].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2009 thực hiện trên 10 người trưởng thành (3 nam, 7 nữ, độ tuổi trung bình 44,4; chỉ số khối cơ thể BMI trung bình 33,6 kg/m2) nhằm đánh giá tác động của peptide whey protein (GILP) [6]. Những người tham gia được uống 50 g glucose kèm theo các mức protein GILP khác nhau gồm 0 g, 5 g, 10 g và 20 g [6]. Mẫu máu mao mạch được lấy lúc đói (0 phút) và tại các thời điểm 15, 30, 45, 60, 90, 120 phút [6].

Kết quả cho thấy việc bổ sung protein làm giảm diện tích dưới đường cong đường huyết gia tăng (iAUC) theo mức phụ thuộc liều [6]. Cụ thể, mức iAUC ở các liều 0, 5, 10 và 20 g protein lần lượt là 231, 212, 196 và 138 mmol.min/L [6]. Trung bình mỗi gam protein GILP nạp vào giúp giảm iAUC đường huyết khoảng 4,6 mmol.min/L [6]. Điều này gợi ý rằng nếu loại bỏ được yếu tố đường ngọt nhân tạo thêm vào, phần protein nguyên bản của collagen không phải là thủ phạm làm tăng đường huyết mà thậm chí có thể hỗ trợ làm chậm đáp ứng glucose [6].

Nguy cơ đường huyết cao làm tổn thương collagen nội sinh

Bệnh nhân đái tháo đường cần cảnh giác với lượng đường trong nước uống collagen không chỉ vì mục tiêu kiểm soát đường máu, mà còn để bảo vệ chính cấu trúc collagen trong cơ thể. Đường máu tăng cao kéo dài sẽ dẫn tới phản ứng glycat hóa không qua enzym (nonenzymatic glycation), tạo liên kết chéo bất thường giữa phân tử đường và các sợi collagen của mô liên kết [2].

Nghiên cứu cấu trúc sử dụng phương pháp tán xạ tia X vi phân năm 2019 trên mô màng ngoài tim bò decelluler hóa xác nhận lượng đường cao tác động trực tiếp và làm biến đổi cấu trúc nano của mạng lưới sợi collagen [2]. Phản ứng liên kết chéo do đường gây ra làm biến đổi tính chất cơ học, khiến mô liên kết xơ cứng, góp phần thúc đẩy các biến đổi mạch máu và biến chứng tim mạch ở bệnh nhân đái tháo đường [7], [2]. Nếu bổ sung một chai collagen nhưng lại nạp vào lượng đường vượt ngưỡng, người bệnh vô tình đẩy nhanh quá trình glycat hóa phá hủy collagen tự nhiên của cơ thể [2].

Ai nên thận trọng khi dùng collagen dạng nước?

Người đã được chẩn đoán đái tháo đường hoặc có đường huyết lúc đói bị suy giảm (được WHO xác định từ ngưỡng 110 mg/dL trở lên) cần đặc biệt thận trọng trước khi chọn dùng bất kỳ loại nước uống bổ sung nào [2]. Nhóm đối tượng này có hệ thống bài tiết và hoạt động của insulin bị khiếm khuyết, khiến cơ thể mất khả năng tự cân bằng đường huyết nhanh chóng sau bữa phụ [2].

Người có biến chứng thận do đái tháo đường cũng cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi nạp thêm protein đậm đặc như collagen, do tổn thương cầu thận liên quan đến sự lắng đọng và chuyển hóa các type collagen [8]. Bệnh nhân đang kiểm soát đường huyết không ổn định tuyệt đối không tự ý uống các loại collagen dạng lỏng không rõ thành phần dinh dưỡng.

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống

Để hưởng lợi ích chăm sóc cơ thể từ collagen mà không ảnh hưởng xấu đến bệnh lý nền, người bệnh đái tháo đường nên áp dụng các bước sau:

  • Kiểm tra nhãn dinh dưỡng (Nutrition Facts): Tuyệt đối không chọn sản phẩm ghi chứa đường mía, si-rô ngô cao fructose (HFCS), mật ong hay nước ép cô đặc. Ưu tiên sản phẩm ghi rõ "0 g đường" (Sugar-free) hoặc sử dụng carbohydrate chuyển hóa chậm có GI thấp như isomaltulose [1].
  • Xem xét chỉ số GI của đồ uống pha kèm: Nếu muốn tạo hương vị dễ uống, có thể pha chế cùng nước quả có chỉ số GI thấp đã được kiểm chứng khoa học, ví dụ như nước quả calamansi (được nghiên cứu chứng minh có GI chỉ ở mức 37) [4].
  • Thời điểm sử dụng: Không nên uống collagen dạng nước chứa năng lượng ngay trước giờ đi ngủ hoặc lúc bụng quá đói. Nên theo dõi đường huyết mao mạch sau khi dùng sản phẩm mới vào ngày đầu tiên để kiểm tra mức độ đáp ứng của cơ thể.

Người mắc bệnh đái tháo đường hoàn toàn có thể sử dụng collagen nếu biết cách lựa chọn thông thái. Vấn đề không nằm ở bản thân collagen mà nằm ở lượng đường ẩn đi kèm trong chai nước uống đóng sẵn. Chủ động đọc nhãn phụ, chọn dòng sản phẩm không đường hoặc có chỉ số GI thấp sẽ giúp bảo vệ cả làn da lẫn đường huyết an toàn.