Cuộc sống bận rộn khiến nhiều người rơi vào cảnh trằn trọc suốt đêm vì áp lực công việc. Khi tìm đến thảo dược tự nhiên để tìm lại giấc ngủ, nhiều người phân vân giữa việc pha trà tâm sen hay dùng các sản phẩm từ cây bình vôi hoa đầu. Vậy đâu mới là lựa chọn đúng đắn cho tình trạng mất ngủ do căng thẳng?

Để trả lời thẳng câu hỏi này, các dữ liệu khoa học hiện tại nghiêng hẳn về phía tâm sen (và các bộ phận của cây sen) khi xử lý chứng mất ngủ có yếu tố căng thẳng, nhờ bằng chứng trực tiếp trên hệ thần kinh trung ương và hoạt chất điều hòa cảm xúc [1][2][3]. Trong khi đó, các nghiên cứu về nhóm hoạt chất liên quan đến họ bình vôi chủ yếu ghi nhận tác dụng rõ rệt trên hệ tim mạch như hạ huyết áp và chống loạn nhịp, thay vì tác động trực tiếp vào cơ chế gây ngủ do stress [4].

Bản chất hai loại thảo dược và mối liên hệ hoạt chất

Tâm sen là phần phôi bên trong hạt của cây sen (Nelumbo nucifera Gaertn.), một loài thực vật thủy sinh quen thuộc khắp châu Á [3]. Trong y học cổ truyền phương Đông, tâm sen (còn gọi là Liên tử tâm) từ lâu đã được sử dụng để khắc phục các rối loạn thần kinh, chứng mất ngủ cũng như các bệnh lý tim mạch như tăng huyết áp và loạn nhịp tim [3]. Ngoài tâm sen, các bộ phận khác của cây sen như hoa sen, lá sen và gương sen cũng chứa nhiều hợp chất sinh học giá trị, chủ yếu thuộc nhóm alkaloid và flavonoid [5][6][1][3].

Đối với nhóm bình vôi, các nghiên cứu dược lý hiện đại thường tập trung vào nhóm dẫn xuất alkaloid bisbenzylisoquinoline [4]. Một đại diện tiêu biểu của họ Bình vôi (Stephania) là loài Stephania tetrandra S Moore, nơi các nhà khoa học phân lập được hoạt chất tetrandrine [4]. Đáng chú ý, hoạt chất neferine tìm thấy trong cây sen cũng thuộc chính nhóm dẫn xuất alkaloid bisbenzylisoquinoline này, tạo nên một điểm giao thoa thú vị về mặt hóa học giữa hai nhóm thảo dược [2][4].

Tuy có sự tương đồng về nhóm cấu trúc hóa học, đích tác động sinh học được chứng minh trong các tài liệu khoa học của từng loại lại đi theo những hướng khác nhau. Việc hiểu rõ từng hoạt chất làm gì bên trong cơ thể sẽ giúp người mất ngủ tránh dùng sai mục đích.

Cơ chế tác động lên thần kinh của tâm sen và các chiết xuất từ sen

Khi cơ thể chịu căng thẳng, hệ thần kinh trung ương bị rối loạn các chất dẫn truyền, đặc biệt là sự suy giảm serotonin (viết tắt là 5-HT) - một chất hóa học giúp duy trì tâm trạng thư thái và điều hòa chu kỳ thức ngủ [1][2]. Các hoạt chất trong tâm sen và cây sen can thiệp trực tiếp vào con đường này. Trong tâm sen có chứa các alkaloid thuộc nhóm bisbenzylisoquinoline là liensinine, isoliensinine và neferine [2]. Các hợp chất này tác động thông qua cơ chế hệ thống serotonergic, cụ thể là tương tác với thụ thể 5-HT1A để tạo ra hiệu ứng chống trầm cảm, giải tỏa trạng thái bất động do căng thẳng [2].

Bên cạnh đó, nuciferine - một hoạt chất sinh học chiết xuất từ lá sen và cũng có mặt trong hoa sen - lại cho thấy khả năng điều chỉnh giấc ngủ sâu sắc thông qua vùng dưới đồi của não bộ [5][1]. Hoạt chất này làm tăng nồng độ 5-HT và tăng mức độ biểu hiện của thụ thể 5-HT1A ngay tại vùng dưới đồi [1]. Nhờ đó, não bộ lấy lại sự cân bằng sau khi bị suy giảm serotonin hoặc bị kích thích bởi môi trường căng thẳng, giúp kéo dài thời gian ngủ không cử động mắt nhanh (NREM - giai đoạn ngủ sâu giúp cơ thể phục hồi) và tăng cường sóng não delta ở tần số 0.5 Hz và 1 Hz [1].

Không dừng lại ở serotonin, chiết xuất từ hoa sen và gương sen còn tác động lên các hệ thống thụ thể khác của não bộ. Hoạt chất neferine cùng các hợp chất O-methylcoclaurine, N-methylcoclaurine và coclaurine trong hoa sen có khả năng gắn kết với các thụ thể opioid (như thụ thể delta, mu và kappa) - hệ thống vốn tham gia vào việc điều hòa cảm giác đau, nhiệt độ cơ thể và hành vi vận động [5]. Ngoài ra, hợp chất procyanidin B2 từ gương sen giúp làm tăng nồng độ chất dẫn truyền thần kinh 5-HT và axit gamma-aminobutyric (GABA - chất ức chế thần kinh giúp làm dịu não bộ), đồng thời giảm mức glutamate (Glu - chất kích thích thần kinh) trong não [6].

Nhóm hoạt chất họ bình vôi tác động ra sao?

Khác với bức tranh đa dạng trên hệ thần kinh trung ương của cây sen, dữ liệu nghiên cứu về đại diện họ bình vôi trong tập hợp bằng chứng này lại tập trung vào hệ thống tim mạch [4]. Một tổng quan dược lý công bố năm 2002 đã phân tích kỹ cơ chế của các dẫn xuất alkaloid bisbenzylisoquinoline bao gồm tetrandrine (từ cây Stephania tetrandra S Moore thuộc chi Bình vôi), dauricine, daurisoline (từ cây Menispermum dauricum DC) và neferine (từ cây sen) [4].

Kết quả phân tích chỉ ra rằng tetrandrine sở hữu tác dụng hạ huyết áp và chống loạn nhịp tim [4]. Cơ chế hoạt động của tetrandrine là đối kháng kênh canxi và tương tác điều biến với các thụ thể M (thụ thể muscarinic) trên hệ tim mạch [4]. Tác dụng hạ huyết áp này đã được chứng minh trên cả động vật tăng huyết áp thực nghiệm lẫn bệnh nhân tăng huyết áp thực tế [4].

Tương tự, các hoạt chất cùng nhóm như dauricine làm nhiệm vụ chặn các dòng ion natri (Na+), kali (K+) và canxi (Ca2+) đi qua màng tế bào cơ tim, giúp kéo dài thời gian điện thế hoạt động của tim để chống loạn nhịp [4]. Hoạt chất neferine từ sen khi xét ở góc độ tim mạch cũng được xếp vào nhóm có tác dụng chống loạn nhịp tim cùng với daurisoline [4]. Như vậy, nếu chỉ xét trên các tài liệu này, đại diện từ chi Bình vôi thể hiện vai trò rõ nét ở việc ổn định nhịp tim và huyết áp hơn là giải quyết trực tiếp căn nguyên mất ngủ do suy giảm serotonin vì căng thẳng [1][2][4].

Các nghiên cứu khoa học cụ thể nói gì?

Để đánh giá độ tin cậy của công dụng hỗ trợ giấc ngủ và giảm căng thẳng từ cây sen, cần nhìn vào thiết kế và kết quả của từng nghiên cứu tiền lâm sàng. Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã kiểm tra tác dụng chống trầm cảm của liensinine, isoliensinine và neferine chiết xuất từ tâm sen trên đối tượng là chuột nhắt thông qua nghiệm pháp bơi cưỡng bức (FST) [2]. Kết quả cho thấy cả liensinine và isoliensinine đều tạo ra hiệu ứng chống trầm cảm rõ rệt [2]. Tuy nhiên, tác dụng này bị chặn đứng hoàn toàn khi chuột được dùng trước chất WAY 100635 (chất đối kháng thụ thể 5-HT1A) hoặc chất PCPA (chất làm cạn kiệt serotonin), nhưng không bị ảnh hưởng bởi prazosin (chất đối kháng thụ thể alpha1-adrenoceptor) [2]. Giới hạn của nghiên cứu là mới dừng ở mô hình hành vi trên chuột nhắt, chưa thử nghiệm lâm sàng trên người [2].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2016 tập trung vào chiết xuất cồn 95% của hoa sen trắng và hồng [5]. Các nhà khoa học đã phân lập được 3 hợp chất nhóm aporphine (nuciferine, N-nor-nuciferine, asimilobine) và 5 hợp chất nhóm BTIQ (armepavine, O-methylcoclaurine, N-methylcoclaurine, coclaurine, neferine) cùng hỗn hợp axit linoleic và palmitic [5]. Khi thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), các hợp chất số 5, 6 và 7 (O-methylcoclaurine, N-methylcoclaurine, coclaurine) cho thấy ái lực gắn kết với thụ thể kappa opioid với hằng số phân ly cân bằng (Ki) lần lượt là 3.5+-0.3, 0.9+-0.1 và 2.2+-0.2 microM [5]. Hợp chất số 10 (neferine) thể hiện ái lực với thụ thể delta và mu opioid [5]. Khi thử nghiệm trên chuột nhắt (in vivo) qua nghiệm pháp tứ chứng ở các mức liều tiêm phúc mạc 10, 30, 75 và 100 mg/kg, các phân đoạn chiết xuất đã cho thấy tác động lên khả năng vận động, trạng thái giữ nguyên tư thế, thân nhiệt và cảm giác đau [5]. Giới hạn của nghiên cứu này là sử dụng đường tiêm phúc mạc trên động vật và đánh giá thụ thể trong phòng thí nghiệm [5].

Vào năm 2021, một nghiên cứu đã khảo sát bài thuốc sắc từ nhóm thảo dược có đặc tính khép lá vào ban đêm, bao gồm hạt sen (Semen Nelumbinis Nuciferae), hợp hoan bì (Albizia julibrissin), dạ giao đằng (Polygoni Multiflori Caulis) và bách hợp (Bulbus Lilii) [6]. Đối tượng nghiên cứu là chuột cống bị gây mất ngủ bằng hóa chất PCPA [6]. Thông qua việc đo điện não đồ (EEG), nghiệm pháp đo quãng đường di chuyển ngắn hạn (ST-LMA), dài hạn 24 giờ (LT-LMA) và nghiệm pháp ngủ gây bởi pentobarbital (PIST), bài thuốc có chứa hạt sen cho thấy tác dụng an thần, gây ngủ phụ thuộc vào liều lượng: giúp giảm quãng đường di chuyển, rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ và kéo dài tổng thời gian ngủ [6]. Điểm hạn chế là nghiên cứu đánh giá một hỗn hợp nhiều vị thuốc trên chuột cống chứ không tách riêng hạt sen trong kết quả cuối cùng [6].

Gần đây nhất, một nghiên cứu công bố năm 2025 đã đánh giá trực tiếp hoạt chất nuciferine chiết xuất từ lá sen trên mô hình loài gặm nhấm (chuột cống và chuột nhắt) bị mất ngủ do suy giảm serotonin và do căng thẳng môi trường từ việc đổi lồng nuôi [1]. Kết quả cho thấy nuciferine làm giảm hoạt động vận động và kéo dài thời gian ngủ do pentobarbital theo cách phụ thuộc vào liều lượng [1]. Ở chuột cống bình thường, nuciferine làm tăng tổng thời gian ngủ và giấc ngủ NREM, đồng thời tăng năng lượng sóng delta ở tần số 0.5 Hz và 1 Hz [1]. Đặc biệt, hoạt chất này đảo ngược thành công sự sụt giảm thời gian ngủ do căng thẳng đổi lồng, cũng như kết hợp hiệp đồng với 5-hydroxytryptophan để tăng mức 5-HT và thụ thể 5-HT1A ở vùng dưới đồi của chuột nhắt mất ngủ [1]. Dù kết quả rất khả quan, nghiên cứu cũng nêu rõ đây mới là bằng chứng tiền lâm sàng trên động vật [1].

Lợi ích thực sự và những hiểu lầm thường gặp

Từ các dữ liệu trên, lợi ích lớn nhất của tâm sen và các bộ phận cây sen đối với người mất ngủ do căng thẳng là khả năng can thiệp đúng vào gốc rễ sinh hóa của stress: bù đắp sự thiếu hụt serotonin, kích hoạt thụ thể 5-HT1A và ổn định sóng não ngủ sâu [1][2]. Ngoài ra, cây sen vừa có giá trị dược học vừa có giá trị dinh dưỡng, nhiều bộ phận được tiêu thụ như thực phẩm chức năng an toàn trong đời sống hàng ngày [3].

Tuy nhiên, người dùng thường mắc phải hai hiểu lầm lớn. Hiểu lầm thứ nhất là đánh đồng mọi loại thảo dược có tiếng "an thần" đều dùng giống nhau cho mọi kiểu mất ngủ. Việc dùng các dược liệu chứa hoạt chất nghiêng về tác động tim mạch, hạ huyết áp mạnh như tetrandrine trong loài Stephania tetrandra khi cơ thể chỉ bị căng thẳng tâm lý có thể không giải quyết đúng cơ chế thiếu hụt serotonin, lại tiềm ẩn nguy cơ tụt huyết áp không cần thiết [1][2][4].

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng thảo dược tự nhiên có thể "chữa khỏi hoàn toàn" bệnh mất ngủ ngay lập tức. Cần nhìn nhận giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại: các nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế thần kinh của liensinine, isoliensinine hay nuciferine đều mới được thực hiện trong ống nghiệm hoặc trên mô hình chuột nhắt, chuột cống [5][6][1][2]. Hiệu quả trên cơ thể người còn phụ thuộc vào khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa và cơ địa từng cá nhân.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù tâm sen và các chế phẩm từ sen hay bình vôi có nguồn gốc tự nhiên, không phải ai cũng có thể tự ý sử dụng. Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là người có bệnh lý tim mạch hoặc huyết áp thấp. Cả tâm sen (chứa neferine) và đại diện họ bình vôi (chứa tetrandrine) đều có tác động dược lý lên hệ tim mạch, làm hạ huyết áp và ảnh hưởng đến dẫn truyền nhịp tim [3][4]. Người có huyết áp thấp dùng lượng lớn có thể gặp tình trạng choáng váng, mệt mỏi.

Nhóm thứ hai là người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh nền, đặc biệt là thuốc chống loạn nhịp tim, thuốc hạ huyết áp hoặc các thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương (như thuốc chống trầm cảm tác động lên hệ serotonin) [1][2][4]. Các alkaloid như dauricine, tetrandrine, neferine hay nuciferine có thể tạo ra tương tác hiệp đồng hoặc cản trở hoạt động của thuốc tây y đang dùng [1][4].

Do đó, phụ nữ mang thai, người cao tuổi có nhiều bệnh lý phối hợp và người đang dùng thuốc kê đơn bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị của bác sĩ để chuyển sang dùng thảo dược.

Gợi ý áp dụng thực tế cho người mất ngủ vì căng thẳng

Đối với người trưởng thành khỏe mạnh bị khó ngủ, ngủ không sâu giấc do áp lực công việc hoặc thay đổi môi trường sống, việc lựa chọn các sản phẩm từ sen (như trà tâm sen, hạt sen, lá sen) là hướng đi phù hợp với cơ chế giải tỏa căng thẳng thần kinh [6][1][3]. Trong thực hành y học cổ truyền và đời sống, hạt sen và tâm sen có thể được dùng độc lập dưới dạng trà hãm nước ấm hoặc nấu thành món ăn, bài thuốc sắc [6][3].

Để tăng hiệu quả thư giãn, người dùng có thể kết hợp hạt sen với các nguyên liệu quen thuộc khác như bách hợp (củ hoa loa kèn) trong các món chè hoặc canh dưỡng sinh, bởi nghiên cứu cho thấy sự kết hợp giữa các thảo dược này giúp hỗ trợ điều hòa chất dẫn truyền thần kinh 5-HT và GABA tốt hơn [6]. Thời điểm sử dụng hợp lý là vào buổi tối trước giờ đi ngủ để hỗ trợ rút ngắn thời gian trằn trọc và kéo dài giấc ngủ ban đêm [6][1].

Trong các nghiên cứu hiện có, các nhà khoa học chưa đưa ra một con số liều lượng gram khô cụ thể cho người trưởng thành uống hàng ngày (do liều trong nghiên cứu là liều chiết xuất thử nghiệm trên động vật như 10 đến 100 mg/kg tiêm phúc mạc) [5]. Vì vậy, người dùng khi pha trà tâm sen hoặc dùng thực phẩm chức năng từ sen chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo hướng dẫn trên bao bì sản phẩm được cấp phép, kết hợp với việc giữ vệ sinh giấc ngủ, ăn uống cân bằng và uống đủ nước.

Tóm lại, trước câu hỏi chọn bình vôi hoa đầu hay tâm sen cho chứng mất ngủ do căng thẳng, tâm sen và các chiết xuất từ cây sen là lựa chọn có cơ sở khoa học thuyết phục hơn nhờ tác động trực tiếp lên hệ thống serotonin và sóng não [1][2]. Người đọc nên xem thảo dược là giải pháp hỗ trợ kết hợp cùng lối sống lành mạnh, đồng thời luôn hỏi ý kiến bác sĩ nếu tình trạng mất ngủ kéo dài hoặc đi kèm các bệnh lý tim mạch, huyết áp [3][4].