Cơn ngứa ngáy dữ dội, da khô tróc vảy và đỏ rát là nỗi ám ảnh dai dẳng của những người mắc bệnh vẩy nến hay viêm da cơ địa. Trong nỗ lực tìm kiếm giải pháp cải thiện tại nhà, nhiều người nhận thấy chế độ ăn uống có tác động trực tiếp đến các đợt bùng phát viêm. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng chính loại dầu ăn hay mỡ động vật dùng hàng ngày lại có thể là yếu tố âm thầm châm ngòi cho phản ứng viêm dưới da.

Để kiểm soát tình trạng ngứa ngáy và giảm viêm, người bệnh nên hạn chế các loại mỡ động vật giàu axit arachidonic cũng như các loại dầu thực vật chứa hàm lượng quá cao axit béo Omega-6 chuyển hóa. Thay vào đó, việc điều chỉnh chế độ dinh dưỡng theo hướng cân bằng tỷ lệ chất béo sẽ hỗ trợ làm dịu phản ứng miễn dịch trên da.

Thủ phạm gây viêm từ đĩa thức ăn

Axit arachidonic là một loại axit béo không bão hòa đa thuộc nhóm Omega-6, thường hiện diện dồi dào trong mỡ động vật. Khi được nạp vào cơ thể qua chế độ ăn, chất béo này sẽ tham gia vào cấu trúc màng tế bào và trở thành tiền chất cho chuỗi phản ứng sinh hóa phức tạp.

Tại các mô da bị tổn thương, axit arachidonic bị chuyển hóa chủ yếu qua con đường men lipoxygenase [1]. Quá trình này sản sinh ra hàng loạt chất trung gian hóa học gây viêm mạnh mẽ, tiêu biểu là các eicosanoid và leukotriene [1, 2]. Những chất này thúc đẩy giãn mạch, thu hút bạch cầu và trực tiếp kích thích đầu dây thần kinh cảm giác dưới da, gây ra cơn ngứa ngáy dai dẳng cùng phản ứng đỏ rát [1, 2].

Bên cạnh đó, các axit béo ngoại lai như axit linoleic (một loại Omega-6 thiết yếu) cũng đóng vai trò là tiền chất để cơ thể tổng hợp thành axit arachidonic [2]. Khi chế độ ăn mất cân đối với lượng chất béo này quá mức, lượng axit arachidonic tự do trong mô da tăng lên, làm trầm trọng thêm các bệnh lý da liễu mạn tính [2, 5].

Bất thường về mỡ dưới da ở người bệnh

Những quan sát sinh hóa cho thấy cấu trúc lipid ở người viêm da cơ địa có sự xáo trộn rõ rệt so với người khỏe mạnh. Một nghiên cứu trên 15 bệnh nhân đối chiếu mẫu sinh thiết thượng bì với người bình thường đã chỉ ra rằng hàm lượng phospholipid ở vùng da viêm cao gấp gần hai lần bình thường [3].

Đặc biệt, tại vùng da tổn thương, lượng axit arachidonic ở dạng este hóa chỉ bằng 49% so với da khỏe mạnh, nhưng lượng axit arachidonic tự do lại cao hơn tới 47% [3]. Sự gia tăng chất béo tự do này kết hợp với hoạt tính men phospholipase A2 tăng cao khiến phản ứng viêm bùng phát không ngừng [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận mức độ nghiêm trọng của bệnh tương quan nghịch với hàm lượng axit béo Omega-6 ở vùng da lành, phản ánh sự rối loạn sâu sắc trong khâu chuyển hóa lipid nội tại của tế bào biểu bì [3].

Bằng chứng khoa học về việc thay thế chất béo

Kiểm soát dinh dưỡng nhằm ức chế con đường chuyển hóa của axit arachidonic đã trở thành hướng tiếp cận được giới y khoa chú ý [1]. Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã kiểm chứng tác động của việc bổ sung các axit béo cạnh tranh để giảm viêm:

Trong một nghiên cứu kéo dài 30 ngày, việc cho người bệnh sử dụng dầu cá giàu Omega-3 với liều 1 g/ngày đã ức chế đáng kể hoạt động của bạch cầu trung tính, bạch cầu đơn nhân và tế bào lympho [4]. Kết quả ghi nhận nồng độ axit arachidonic giảm xuống, đồng thời nồng độ axit eicosapentaenoic (EPA) và docosahexaenoic (DHA) tăng lên [4]. Sự thay đổi này hạn chế tạo ra các eicosanoid gây viêm và ức chế các cytokine tiền viêm như IL-2, IL-6, IL-8, IL-12 [4].

Một nghiên cứu mù đôi đa trung tâm kéo dài 4 tháng vào mùa đông trên 145 bệnh nhân viêm da cơ địa mức độ vừa đến nặng đã so sánh việc dùng 6 g/ngày axit béo n-3 đậm đặc với dầu ngô [5]. Điểm số lâm sàng do bác sĩ đánh giá cải thiện 30% ở nhóm dùng dầu cá và 24% ở nhóm dùng dầu ngô [5]. Ở nhóm dầu cá, hàm lượng axit béo n-3 trong phospholipid huyết thanh tăng rõ rệt, trong khi nồng độ axit béo n-6 giảm đáng kể [5].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đơn bắt chéo trong 20 tuần so sánh dầu hạt gai dầu (chứa tỷ lệ cân bằng giữa Omega-6 và Omega-3) với dầu ô liu ở bệnh nhân viêm da cơ địa [6]. Kết quả cho thấy nồng độ axit linoleic, alpha-linolenic và gamma-linolenic đều tăng trong các phân đoạn lipid mà không làm tăng nồng độ axit arachidonic [6]. Nhờ đó, tình trạng khô da và ngứa ngáy cải thiện rõ rệt, hiện tượng mất nước qua biểu bì giảm đi và nhu cầu dùng thuốc bôi ngoài da giảm sút [6].

Tại bệnh viện, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng trên 22 bệnh nhân viêm da cơ địa nặng cho truyền tĩnh mạch 200 mL/ngày nhũ dịch dầu cá 10% (giàu n-3) so với nhũ dịch dầu đậu nành 10% (giàu n-6) trong 10 ngày [7]. Có 20 người hoàn thành thử nghiệm; nhóm dùng nhũ dịch n-3 có điểm mức độ nghiêm trọng của bệnh cải thiện vượt trội từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 10 so với nhóm n-6 [7]. Nhóm n-3 ghi nhận tỷ lệ EPA/axit arachidonic trên màng tế bào tăng mạnh, thúc đẩy các chất trung gian kháng viêm xuất hiện [7].

Điểm mạnh và mặt hạn chế của các bằng chứng

Các dữ liệu nghiên cứu đã làm sáng tỏ cơ chế sinh hóa: axit béo Omega-3 (như EPA) có khả năng cạnh tranh trực tiếp với axit arachidonic tại màng tế bào [1, 7]. Sản phẩm chuyển hóa từ EPA có hoạt tính sinh học thấp hơn nhiều so với các chất dẫn xuất từ axit arachidonic, giúp giảm phản ứng viêm và hạn chế tổn thương mô [4]. Dầu cá cũng được ghi nhận là an toàn, không gây tác dụng phụ đáng kể và hỗ trợ bảo vệ da trước nguy cơ nhiễm khuẩn, nhiễm nấm [4].

Mặc dù vậy, theo báo cáo lập trường năm 2019 của Viện Hàn lâm Dị ứng và Miễn dịch Lâm sàng Châu Âu (EAACI), các nghiên cứu hiện nay vẫn còn khoảng trống lớn [8]. Sự thiếu nhất quán về dạng dùng (thực phẩm thông thường hay viên bổ sung), liều lượng chưa chuẩn hóa và việc nhiều thử nghiệm thiếu đo lường nồng độ axit béo huyết thanh ban đầu khiến giới khoa học chưa thể đưa ra khuyến cáo dinh dưỡng thống nhất cho mọi người bệnh [8]. Do đó, thay đổi chế độ ăn chỉ đóng vai trò hỗ trợ chứ không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.

Những hiểu lầm thường gặp về chất béo

Một quan niệm sai lầm khá phổ biến là người mắc bệnh vẩy nến hay chàm phải cắt bỏ hoàn toàn mọi loại chất béo trong khẩu phần. Trên thực tế, axit linoleic vẫn là thành phần thiết yếu giúp duy trì sự gắn kết của lớp sừng và ngăn ngừa tình trạng mất nước qua biểu bì [1]. Thiếu hụt các axit béo ngoại lai này thậm chí còn khiến da khô ráp hơn và làm tăng nặng cảm giác ngứa ngáy [2].

Sai lầm khác là đánh đồng mọi loại dầu thực vật đều tốt cho da viêm. Nhiều loại dầu thực vật tinh luyện chứa lượng Omega-6 rất lớn nhưng lại thiếu hụt Omega-3. Tiêu thụ mất cân đối nguồn dầu này có thể vô tình cung cấp thêm tiền chất cho quá trình tổng hợp axit arachidonic, gián tiếp kích hoạt phản ứng ngứa và viêm da [2].

Ai cần thận trọng khi điều chỉnh chế độ dầu mỡ?

Người có bệnh lý nền về gan, túi mật hoặc rối loạn hấp thu chất béo cần hết sức cẩn trọng khi thay đổi lượng dầu mỡ trong chế độ ăn hàng ngày.

Những người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tự ý bổ sung dầu cá liều cao, nhằm tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.

Bệnh nhân viêm da cơ địa hoặc vẩy nến đang trong đợt bùng phát cấp tính với tổn thương lở loét diện rộng, bội nhiễm vi khuẩn cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị bằng thuốc của bác sĩ da liễu; việc can thiệp chế độ ăn lúc này chỉ mang tính bổ trợ dài hạn, không có tác dụng dập tắt cơn viêm cấp tức thì.

Gợi ý lựa chọn chất béo trong bữa ăn hàng ngày

Để hỗ trợ kiểm soát phản ứng ngứa và viêm, người bệnh nên chủ động điều chỉnh thói quen sử dụng chất béo theo các nguyên tắc thực tế:

Hạn chế sử dụng mỡ lợn, mỡ bò và mỡ phủ tạng động vật trong chế biến món ăn nhằm giảm bớt nguồn axit arachidonic trực tiếp. Giảm bớt các món chiên xào ngập dầu sử dụng dầu đậu nành hoặc dầu ngô tinh luyện [7].

Ưu tiên các nguồn chất béo lành mạnh giàu Omega-3 từ cá biển hoặc dầu cá [1, 2]. Khi lựa chọn dầu thực vật để trộn salad hoặc nấu nướng nhẹ, có thể ưu tiên các loại dầu có tỷ lệ axit béo cân bằng như dầu hạt gai dầu hoặc dầu hoa anh thảo [2, 4].

Nên chế biến món ăn dưới dạng hấp, luộc hoặc áp chảo ở nhiệt độ thấp để tránh làm biến tính các liên kết của axit béo không bão hòa. Khi dùng dầu ăn, nên đong bằng thìa nhỏ thay vì rót trực tiếp từ chai để dễ dàng kiểm soát lượng nạp vào cơ thể.

Thay đổi chất béo trong chế độ ăn là một chiến lược hỗ trợ lâu dài và an toàn cho người bệnh vẩy nến và viêm da cơ địa. Bằng cách giảm mỡ động vật giàu axit arachidonic và hạn chế dầu thực vật dư thừa Omega-6, người bệnh có thể giảm bớt các hóa chất trung gian gây ngứa [1, 2]. Tuy nhiên, một chế độ ăn cân bằng kết hợp với việc tuân thủ chỉ định của bác sĩ da liễu mới là giải pháp toàn diện nhất để duy trì làn da khỏe mạnh.