Cà chua xuất hiện mỗi ngày trong mâm cơm Việt, từ canh trứng, sốt cá đến món salad ăn sống. Tuy nhiên, nhiều người bị trào ngược dạ dày thực quản lại truyền tai nhau phải gạch tên thực phẩm này khỏi thực đơn vì sợ vị chua làm bệnh nặng thêm.
Thực tế, người bệnh trào ngược thực quản không bắt buộc phải kiêng tuyệt đối cà chua trong mọi trường hợp, nhưng cần hạn chế khi đang có triệu chứng cấp tính. Nhiều tài liệu y khoa ghi nhận cà chua và các chế phẩm từ cà chua là tác nhân có thể kích hoạt cơn ợ nóng ở người nhạy cảm [1]. Tuy nhiên, kết quả từ các nghiên cứu về chế độ ăn đối với căn bệnh này vẫn còn nhiều điểm chưa đồng nhất và phụ thuộc lớn vào ngưỡng dung nạp của từng cá nhân [1].
Trào ngược thực quản và nỗi lo từ thực phẩm có vị chua
Trào ngược dạ dày thực quản (GERD) là một trong những bệnh lý đường tiêu hóa trên phổ biến nhất hiện nay [1]. Bệnh xảy ra khi các chất chứa trong dạ dày trào ngược bất thường lên thực quản, gây ra các triệu chứng phiền toái hoặc biến chứng cho người bệnh [3, 4]. Triệu chứng đặc trưng nhất của bệnh là chứng ợ nóng, xảy ra ít nhất một lần mỗi tuần [1]. Ngoài ợ nóng và trớ dịch chua, người bệnh còn có thể gặp cảm giác vướng nghẹn ở cổ, khó nuốt, đau tức ngực và ợ hơi [2].
Tỷ lệ mắc bệnh trào ngược có sự khác biệt lớn tùy theo khu vực địa lý, ảnh hưởng từ vài phần trăm đến hơn 30% dân số trưởng thành [1]. Trên toàn cầu, tỷ lệ các ca bệnh được chẩn đoán ước tính khoảng 13-19%, và khoảng 25% dân số phương Tây bị ợ nóng hoặc trớ axit [3]. Tại Mỹ, có hơn 25 triệu người trải qua cơn ợ nóng hoặc các triệu chứng trào ngược khác hàng tuần [4]. Còn tại Ba Lan, ước tính bệnh ảnh hưởng tới 35,5% người trưởng thành có biểu hiện khó chịu vùng bụng [1].
Nếu không được điều trị, bệnh có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như viêm thực quản ăn mòn, thực quản Barrett (một dạng tổn thương tiền ung thư) và ung thư biểu mô tuyến thực quản [1, 5]. Bên cạnh đó, bệnh còn liên quan đến các biểu hiện ngoài thực quản như triệu chứng ở tai, mũi, họng, phổi và tim mạch, ngay cả khi người bệnh không có biểu hiện ợ nóng điển hình [5, 7]. Dù điều trị bằng thuốc được xem là lựa chọn đầu tay, việc thay đổi lối sống và chế độ ăn uống vẫn là yếu tố quan trọng hỗ trợ kiểm soát bệnh [1].
Vì sao cà chua dễ gây ợ nóng?
Khi các chất từ dạ dày trào ngược lên thực quản, niêm mạc thực quản vốn mỏng manh sẽ bị kích thích trực tiếp [5]. Một bài tổng quan công bố năm 2021 chỉ ra rằng các loại thực phẩm có vị chua, thực phẩm cay, nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán, cùng với cà chua và các sản phẩm đóng hộp từ cà chua là những tác nhân phổ biến kích hoạt triệu chứng trào ngược [1]. Danh sách các thực phẩm dễ gây kích ứng này còn bao gồm nước cam, nước bưởi, sô cô la, cà phê, trà, đồ uống có ga và rượu bia [1].
Cà chua tự nhiên mang tính chua đặc trưng của nhóm thực phẩm giàu axit hữu cơ. Khi người bệnh ăn cà chua tươi hoặc các loại sốt cà chua cô đặc, tính chua của thực phẩm cộng hưởng với dịch vị dạ dày trào lên sẽ làm tăng cảm giác nóng rát sau xương ức [1]. Đặc biệt, các sản phẩm chế biến sẵn hoặc đóng hộp từ cà chua thường được cô đặc và thêm gia vị, làm mức độ kích thích lên vùng thực quản đang tổn thương trở nên rõ rệt hơn [1].
Không chỉ bản thân quả cà chua, cách ăn uống đi kèm cũng quyết định việc triệu chứng có bùng phát hay không. Các thói quen như ăn uống thất thường, ăn khẩu phần quá lớn trong một bữa, hoặc ăn ngay trước giờ đi ngủ đều có mối tương quan chặt chẽ với sự xuất hiện của các triệu chứng trào ngược [1]. Khi dạ dày bị quá tải bởi một bữa ăn lớn có sốt cà chua và nhiều dầu mỡ vào buổi tối, nguy cơ dịch vị trào ngược lên thực quản sẽ tăng cao hơn [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về cà chua và rau quả?
Để trả lời câu hỏi liệu việc kiêng khem có đang được thực hiện đúng và mang lại hiệu quả thực tế hay không, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều khảo sát trên cộng đồng người bệnh. Một nghiên cứu cắt ngang dựa trên quần thể công bố năm 2014 tại Bắc California (Mỹ) đã so sánh thói quen ăn uống của 317 bệnh nhân trào ngược với 182 người khỏe mạnh không có triệu chứng [3]. Tất cả các phân tích trong nghiên cứu này đều đã được hiệu chỉnh theo yếu tố hút thuốc lá và trình độ học vấn để đảm bảo tính khách quan [3].
Kết quả nghiên cứu năm 2014 cho thấy một thực tế đáng chú ý: những người mắc bệnh trào ngược, ngay cả khi có triệu chứng từ trung bình đến nặng hoặc xuất hiện thường xuyên, vẫn tiêu thụ các sản phẩm từ cà chua và ăn khẩu phần bữa ăn lớn ngang bằng với nhóm người khỏe mạnh [3]. Thậm chí, nhóm bệnh nhân trào ngược còn có khả năng uống nước ngọt có ga cao gấp 2,01 lần và uống trà cao gấp 2,63 lần so với người không mắc bệnh, đồng thời ăn nhiều đồ chiên rán và chất béo hơn [3]. Những thực phẩm kích hoạt trào ngược duy nhất mà người bệnh ít dùng hơn là trái cây họ cam quýt (tỷ lệ chênh OR = 0,59) và rượu bia từ 1 ly mỗi ngày trở lên (tỷ lệ chênh OR = 0,41) [3]. Các mối liên hệ này vẫn giữ nguyên kết quả tương tự khi nhóm nghiên cứu loại trừ những người đang sử dụng thuốc ức chế bơm proton (PPI) [3]. Nghiên cứu này có giới hạn là thiết kế cắt ngang nên chỉ phản ánh thói quen tại một thời điểm, nhưng nó cho thấy người bệnh vẫn ăn các thực phẩm nghi ngờ gây trào ngược như cà chua thường xuyên, mở ra cơ hội lớn cho các biện pháp can thiệp không dùng thuốc [3].
Ở một góc nhìn rộng hơn về nhóm thực phẩm thực vật, một nghiên cứu cắt ngang khác công bố năm 2017 tại Iran đã đánh giá mối liên hệ giữa lượng tiêu thụ rau củ quả và bệnh trào ngược trên quy mô lớn gồm 3.979 người trưởng thành [5]. Các nhà nghiên cứu sử dụng bảng câu hỏi tần suất thực phẩm đã được chuẩn hóa và định nghĩa người mắc bệnh là người có triệu chứng ợ nóng thỉnh thoảng hoặc thường xuyên hơn trong vòng 3 tháng trước đó [5]. Trong quần thể nghiên cứu này, tỷ lệ mắc bệnh trào ngược ghi nhận ở mức 23,9% [5].
Kết quả từ nghiên cứu năm 2017 cho thấy, sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu, nhóm ăn nhiều trái cây nhất giảm 25% nguy cơ mắc trào ngược so với nhóm ăn ít nhất (tỷ lệ chênh OR = 0,75) [5]. Riêng lượng tiêu thụ rau củ đơn thuần không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với nguy cơ mắc bệnh trong các mô hình phân tích [5]. Tuy nhiên, khi kết hợp cả trái cây và rau củ, những người ăn tổng lượng cao nhất giảm được 33% nguy cơ mắc trào ngược (OR = 0,67) [5]. Lợi ích này càng rõ nét ở một số nhóm cụ thể: phụ nữ ăn nhiều rau quả nhất giảm 36% nguy cơ (OR = 0,64); người thừa cân hoặc béo phì nằm trong nhóm một phần ba ăn nhiều trái cây nhất giảm 42% nguy cơ (OR = 0,58) [5]. Đáng chú ý, những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) trên 25 kg/m2 nếu ăn nhiều cả trái cây và rau củ thì nguy cơ mắc bệnh giảm tới 53% (OR = 0,47) [5].
Hiểu đúng về lợi ích và giới hạn của việc kiêng khem
Từ các dữ liệu trên, có thể thấy việc đánh đồng mọi loại rau quả có vị chua thành "kẻ thù" cần loại bỏ vĩnh viễn là một hiểu lầm thường gặp. Nghiên cứu trên gần 4.000 người tại Iran đã chứng minh chế độ ăn giàu tổng lượng rau củ và trái cây thực chất có mối liên hệ nghịch đảo với nguy cơ mắc trào ngược, đặc biệt tốt cho người thừa cân [5]. Việc kiêng khem quá mức mọi loại rau quả vì sợ chua có thể làm mất đi lợi ích bảo vệ chung của nhóm thực phẩm này [5].
Mặt khác, bản thân các tác giả của bài tổng quan năm 2021 cũng nhấn mạnh rằng vai trò của lối sống, chế độ ăn và thói quen ăn uống như những yếu tố nguy cơ gây bệnh trào ngược vẫn chưa được hiểu biết một cách hoàn toàn rõ ràng [1]. Kết quả từ các nghiên cứu hiện có về thực phẩm gây bệnh thường mâu thuẫn với nhau [1, 3]. Điều này giải thích vì sao có người ăn canh cà chua hoàn toàn bình thường, nhưng người khác lại bị ợ nóng ngay sau bữa ăn.
Một hiểu lầm khác là chỉ tập trung đổ lỗi cho một vài món ăn như cà chua mà bỏ qua các yếu tố nguy cơ lớn hơn từ lối sống. Các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được bao gồm tình trạng thừa cân, đặc biệt là béo phì, uống rượu bia mức độ vừa đến nhiều, hút thuốc lá, vận động thể lực mạnh ngay sau bữa ăn hoặc lười vận động thể chất thường xuyên [1]. Ngoài ra, không phải ai có triệu chứng ợ nóng cũng mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản, và ngược lại, không phải bệnh nhân trào ngược nào cũng có biểu hiện ợ nóng [4].
Ai nên thận trọng khi ăn cà chua?
Nhóm đầu tiên cần thận trọng với cà chua và đồ hộp từ cà chua là những người đang trong đợt bùng phát triệu chứng ợ nóng, trớ chua hoặc đã có tổn thương viêm thực quản ăn mòn [1, 5]. Lúc này, niêm mạc thực quản đang nhạy cảm nên việc tiếp xúc với thức ăn chua, cay, nhiều dầu mỡ sẽ làm triệu chứng thêm trầm trọng [1].
Nhóm thứ hai là những bệnh nhân mắc chứng ợ nóng kháng trị. Theo một nghiên cứu công bố năm 2018, phần lớn bệnh nhân đáp ứng tốt với liệu trình dùng thuốc ức chế bơm proton (PPI) kéo dài từ 4 đến 8 tuần [6]. Tuy nhiên, vẫn có khoảng 20-42% người bệnh chỉ đáp ứng một phần hoặc hoàn toàn không đáp ứng với thuốc [6]. Nguyên nhân của tình trạng kháng trị này bao gồm việc tuân thủ điều trị kém, liều thuốc chưa đủ, chẩn đoán sai, có bệnh lý đi kèm, khác biệt về gen, tình trạng trào ngược tồn dư hoặc viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan [6]. Với nhóm bệnh nhân đang gặp khó khăn trong kiểm soát triệu chứng này, việc rà soát kỹ chế độ ăn và tạm ngưng các tác nhân kích thích như cà chua là điều cần thiết [1, 4].
Nhóm thứ ba cần lưu ý là những người có biểu hiện trào ngược ngoài thực quản như ho kéo dài, các vấn đề về hô hấp, tai mũi họng hoặc đau ngực không do tim [5, 6, 7]. Vì việc chẩn đoán và chiến lược điều trị cho nhóm triệu chứng ngoài thực quản khó khăn và ít rõ ràng hơn so với nhóm chỉ bị ợ nóng điển hình, người bệnh cần theo dõi sát phản ứng của cơ thể với các thực phẩm kích thích [7]. Bất kỳ ai có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày cũng nên tham khảo ý kiến bác sĩ để được đánh giá chính xác thay vì tự ý áp dụng các chế độ ăn kiêng cực đoan [2, 4].
Cách ăn cà chua và điều chỉnh lối sống an toàn
Thay vì cấm đoán tuyệt đối, người bệnh trào ngược có thể áp dụng cách tiếp cận linh hoạt dựa trên sự lắng nghe cơ thể. Trước hết, hãy hạn chế các sản phẩm cà chua đóng hộp hoặc sốt cô đặc, đồng thời tránh kết hợp cà chua với các món chiên rán, nhiều chất béo hoặc gia vị cay nóng trong cùng một bữa ăn [1, 2]. Nếu muốn ăn cà chua, nên ưu tiên chế biến chín nhẹ, dùng lượng nhỏ trong bữa ăn vừa phải và kết hợp đa dạng các loại rau củ quả ít chua khác để nhận được lợi ích bảo vệ đường tiêu hóa [1, 3].
Thời điểm và cách thức ăn uống cũng quan trọng không kém loại thực phẩm trên bàn ăn. Người bệnh cần duy trì giờ giấc ăn uống đều đặn, chia nhỏ khẩu phần thay vì ăn một bữa quá no, và tuyệt đối tránh ăn sát giờ đi ngủ [1]. Sau khi ăn, không nên tập luyện thể dục cường độ mạnh ngay lập tức, nhưng cần duy trì thói quen vận động thể chất nhẹ nhàng, đều đặn hàng ngày và kiểm soát cân nặng ở mức hợp lý [1, 3].
Song song với việc chú ý món cà chua, người bệnh sẽ đạt hiệu quả kiểm soát tốt hơn nếu giảm các tác nhân đã được ghi nhận rõ trong nghiên cứu như nước ngọt có ga, trà đặc, cà phê, sô cô la, rượu bia và thuốc lá [1, 2]. Việc điều chỉnh đồng bộ từ thực đơn đến thói quen sinh hoạt sẽ giúp giảm gánh nặng cho dạ dày mà không làm bữa ăn mất đi sự phong phú.
Tóm lại, người bệnh trào ngược thực quản không bắt buộc phải kiêng cà chua suốt đời nếu cơ thể vẫn dung nạp tốt ở lượng vừa phải. Điều cốt lõi là nhận diện đúng ngưỡng nhạy cảm của bản thân, hạn chế các chế phẩm cà chua cô đặc hay nhiều dầu mỡ, đồng thời duy trì cân nặng hợp lý và thói quen ăn uống điều độ [1, 3]. Khi các triệu chứng ợ nóng kéo dài hoặc không đáp ứng sau 4-8 tuần dùng thuốc, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để được bác sĩ điều chỉnh phác đồ phù hợp [6].