Thói quen uống nước lá mát gan, giải nhiệt hoặc dùng thảo dược tự nhiên để trị ho, đau họng rất phổ biến ở nhiều gia đình Việt. Khi mang thai, nhiều phụ nữ vẫn giữ thói quen này vì tin rằng cây cỏ tự nhiên luôn lành tính, nhưng lại hoang mang trước thông tin uống cam thảo dây có thể gây sảy thai.
Trước thắc mắc này, câu trả lời từ các dữ liệu khoa học là: Có. Cảnh báo cam thảo dây gây sảy thai và ảnh hưởng xấu đến khả năng sinh sản hoàn toàn có cơ sở khoa học, không phải lời đồn vô căn cứ [1]. Các tài liệu y học đã ghi nhận loài cây này có đặc tính gây sảy thai, ngừa thai và chứa độc chất nguy hiểm [1]. Phụ nữ mang thai hoặc đang mong con tuyệt đối không tự ý sử dụng loại thảo dược này.
Cam thảo dây và cơ chế tác động lên thai kỳ
Cam thảo dây (tên khoa học là Abrus precatorius L., thuộc họ Đậu - Leguminoceae) là loài cây mọc phổ biến ở các vùng đồng bằng Ấn Độ, từ dãy Himalaya đến Nam Ấn Độ và Ceylon [1], [2]. Trong y học cổ truyền thế giới, lá, rễ và hạt của cây được dùng chữa ho, đau họng, viêm phế quản, vàng da, viêm gan, sốt rét hoặc đau bụng [1], [3]. Tại Trung Quốc, lá cây được dùng pha trà; còn ở Ấn Độ, rễ cây được dùng thay thế cam thảo bắc (Glycyrrhiza uralensis) hoặc làm nguyên liệu chiết xuất hoạt chất glycyrrhizin [3].
Tuy nhiên, các nhà khoa học đã xác định được hơn 166 hợp chất hóa học trong cam thảo dây [3]. Cây chứa các nhóm chất chính gồm flavonoid, triterpene glycoside, phenolic, terpenoid, steroid, alkaloid, axit hữu cơ, este, protein, polysaccharide và đặc biệt là độc chất abrin [1], [3]. Toàn bộ các bộ phận của cây đều chứa toxalbumin mang tên abrin, nhưng tập trung với độc tính cao nhất ở phần hạt khi bị nghiền nát [3], [2].
Đối với thai kỳ, nguy cơ đến từ việc các hợp chất thực vật (phytochemical) và chất chuyển hóa của chúng có khả năng đi qua hàng rào nhau thai để tiếp cận thai nhi [4]. Những hoạt chất này kích thích co bóp tử cung và gây mất cân bằng nội tiết tố (hormone), từ đó dẫn đến sảy thai [4]. Sự biến đổi nồng độ hormone không chỉ cản trở quá trình thụ thai mà còn có thể gây độc cho phôi thai, làm ngừng sự phát triển của thai hoặc gây dị tật bẩm sinh [4].
Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính sinh sản?
Tính chất gây sảy thai và chống sinh sản (antifertility) của cam thảo dây đã được ghi nhận rõ trong các tổng quan tài liệu y học từ năm 1871 đến năm 2022 [1], [3]. Bên cạnh các ghi chép dân gian dùng cây này để tránh thai và phá thai, nhiều nghiên cứu thực nghiệm trên động vật và báo cáo y khoa đã chứng minh trực tiếp tác hại của cây lên hệ sinh sản và tính mạng con người [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã đánh giá tác động của chiết xuất methanol từ hạt cam thảo dây lên chu kỳ động dục, sự rụng trứng và sự làm tổ của phôi thai trên chuột cái Sprague-Dawley [5]. Chuột cái có chu kỳ đều đặn được chia ngẫu nhiên thành 4 nhóm (từ A đến D), trong đó nhóm đối chứng chỉ dùng nước cất [5]. Nhóm A được uống chiết xuất hạt trong 32 ngày đầu và theo dõi phiến đồ âm đạo liên tục 64 ngày; nhóm B uống 1 liều duy nhất vào ngày tiền động dục và mổ khám sáng hôm sau để đếm trứng rụng; nhóm C uống từ ngày 1 đến ngày 10 sau giao phối và mổ khám vào ngày thứ 12 để xem xét sự làm tổ; nhóm D uống từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 19 của thai kỳ [5].
Kết quả nghiên cứu năm 2010 cho thấy chiết xuất hạt cam thảo dây làm gián đoạn chu kỳ động dục (có thể hồi phục sau khi ngưng dùng) và chặn đứng hoàn toàn sự rụng trứng ở tất cả chuột nhóm B [5]. Ở nhóm C, dù chuột cái đã giao phối thành công với chuột đực khỏe mạnh, việc mổ khám tử cung vào ngày thứ 12 không tìm thấy bất kỳ vị trí phôi làm tổ hay tiêu biến nào, chứng tỏ chiết xuất ngăn cản hoàn toàn sự làm tổ của thai [5]. Đáng chú ý, ở nhóm D (dùng khi đã mang thai), chiết xuất làm giảm trọng lượng cơ thể trung bình, giảm chiều dài đầu - mông và chiều dài đuôi trung bình của thai nhi chuột [5].
Không chỉ ảnh hưởng đến giống cái, độc tính sinh sản của cam thảo dây còn tác động mạnh lên giống đực. Một nghiên cứu năm 1990 đã cho chuột cống bạch tạng đực uống chiết xuất ethanol 50% từ hạt cam thảo dây với liều 250 mg/kg trong 30 và 60 ngày [6]. Kết quả là toàn bộ chuột đực rơi vào tình trạng vô sinh tuyệt đối (nhưng có khả năng hồi phục sau đó) [6]. Tác động rõ rệt nhất là sự ức chế khả năng di chuyển của tinh trùng tại phần đuôi mào tinh hoàn, do thuốc làm ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa năng lượng và oxy hóa tại đây [6]. Dù cấu trúc mô học tinh hoàn bình thường, nồng độ protein, axit sialic, axit phosphatase và enzyme succinic dehydrogenase đều bị suy giảm đáng kể [6].
Ngoài độc tính sinh sản, độc chất abrin trong cây còn có thể gây tử vong ở người. Một báo cáo ca bệnh công bố năm 2024 ghi nhận trường hợp một phụ nữ 37 tuổi tử vong sau 5 ngày uống hạt cam thảo dây nghiền nát để tự tử [2]. Bệnh nhân nhập viện trong tình trạng nôn mửa, tiêu chảy ra máu, đau bụng, chóng mặt, sau đó diễn tiến sang rối loạn ý thức, suy thận, mất cân bằng điện giải, tăng bạch cầu, tăng men gan, tăng ure và creatinine máu [2]. Kết quả khám nghiệm tử thi cho thấy não và phổi sung huyết, phù nề; khoang phúc mạc chứa khoảng 500 mL dịch màu vàng rơm; xuất huyết chấm ở phổi, tim, gan; niêm mạc đường tiêu hóa xuất huyết; gan nhiễm mỡ và hoại tử; thận hoại tử ống thận cấp tính [2]. Xét nghiệm độc chất khẳng định dương tính với abrin [2].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Nhìn nhận khách quan, cam thảo dây là loài cây có giá trị kép về kinh tế và y học [3]. Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm (in vitro) và trên cơ thể sống (in vivo) ghi nhận cây có nhiều hoạt tính dược lý như kháng viêm, chống oxy hóa, kháng khuẩn, kháng virus, chống sốt rét, bảo vệ thần kinh, bảo vệ thận, điều hòa miễn dịch và hỗ trợ trị tiểu đường [1], [3]. Đây là nguồn nguyên liệu tiềm năng để phát triển thuốc mới và các sản phẩm công nghiệp [1].
Tuy nhiên, giới hạn lớn hiện nay là các thực hành dùng thảo dược truyền thống thường thiếu các nghiên cứu chuẩn mực về tính hiệu quả và độ an toàn trên người, đặc biệt là ở nhóm nguy cơ cao như phụ nữ mang thai [4]. Phần lớn bằng chứng về tác hại gây sảy thai, cản trở làm tổ và làm chậm phát triển thai nhi của cam thảo dây mới dừng lại ở các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật (chuột) hoặc ghi nhận từ y học dân gian [3], [5], [4]. Dù vậy, vì lý do đạo đức y sinh, không thể thực hiện thử nghiệm chất gây độc phôi thai trực tiếp trên phụ nữ mang thai; do đó, dữ liệu từ động vật và các ca ngộ độc lâm sàng đã là cảnh báo mức độ cao nhất.
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm thảo dược có nguồn gốc "tự nhiên" thì hoàn toàn vô hại, không có độc tính và không gây phản ứng phụ [4]. Thực tế, sự thiếu kiểm soát trong việc quảng bá và buôn bán thảo dược tại nhiều quốc gia càng củng cố niềm tin sai lệch này у người tiêu dùng [4]. Các nhà khoa học khẳng định cây thuốc chứa hàng trăm hoạt chất hóa học có thể gây độc trực tiếp cho cơ thể mẹ và thai nhi [3], [4].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng cam thảo dây với cam thảo bắc. Do rễ cam thảo dây cũng có vị ngọt và được dùng thay thế cam thảo bắc để chiết xuất glycyrrhizin [3], nhiều người mua nhầm hoặc dùng chung mà không biết rằng toàn bộ cây cam thảo dây (rễ, lá, hạt) đều chứa độc chất abrin [2]. Ngoài ra, do cơ chế tác động phức tạp của các hợp chất thực vật, một số thảo dược có thể an toàn ở tam cá nguyệt này nhưng lại gây hại ở giai đoạn khác của thai kỳ, nên không thể chủ quan dùng tùy tiện [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng cam thảo dây?
Nhóm cần tuyệt đối tránh sử dụng cam thảo dây dưới mọi hình thức (trà lá, nước sắc rễ, bột hạt) là phụ nữ đang mang thai ở tất cả các giai đoạn [4], [2]. Các hoạt chất trong cây có thể kích thích co bóp tử cung, làm rối loạn hormone, gây độc cho phôi thai, làm giảm kích thước và cân nặng của thai nhi, dẫn đến sảy thai hoặc dị tật bẩm sinh [5], [4].
Phụ nữ đang mong con hoặc đang trong quá trình điều trị hiếm muộn cũng không nên dùng loại cây này. Nghiên cứu cho thấy chiết xuất từ cây có thể làm rối loạn chu kỳ kinh nguyệt, ức chế hoàn toàn sự rụng trứng và ngăn cản phôi thai bám vào tử cung làm tổ [5].
Nam giới đang có kế hoạch sinh con cũng cần tránh xa cam thảo dây. Việc tiêu thụ chiết xuất từ loài cây này có thể làm tê liệt khả năng di chuyển của tinh trùng và dẫn đến tình trạng vô sinh tạm thời [6]. Ngoài ra, người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc hệ tiêu hóa cần đặc biệt thận trọng vì độc chất abrin trong cây có thể gây tổn thương hoại tử gan, suy thận cấp và xuất huyết tiêu hóa [2].
Áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe thai kỳ
Trong đời sống hàng ngày, khi mua các loại trà thảo mộc giải nhiệt, người tiêu dùng cần kiểm tra kỹ thành phần để tránh nhầm lẫn giữa cam thảo dây (Abrus precatorius) và cam thảo bắc (Glycyrrhiza uralensis) [3]. Tuyệt đối không sử dụng hạt cam thảo dây (thường có màu đỏ chấm đen bắt mắt) để làm thuốc uống hay đắp, đặc biệt là khi hạt đã bị đập dập, nghiền nát thành bột hoặc dạng nhão, vì đây là dạng giải phóng độc chất abrin mạnh nhất có thể gây tử vong [3], [2].
Đối với phụ nữ mang thai, khi gặp các triệu chứng khó chịu như ho, đau họng, ốm nghén hay nóng trong người, giải pháp an toàn là duy trì chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước lọc và nghỉ ngơi hợp lý. Không tự ý tìm mua các loại lá cây, rễ cây truyền miệng chưa được kiểm chứng an toàn [4]. Nếu có bệnh nền hoặc cần dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào trong thai kỳ, thai phụ bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn giải pháp phù hợp, không dùng thảo dược thay thế phác đồ y khoa.
Tóm lại, thông tin cam thảo dây gây sảy thai là lời cảnh báo có cơ sở khoa học rõ ràng, xuất phát từ khả năng kích thích tử cung, làm rối loạn nội tiết và ngăn cản phôi làm tổ của loài cây này [5], [4]. Thảo dược tự nhiên luôn tồn tại song song cả dược tính lẫn độc tính [3], [4]. Sự thận trọng và tham vấn ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại cây thuốc nào chính là chìa khóa quan trọng nhất để bảo vệ sự an toàn của cả mẹ và bé.
