Mùa hè đến, nhiều phụ huynh băn khoăn chọn môn thể thao giúp con phát triển hệ xương tối ưu. Giữa bơi lội mát mẻ và bóng rổ năng động trên sân, nhiều người tin rằng môi trường nước giúp kéo giãn cơ thể tốt hơn.
Thực tế khoa học chứng minh điều ngược lại. Bơi lội không vượt trội hơn bóng rổ trong việc phát triển xương tuổi dậy thì [1]. Các môn có lực va chạm với mặt đất như bóng rổ tạo ra mật độ khoáng xương (BMD - chỉ số đo lượng khoáng chất trong xương, quyết định độ chắc khỏe của xương), diện tích xương và hàm lượng khoáng xương (BMC) cao hơn hẳn so với bơi lội [2].
Cơ chế tác động: Lực cản nước so với phản lực mặt đất
Sự phát triển độ bền của xương tuân theo khái niệm "mechanostat" (cơ chế điều chỉnh cơ học của xương): xương phát triển mạnh hơn nhờ các tải trọng tăng dần từ lực co cơ lớn, qua đó kích thích tích tụ khoáng chất [3]. Tải trọng cơ học từ thể thao được chia làm hai nhóm chính: tải trọng va chạm (impact load) tạo ra phản lực từ mặt đất và tải trọng chủ động không trọng lực (active load) như bơi lội [3].
Bóng rổ thuộc nhóm thể thao va chạm cao hoặc va chạm đa hướng (odd-impact loading) [2], [4]. Môn này đòi hỏi các pha chạy nước rút cường độ cao, giảm tốc đột ngột, bật nhảy thẳng đứng và tiếp đất, lên rổ [2]. Những chuyển động này tạo ra tải trọng cơ học lớn từ phản lực mặt đất, kích thích quá trình tái tạo xương và tăng cường sức khỏe xương, đặc biệt ở chi dưới [3], [2].
Ngược lại, bơi lội diễn ra trong môi trường giảm trọng lực (hypogravity), không đòi hỏi cơ thể phải nâng đỡ trọng lượng của chính mình [3], [2]. Dù lực cản nước tạo ra các chuỗi vận động có chu kỳ chủ yếu dựa vào chuyển hóa hiếu khí, nó lại thiếu sự kích thích cơ học từ trọng lực lên hệ xương [2]. Do đó, các hoạt động thể chất vừa phải có nâng đỡ trọng lượng cơ thể như chạy và nhảy mang lại tác động tích cực lên sự tích lũy xương hơn hẳn các môn không chịu tải trọng lượng như bơi lội [3].
Bằng chứng từ các nghiên cứu theo dõi dọc
Một nghiên cứu theo dõi dọc công bố năm 2016 đã đánh giá sự tích lũy mật độ khoáng xương trong 9 tháng (từ tháng 10/2013 đến tháng 8/2014) ở 82 nam thiếu niên [5]. Các em được chia thành các nhóm: đối chứng (13 em), bóng rổ (14 em), karate (9 em), bóng đá (18 em), judo (12 em) và bơi lội (16 em) [5]. Kết quả đo bằng máy hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA) cho thấy sau 9 tháng, tất cả các nhóm đều tăng mật độ khoáng xương (trung bình toàn mẫu tăng 4,5% toàn cơ thể) [5]. Tuy nhiên, nhóm bóng rổ có mức tăng mật độ khoáng xương ở chi trên cao hơn (17,6%) so với nhóm đối chứng (7,2%), và mức tăng toàn cơ thể cũng vượt trội (7,1% ở nhóm bóng rổ so với 4,1% ở nhóm đối chứng) [5]. Nghiên cứu kết luận bóng rổ giúp tích lũy mật độ khoáng xương ở nam thiếu niên nhiều hơn so với bơi lội và các môn thể thao va chạm khác [5].
Một nghiên cứu theo dõi dọc khác kéo dài 12 tháng công bố năm 2024 (ABCD Growth Study) đã phân tích 91 thanh thiếu niên (có 21 nữ) từ 10 đến 18 tuổi [6]. Các em tham gia nhóm thể thao va chạm (bóng rổ, quần vợt, điền kinh, bóng chày, thể dục dụng cụ; 66 em) và môn không va chạm là bơi lội (25 em) [6]. Mẫu nghiên cứu được chia nhỏ thêm theo việc có tập kháng lực (resistance training - RT, như tập tạ) hay không: chỉ chơi thể thao va chạm (45 em), thể thao va chạm kèm tập kháng lực (21 em), chỉ bơi lội (17 em) và bơi lội kèm tập kháng lực (8 em) [6]. Sau 12 tháng, tất cả các nhóm đều tăng đáng kể mật độ khoáng xương diện tích (aBMD), ngoại trừ hai nhóm bơi lội [6]. Dù có tập kháng lực hay không, nhóm bơi lội đều bị giảm đáng kể mật độ khoáng xương ở cột sống (-0,045 g/cm2 ở nhóm chỉ bơi và -0,047 g/cm2 ở nhóm bơi kèm tập kháng lực) [6]. Tuy vậy, việc kết hợp tập kháng lực giúp nhóm bơi có mật độ khoáng xương chi trên cao hơn nhóm chỉ bơi đơn thuần (0,096 g/cm2 so với 0,046 g/cm2) [6].
Dữ liệu từ các nghiên cứu cắt ngang và hồi cứu
Năm 2017, một nghiên cứu cắt ngang tại Đại học Bang Sao Paulo (UNESP) đã khảo sát 93 thanh thiếu niên từ 12 đến 16,5 tuổi [7]. Các em được chia làm ba nhóm: không chơi thể thao (42 em), nhóm bóng đá/bóng rổ (26 em) và nhóm bơi lội (25 em) [7]. Sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu như độ trưởng thành sinh học (ước tính qua tốc độ tăng trưởng chiều cao đỉnh - PHV), những em bơi lội có mật độ khoáng xương thấp hơn ở chi dưới, cột sống và toàn cơ thể; chỉ có mật độ xương chi trên là tương đương giữa các nhóm [7]. Đáng chú ý, có mối liên hệ nghịch giữa hàm lượng khoáng xương toàn cơ thể và số giờ tập luyện hàng tuần ở môi trường giảm trọng lực (hệ số beta: -1563,967) [7].
Một nghiên cứu khác năm 2017 trên các nam vận động viên thiếu niên cũng chỉ ra rằng người chơi bóng rổ có tầm vóc (chiều cao) lớn nhất, một phần do môn này ưu tiên tuyển chọn người cao, đồng thời có diện tích xương, hàm lượng khoáng xương và mật độ khoáng xương cao nhất, đặc biệt rõ ở chi dưới so với người bơi lội [2]. Tuy nhiên, khi điều chỉnh theo tuổi, độ trưởng thành, lượng vitamin D và số phút tập mỗi tuần, mật độ và hàm lượng xương của cả hai nhóm thể thao tương đương với nhóm đối chứng [2].
Tại Đại học Hacettepe, một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu quan sát năm 2019 đã xem xét hồ sơ y tế của các vận động viên thiếu niên gồm: bơi lội (50 em), năm môn phối hợp hiện đại (18 em) và trượt băng nghệ thuật (7 em) [8]. Kết quả cho thấy hàm lượng khoáng xương toàn bộ xương đùi và cột sống thắt lưng (L1-L4) của nhóm trượt băng nghệ thuật (29,1 g và 51,5 g) cao hơn nhóm bơi lội (21,5 g và 36,1 g) [8]. Về mật độ khoáng xương toàn bộ xương đùi, nhóm trượt băng nghệ thuật đạt 1,1 g/cm2, cao hơn đáng kể so với nhóm bơi lội (0,9 g/cm2) [8].
Tổng quan hệ thống xác nhận ưu thế của bóng rổ
Các bài tổng quan y văn năm 2011 và 2020 cho biết khối lượng xương đỉnh đạt được trong thập niên thứ hai và thứ ba của cuộc đời [4], riêng giai đoạn thơ ấu và tiền dậy thì đóng góp tới 50% tổng hàm lượng khoáng xương [1]. Hoạt động thể chất nói chung giải thích tới 17% sự biến thiên về mật độ khoáng xương [8]. Tổng quan trên các vận động viên trẻ từ 10 đến 30 tuổi khẳng định các môn không va chạm như bơi lội, bóng nước và đạp xe không giúp cải thiện thành phần khoáng chất hay mật độ xương, thậm chí bơi lội có thể ảnh hưởng tiêu cực đến hình học xương hông [4]. Dù vậy, sức mạnh chỏm xương đùi vẫn tăng lên khi tập các môn tải trọng chủ động như bơi lội [3].
Đặc biệt, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2025 đã rà soát 492 bài báo (tính đến tháng 1/2024) và chọn ra 9 nghiên cứu quan sát đạt chuẩn để phân tích [1]. Kết quả cho thấy việc tập bóng rổ ở trẻ em và thanh thiếu niên giúp tăng mật độ khoáng xương vượt trội ở toàn cơ thể (chênh lệch trung bình MD 0,07), chi trên (MD 0,10) và chi dưới (MD 0,05) [1]. Phân tích này kết luận bóng rổ là một trong những môn hiệu quả nhất để tăng cường mật độ xương so với bóng đá, bơi lội, võ thuật, bóng chày, bóng chuyền, điền kinh và thể dục dụng cụ [1]. Tuy nhiên, độ không đồng nhất cao giữa các nghiên cứu (I2 từ 80% đến 96%) do sự khác biệt giữa các môn thể thao có thể làm giới hạn việc diễn giải kết quả này [1].
Hiểu lầm thường gặp và những ai nên thận trọng
Nhiều người lầm tưởng chỉ cần vận động nhiều giờ dưới nước là xương sẽ chắc khỏe hơn. Thực tế, việc tập luyện khối lượng lớn trong môi trường giảm trọng lực của nước lại liên quan đến khối lượng xương thấp hơn ở người bơi lội [7]. Hơn nữa, chiều cao vượt trội thường thấy ở các cầu thủ bóng rổ một phần là do môn thể thao này có xu hướng chọn lọc những vận động viên có sẵn vóc dáng cao lớn [2].
Mặc dù các môn va chạm cao rất tốt cho việc tích lũy xương, người tập cần thận trọng với nguy cơ chấn thương. Các hoạt động va chạm mạnh, đặc biệt là chạy bộ, hoạt náo viên (cheerleading) và thể dục dụng cụ, có nguy cơ gây gãy xương do mỏi (stress fractures - những vết nứt nhỏ ở xương do chịu lực lặp đi lặp lại quá mức) cao hơn các môn thể thao khác [3]. Ngoài ra, việc chạy đường dài ở nữ thiếu niên hay đạp xe chuyên nghiệp dài hạn ở nam giới cũng được báo cáo là có thể ức chế sự tích lũy khoáng chất hoặc ảnh hưởng xấu đến sức khỏe xương do các yếu tố gây nhiễu đi kèm với thể thao sức bền [4]. Trẻ có bệnh lý xương khớp nền hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi chọn môn thể thao có cường độ va chạm mạnh.
Áp dụng thực tế để tối ưu hệ xương tuổi dậy thì
Giai đoạn đầu tuổi dậy thì và tiền dậy thì là thời điểm vàng để tham gia thể thao nhằm tăng khối lượng xương ở hông và cột sống thắt lưng [3], [4]. Một nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên trên học sinh từ lớp 1 đến lớp 5 cho thấy chương trình giáo dục thể chất hàng ngày kéo dài 9 tháng mang lại hiệu quả tích cực lên hàm lượng khoáng xương toàn cơ thể, cổ xương đùi và hông, và lợi ích này được duy trì ở mức độ vừa phải suốt 3 năm sau đó bất kể giai đoạn dậy thì [3]. Ở các bé gái tiền dậy thì, việc tập thể dục dụng cụ giải trí trong 24 tháng cũng giúp tăng khoáng chất xương toàn cơ thể, cột sống thắt lưng và cẳng tay [3]. Duy trì chơi thể thao liên tục sẽ giúp giữ trọn vẹn lợi ích của khối lượng xương đỉnh khi trưởng thành [4].
Nếu trẻ yêu thích và đang theo đuổi môn bơi lội hoặc các môn ít chịu tải trọng lượng, phụ huynh không nhất thiết phải bắt con bỏ bơi. Thay vào đó, các nhà khoa học khuyến nghị nên bổ sung các bài tập chịu tải trọng lượng cơ thể, các bài tập va chạm cao (như nhảy dây, chạy bộ, bóng rổ) hoặc kết hợp tập kháng lực trên cạn để bù đắp kích thích cơ học, giúp cải thiện mật độ xương toàn diện và bảo vệ xương chi trên [6], [3], [8]. Bên cạnh vận động, trẻ cần được đảm bảo chế độ dinh dưỡng cân bằng và cung cấp đủ vitamin D cho cơ thể.
Tóm lại, bóng rổ vượt trội hơn hẳn bơi lội trong việc phát triển mật độ và diện tích xương nhờ phản lực từ mặt đất. Tuy nhiên, mỗi môn thể thao đều có giá trị riêng đối với sức khỏe tim mạch và thể chất. Sự kết hợp hài hòa giữa bơi lội với các bài tập bật nhảy, kháng lực trên cạn sẽ là chìa khóa an toàn và hiệu quả nhất cho hệ xương tuổi dậy thì.
