Buổi sáng vội vã khiến nhiều học sinh cấp 2, cấp 3 chọn ngủ thêm vài phút thay vì ngồi vào bàn ăn. Nhiều phụ huynh lo lắng thói quen nhịn ăn sáng hoặc chỉ uống vội hộp sữa sẽ làm con uể oải, giảm khả năng tập trung và ghi nhớ bài vở trên lớp.

Câu trả lời ngắn gọn từ các bằng chứng khoa học là: Có. Việc bỏ bữa sáng làm suy giảm rõ rệt sự chú ý, trí nhớ và khả năng xử lý thông tin của thanh thiếu niên ngay trong buổi sáng hôm đó, đồng thời ảnh hưởng tiêu cực đến sự gắn kết học tập lâu dài [1].

Chuyện gì xảy ra với não bộ khi bụng đói đến trường?

Sau một đêm dài nghỉ ngơi, cơ thể và não bộ rơi vào trạng thái nhịn ăn tạm thời và cần được nạp lại năng lượng trước khi bước vào giờ học [2]. Bữa sáng lành mạnh thường cung cấp nguồn năng lượng cần thiết cùng các dưỡng chất quan trọng như canxi và chất xơ [3]. Khi bỏ qua bữa ăn này, học sinh đánh mất cơ hội nạp nhiên liệu đầu ngày cho các hoạt động trí óc [3].

Về mặt sinh học, sự gia tăng đường huyết (glucose trong máu) sau ăn là cơ chế quen thuộc giúp hỗ trợ trí nhớ [2]. Tuy nhiên, đường huyết thường tăng mạnh khoảng một giờ sau bữa ăn giàu tinh bột rồi nhanh chóng giảm về mức bình thường [2]. Bên cạnh đường huyết, việc ăn sáng còn làm tăng nồng độ hormone insulin và cholecystokinin [2]. Hai chất này có liên hệ độc lập với việc cải thiện trí nhớ thông qua quá trình kích hoạt thần kinh tại hạch hạnh nhân và hồi hải mã — hai vùng não quan trọng phụ trách cảm xúc và ghi nhớ [2].

Ở chiều ngược lại, một nghiên cứu năm 2012 trên nhóm trẻ béo phì trước tuổi dậy thì cho thấy việc nhịn ăn sáng làm giảm hormone insulin và tăng hormone glucagon, dù mức đường huyết không đổi [4]. Đáng chú ý, tình trạng giảm chú ý vào buổi sáng có liên hệ mật thiết với sự sụt giảm quá trình oxy hóa carbohydrate (đốt cháy chất bột đường tạo năng lượng), với hệ số tương quan rho = -0,66 (P < 0,05) [4]. Ngoài ra, trẻ có thói quen bỏ bữa sáng thường có xu hướng ăn vặt nhiều hơn nhưng tổng thể lại tiêu thụ ít chất đạm (protein), rau củ, ngũ cốc và các sản phẩm từ sữa hơn so với trẻ ăn sáng đều đặn [2].

Bằng chứng khoa học về tác động ngắn hạn trong buổi sáng

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2016 đã phân tích 45 nghiên cứu can thiệp (báo cáo trong 43 bài báo) để đánh giá tác động của bữa sáng lên nhận thức của trẻ em và thanh thiếu niên [1]. Trong đó, 34 nghiên cứu xem xét tác động tức thời của một bữa sáng đơn lẻ (gồm 24 nghiên cứu so sánh việc ăn sáng với nhịn ăn và 15 nghiên cứu so sánh các loại bữa sáng khác nhau), cùng 11 nghiên cứu đánh giá chương trình bữa sáng học đường dài hạn [1]. Kết quả cho thấy việc ăn sáng mang lại lợi ích tích cực ngắn hạn ngay trong buổi sáng hôm đó đối với các nhiệm vụ đòi hỏi sự chú ý, chức năng điều hành (khả năng lập kế hoạch, kiểm soát phản xạ) và trí nhớ [1].

Để kiểm chứng cụ thể ở lứa tuổi học sinh cấp 2, một nghiên cứu năm 2013 đã tiến hành thử nghiệm trên 40 thanh thiếu niên có độ tuổi trung bình là 14 năm 2 tháng, vốn có thói quen bỏ bữa sáng [5]. Tất cả học sinh được kiểm tra nhận thức và tâm trạng vào lúc 8 giờ sáng và 10 giờ 45 phút sáng trong hai điều kiện: có ăn bữa sáng chỉ số đường huyết (GI) thấp (gồm 35 g ngũ cốc giàu chất xơ và 125 ml sữa tách béo một phần) và nhịn ăn sáng [5]. Kết quả cho thấy sau khi ăn sáng, học sinh cảm thấy tỉnh táo, no bụng và hài lòng hơn [5]. Nhóm ăn sáng làm bài tốt hơn ở các bài kiểm tra nhớ từ khó (Hard Word Recall) và tính nhẩm trừ lùi liên tiếp (Serial 3's và Serial 7's) [5].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng tại trường học công bố năm 2021 tiếp tục đánh giá nhóm học sinh từ 11 đến 13 tuổi ăn ngũ cốc ăn liền kèm sữa so với nhịn ăn [6]. Nhóm được ăn sáng có khả năng duy trì sự chú ý bằng thị giác tốt hơn, thể hiện qua số câu trả lời đúng nhiều hơn ở phần sau của bài kiểm tra (Khối 3 và 4), ít báo động giả hơn và ít đoán mò hơn [6]. Nghiên cứu này cũng dẫn lại dữ liệu tương tự trên trẻ 9 đến 16 tuổi cho thấy khẩu phần 45 g ngũ cốc ăn liền với sữa giúp giảm đà suy thoái "Sức mạnh chú ý" (Power of Attention) xuyên suốt buổi sáng [6]. Về trí nhớ không gian - thị giác, học sinh ăn sáng nhớ được nhiều vị trí kích thích hơn, tiến tới cấp độ khó nhất của bài kiểm tra nhiều hơn và mắc ít lỗi hơn so với nhóm nhịn đói [6].

Ngay cả ở nhóm quy mô nhỏ hơn, nghiên cứu cắt ngang lặp lại năm 2012 trên 10 trẻ béo phì trước tuổi dậy thì cũng xác nhận việc nhịn ăn sáng làm tăng đáng kể chỉ số mất tập trung toàn phần (trên bài kiểm tra Continuous Performance Test II) và làm giảm trí nhớ từ vựng cũng như trí nhớ thị giác vào buổi sáng (P < 0,05) [4].

Tác động của thói quen bỏ bữa lâu dài và chất lượng bữa ăn

Không chỉ dừng lại ở vài giờ đầu ngày, việc thường xuyên nhịn ăn sáng còn ảnh hưởng đến kết quả nhận thức và thái độ học tập nói chung. Dự án Cogni-Action công bố năm 2021 trên nhóm thanh thiếu niên (với 50,9% là nam giới, 52,3% thừa cân hoặc béo phì) ghi nhận có 24% học sinh tự nhận mình là người hay bỏ bữa sáng [7]. Phân tích thống kê chỉ ra rằng học sinh ăn sáng ngay trước giờ kiểm tra có điểm số khác biệt có ý nghĩa so với nhóm không ăn (p = 0,020; hệ số ảnh hưởng Cohen's d = 0,18) [7]. Những học sinh thường xuyên bỏ bữa sáng có kết quả kiểm tra nhận thức kém hơn hẳn (p = 0,001; Cohen's d = 0,27) [7]. Đặc biệt, khi bữa sáng có từ 2 thành phần thực phẩm trở lên, hiệu suất nhận thức cao hơn rõ rệt so với việc không ăn (p = 0,001; Cohen's d = 0,30) [7].

Về khía cạnh tâm lý học đường, một nghiên cứu cấp quần thể năm 2021 tại Nam Úc đã khảo sát 61.825 học sinh từ lớp 4 đến lớp 12 tại các trường công lập [3]. Thống kê cho thấy 9,6% học sinh luôn luôn bỏ bữa sáng, 35,4% thỉnh thoảng bỏ và 55,0% không bao giờ bỏ bữa [3]. Sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố như tuổi, giới tính, sức khỏe, giấc ngủ, nỗi buồn, sự lo âu và điều kiện kinh tế gia đình, nhóm luôn bỏ bữa sáng có mức độ gắn kết nhận thức thấp hơn (hệ số beta = -0,26), ít gắn kết với giáo viên hơn (beta = -0,17) và cảm nhận môi trường học đường kém tích cực hơn (beta = -0,17) so với nhóm ăn sáng đầy đủ [3].

Ở lứa tuổi lớn hơn (thanh niên mới trưởng thành), một nghiên cứu cắt ngang năm 2019 trên 422 sinh viên từ 18 đến 25 tuổi tại Mexico cũng cho thấy cứ 3 sinh viên thì có 1 người bỏ bữa sáng, và tỷ lệ ăn sáng ở người trẻ nói chung dưới 20%, giảm dần khi tuổi càng lớn [8]. Khi thực hiện bài kiểm tra Stroop (đánh giá khả năng kiểm soát phản xạ tự động và chống nhiễu nhận thức), nhóm có bữa sáng chất lượng kém mất nhiều thời gian hoàn thành hơn so với nhóm ăn sáng tốt (32,9 ± 6 giây so với 29,3 ± 6 giây, p < 0,050) và tỷ lệ bị nhiễu nhận thức kém cao hơn gấp đôi (53% so với 23%, p = 0,001) [8]. Việc thiếu rau củ và ngũ cốc trong bữa sáng làm tăng nguy cơ đọc từ chậm (tỷ số chênh OR lần lượt là 2,78 và 1,70) và gây khó khăn trong việc ức chế nhiễu (OR lần lượt là 2,72 và 2,65) [8]. Bỏ qua trái cây (OR: 1,55) và nguồn đạm động vật (OR: 1,63) có liên hệ với việc nhận diện sai màu sắc, trong khi việc hạn chế ngũ cốc giàu chất béo lại đóng vai trò bảo vệ (OR: 0,55) [8].

Những giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm thường gặp

Dù lợi ích của bữa sáng đã khá rõ, các nhà khoa học vẫn thẳng thắn chỉ ra những giới hạn trong các nghiên cứu hiện có. Tổng quan hệ thống năm 2016 nhấn mạnh rằng chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn về việc thành phần bữa sáng nào là tối ưu nhất, hay hiệu quả của các chương trình bữa sáng học đường dài hạn ra sao, do số lượng nghiên cứu còn ít và kết quả chưa đồng nhất [1]. Nhiều nghiên cứu trước đây còn vướng hạn chế về phương pháp như ít tập trung riêng vào lứa tuổi thanh thiếu niên, môi trường thử nghiệm thiếu tính tự nhiên, cỡ mẫu nhỏ (như nghiên cứu năm 2012 chỉ có 10 trẻ béo phì) và công cụ đo lường chưa đủ nhạy [1], [4].

Một hiểu lầm phổ biến là bài tập càng khó thì tác dụng của bữa sáng càng bộc lộ rõ. Thực tế, trong nghiên cứu năm 2013 trên học sinh 14 tuổi, dù học sinh làm các bài kiểm tra phiên bản khó kém hơn hẳn so với phiên bản dễ, các nhà khoa học tìm thấy rất ít bằng chứng cho thấy bữa sáng phát huy tác dụng mạnh hơn ở các nhiệm vụ đòi hỏi tải nhận thức nặng [5]. Ngoài ra, ở nghiên cứu sinh viên năm 2019, chất lượng dinh dưỡng bữa sáng có liên hệ với tốc độ làm bài kiểm tra Stroop nhưng xét tổng thể lại không liên quan trực tiếp đến chỉ số nhiễu nhận thức chung [8].

Nhóm học sinh nào chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi nhịn ăn sáng?

Không phải mọi học sinh đều chịu tác động giống nhau khi đến lớp với chiếc bụng rỗng. Các dữ liệu khoa học cho thấy những nhóm sau cần đặc biệt thận trọng vì dễ bị tổn thương nhận thức hơn khi bỏ bữa:

  • Học sinh thừa cân, béo phì: Dự án Cogni-Action năm 2021 phát hiện ra rằng ở nhóm thanh thiếu niên thừa cân hoặc béo phì, việc thường xuyên bỏ bữa sáng gây ra sự sụt giảm điểm số nhận thức rõ rệt và tiêu cực hơn (p = 0,002; Cohen's d = 0,38) [7]. Trẻ béo phì nhịn ăn sáng cũng bị giảm khả năng chú ý và trí nhớ từ vựng do giảm oxy hóa chất bột đường [4]. Do đó, nhịn ăn sáng để giảm cân ở tuổi học trò là thói quen lợi bất cập hại.
  • Trẻ thiếu dinh dưỡng hoặc có nền tảng nhận thức ban đầu thấp: Tổng quan năm 2016 chỉ ra lợi ích của bữa sáng thể hiện rõ nét nhất ở nhóm trẻ bị thiếu dinh dưỡng [1]. Tương tự, thử nghiệm năm 2021 trên trẻ 11-13 tuổi ghi nhận bữa sáng mang lại lợi thế lớn hơn cho những học sinh có kết quả kiểm tra nhận thức ban đầu kém hơn hoặc có chỉ số IQ thấp hơn [6].
  • Học sinh có bệnh lý nền: Với những học sinh có vấn đề sức khỏe đặc thù, rối loạn chuyển hóa hoặc đang phải dùng thuốc điều trị vào buổi sáng, phụ huynh cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để sắp xếp thời gian ăn uống và dùng thuốc hợp lý, tuyệt đối không tự ý nhịn ăn.

Gợi ý chuẩn bị bữa sáng thực tế cho học sinh cấp 2, cấp 3

Để giúp con duy trì sự tỉnh táo, tập trung chọn lọc thông tin quan trọng và bỏ qua các yếu tố gây xao nhãng trong suốt buổi học sáng, phụ huynh và học sinh có thể áp dụng các nguyên tắc đơn giản dựa trên nghiên cứu:

  • Đảm bảo tối thiểu 2 nhóm thực phẩm: Nghiên cứu năm 2021 cho thấy bữa sáng có từ 2 thành phần trở lên giúp nâng cao hiệu suất nhận thức rõ rệt ở cả học sinh có cân nặng bình thường (Cohen's d = 0,45) lẫn học sinh thừa cân [7].
  • Công thức nhanh gọn cho ngày bận rộn: Một khẩu phần gồm khoảng 35 g đến 45 g ngũ cốc ăn liền giàu chất xơ (chỉ số đường huyết thấp) kết hợp với khoảng 125 ml sữa tách béo một phần là lựa chọn đã được chứng minh giúp tăng sự tỉnh táo, cảm giác no và cải thiện trí nhớ, sự chú ý từ 8 giờ sáng đến gần 11 giờ trưa [5], [6].
  • Đa dạng hóa nguồn đạm và rau quả, giảm béo: Khi có thời gian chuẩn bị, hãy kết hợp ngũ cốc nguyên hạt, nguồn đạm động vật (như trứng, sữa, thịt nạc), rau xanh và trái cây tươi để hỗ trợ tốc độ xử lý thông tin và giảm sai sót trong học tập [2], [8]. Nên tránh các loại ngũ cốc chiên rán hoặc quá nhiều chất béo vào buổi sáng [8].

Bữa sáng không phải là "thuốc thần" giúp học sinh giỏi lên tức thì, nhưng là nền tảng sinh học thiết yếu để não bộ vận hành trơn tru sau một đêm dài [2]. Duy trì một bữa sáng gọn nhẹ, đủ chất trước khi đến trường là cách đơn giản và thực tế nhất để bảo vệ sự tập trung, trí nhớ và niềm vui học tập của trẻ ở lứa tuổi cấp 2, cấp 3 [6], [3].