Nhiều người có thói quen uống cà phê mỗi sáng và băn khoăn liệu caffeine có ảnh hưởng đến sự hình thành sỏi mật hay không. Dữ liệu dịch tễ học và di truyền quy mô lớn ghi nhận caffeine có liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc sỏi mật có triệu chứng, nhưng kết quả giữa các nghiên cứu vẫn chưa hoàn toàn đồng nhất.
Dù các thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng còn thiếu, các nghiên cứu đoàn hệ dài hạn và phân tích ngẫu nhiên Mendel cho thấy tiêu thụ caffeine có thể giúp giảm nguy cơ sỏi mật cần phẫu thuật [1] [2] [3]. Ngược lại, một số khảo sát cắt ngang không tìm thấy tác dụng bảo vệ này [4] [5].
Caffeine và nguy cơ sỏi mật: Bằng chứng từ các nghiên cứu tiến cứu
Nghiên cứu đoàn hệ ở phụ nữ (Nurses' Health Study) theo dõi 80.898 người trong 20 năm đã ghi nhận 7.811 trường hợp phải cắt túi mật [1]. So với người không uống, phụ nữ dùng 1 tách, 2-3 tách và từ 4 tách cà phê chứa caffeine mỗi ngày có nguy cơ cắt túi mật lần lượt là 0,91; 0,78 và 0,72 [1]. Lượng caffeine tổng số từ đồ uống và chế độ ăn cũng tỷ lệ nghịch với nguy cơ phẫu thuật sỏi mật [1]. Ngược lại, cà phê khử caffeine (decaf) không cho thấy mối liên quan nào [1].
Ở nam giới, nghiên cứu theo dõi 46.008 nhân viên y tế trong 10 năm ghi nhận 1.081 ca mắc sỏi mật có triệu chứng [2]. Nhóm nam giới uống 2 đến 3 tách cà phê chứa caffeine mỗi ngày giảm 40% nguy cơ (RR = 0,60), và nhóm uống từ 4 tách trở lên giảm 45% nguy cơ (RR = 0,55) so với người không dùng [2]. Mức tiêu thụ caffeine trên 800 mg mỗi ngày làm giảm nguy cơ xuống còn 0,55 so với mức dưới 25 mg mỗi ngày [2]. Cà phê khử caffeine cũng không đem lại hiệu quả bảo vệ [2].
Một nghiên cứu phân tích ngẫu nhiên hóa Mendel năm 2020 trên 114.220 cá nhân cũng củng cố giả thuyết nhân quả [3]. Phân tích quan sát cho thấy người uống trên 6 tách cà phê mỗi ngày giảm 23% nguy cơ sỏi mật có triệu chứng [3]. Phân tích biến thể di truyền liên quan đến chuyển hóa caffeine ghi nhận nguy cơ mắc bệnh giảm từng bước đến 19% ở nhóm mang nhiều alen tiêu thụ cà phê [3].
Những nghiên cứu đưa ra kết quả trái ngược
Mối liên hệ giữa caffeine và sỏi mật không xuất hiện đồng nhất trong mọi thiết kế nghiên cứu. Nghiên cứu cắt ngang tại Ulm (Đức) trên 1.116 người hiến máu qua siêu âm ổ bụng không tìm thấy mối liên hệ rõ ràng giữa việc dùng caffeine và tỷ lệ mắc sỏi mật [4]. Nhóm uống nhiều cà phê có tỷ lệ sỏi hơi cao hơn nhưng không đạt ý nghĩa thống kê rõ rệt với OR là 1,083 [4].
Tại Nhật Bản, nghiên cứu trên 7.637 nam giới thuộc Lực lượng Phòng vệ cho thấy tiêu thụ từ 5 tách cà phê mỗi ngày làm tăng tỷ lệ đã phát hiện sỏi mật trước đó với OR là 1,7 [5]. Lượng caffeine từ 300 mg mỗi ngày trở lên có OR là 2,2 đối với sỏi mật đã biết, đồng thời không liên quan đến sỏi mới phát hiện qua siêu âm [5]. Tiêu thụ trà xanh trong nghiên cứu này không cho thấy tác động bảo vệ đối với bệnh sỏi mật [5].
Cơ chế tác động: Vì sao caffeine kích thích co bóp túi mật?
Cơ chế giảm nguy cơ tạo sỏi của caffeine được cho là liên quan trực tiếp đến khả năng vận động của đường mật. Các nghiên cứu chuyển hóa ghi nhận cà phê tác động đến quá trình tạo sỏi cholesterol trong gan mật [1].
Thử nghiệm trên dải cơ túi mật cô lập của chồn opossum cho thấy caffeine hoạt động như một chất ức chế phosphodiesterase (PDE) [6]. Caffeine làm giảm trương lực cơ cơ bản thông qua các con đường PDE loại I-V [6]. Đồng thời, caffeine ở nồng độ 10 micromol làm tăng lực co bóp cơ túi mật do cholecystokinin-8 (CCK-8) kích thích thông qua con đường PDE loại II [6]. Tác động này đi kèm với sự gia tăng cyclic guanosine monophosphate (cGMP) trong mô [6].
Một tổng quan năm 1999 cũng khẳng định cà phê kích thích giải phóng hormone cholecystokinin và thúc đẩy co bóp túi mật [7]. Việc túi mật co bóp định kỳ giúp tống xuất dịch mật, hạn chế ứ đọng – yếu tố thúc đẩy tạo sỏi [6] [7]. Dù vậy, tổng quan này chỉ ra các tác động tiêu hóa của cà phê không thể chỉ quy hoàn toàn cho một mình caffeine [7].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các dữ liệu hiện tại vẫn còn nhiều khoảng trống:
- Chưa có thử nghiệm can thiệp lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng để khẳng định liều lượng caffeine tinh khiết cụ thể có thể ngăn ngừa sỏi mật hay không.
- Chưa xác định rõ caffeine tác động khác nhau thế nào giữa việc ngăn hình thành sỏi mới và việc làm bùng phát cơn đau ở người đã có sẵn sỏi [5] [7].
- Các nghiên cứu lớn chủ yếu khảo sát qua cà phê; tác động đơn độc của các nguồn caffeine khác như nước tăng lực hoặc thực phẩm bổ sung lên sỏi mật chưa được làm rõ [1] [2].
Ai nên thận trọng khi dùng caffeine?
Người đã có sỏi mật có triệu chứng nên cẩn trọng khi dùng đồ uống chứa caffeine [7]. Do cà phê kích thích tiết cholecystokinin và gây co bóp túi mật mạnh, người có sỏi mật thường bị đau quặn mật và phải chủ động tránh uống cà phê [7].
Cà phê thúc đẩy trào ngược dạ dày thực quản, kích thích tiết axit dịch vị và làm tăng nhu động đại tràng [7]. Người bị tăng huyết áp, người cao tuổi, trẻ em và thanh thiếu niên nhạy cảm hơn với tác dụng phụ của caffeine [8]. Ngoài ra, caffeine có thể làm tăng huyết áp và nồng độ homocysteine trong huyết tương [8]. Phụ nữ mang thai nên giới hạn caffeine ở mức không quá 300 mg mỗi ngày để phòng tránh nguy cơ sảy thai hoặc thai kém phát triển [8].
Cách áp dụng caffeine hợp lý trong sinh hoạt
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh, mức tiêu thụ cà phê vừa phải từ 3 đến 4 tách mỗi ngày, cung cấp khoảng 300 đến 400 mg caffeine, được ghi nhận là ít rủi ro và đem lại một số lợi ích sức khỏe [8].
Không nên tự ý uống lượng lớn caffeine hoặc lạm dụng cà phê đậm đặc để ngừa sỏi mật nếu bản thân có bệnh lý dạ dày, trào ngược hoặc huyết áp cao [7] [8]. Cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và tham khảo ý kiến bác sĩ nếu đã từng phát hiện sỏi mật trước đó [5] [8].
