Cạo gió, giác hơi khi bị say nắng có gây nguy hiểm tính mạng?

Khi thấy người thân hoặc người đi đường có dấu hiệu hoa mắt, choáng váng rồi ngất xỉu giữa trời nắng gắt, phản xạ đầu tiên của nhiều người là tìm một góc râm, lấy dầu gió ra xoa và dùng thìa, đồng xu để cạo gió hay giác hơi. Nhiều người vẫn tin rằng những vết bầm đỏ tím nổi lên sau khi cạo là dấu hiệu "gió độc" được giải phóng, giúp người bệnh mau tỉnh lại.

Tuy nhiên, câu trả lời từ y học hiện đại là hành động này hoàn toàn sai lầm và có thể trực tiếp đe dọa tính mạng của bệnh nhân say nắng. Cạo gió hay giác hơi trong tình huống này vừa làm mất đi khoảng thời gian vàng để hạ thân nhiệt khẩn cấp, vừa gây vỡ mạch máu dưới da, làm trầm trọng thêm tình trạng suy tuần hoàn và rối loạn thân nhiệt của nạn nhân.

Hiểu đúng về say nắng và bản chất của phương pháp cạo gió

Say nắng (sốc nhiệt) là tình trạng cấp cứu nội khoa nghiêm trọng, xảy ra khi trung khu điều hòa thân nhiệt của cơ thể bị quá tải do tiếp xúc kéo dài với nhiệt độ môi trường cao. Khi thân nhiệt tăng vọt lên mức nguy hiểm (thường trên 40 độ C), các cơ quan nội tạng như não, tim, gan, thận bắt đầu bị tổn thương cấp tính. Phản ứng sống còn lúc này của cơ thể là mở rộng mạng lưới mạch máu ngoại vi để tăng cường thoát nhiệt qua da và kích thích tiết mồ hôi.

Trong khi đó, cạo gió (Gua sha) là một phương pháp trị liệu truyền thống Đông Á, trong đó bề mặt da được bôi trơn rồi dùng dụng cụ gờ nhẵn miết nhiều lần theo một hướng với áp lực mạnh ^[1]. Kỹ thuật này thường sử dụng các công cụ như thìa sứ, đồng xu đã mòn, xương động vật mài nhẵn hoặc đá ngọc bích để tác động lên bề mặt da ^[2]. Mục đích chủ đích của việc miết ép này là tạo ra các vết xuất huyết điểm dưới da nhằm kích thích giảm đau hoặc giải tỏa ứ trệ theo quan niệm dân gian ^[3].

Một khảo sát cộng đồng được tiến hành tại Hồng Kông vào năm 2015 trên 3.209 người trưởng thành cho thấy cạo gió có mức độ phổ biến rất cao trong dân chúng, với tỷ lệ sử dụng trong vòng một năm là 22,7% và trong vòng 4 tuần là 6,6% ^[1]. Những người áp dụng phương pháp này thường lớn tuổi, có trình độ học vấn thấp hơn và phần lớn đều tin rằng cạo gió mang lại lợi ích cho sức khỏe ^[1]. Đáng chú ý, bên cạnh các chứng đau nhức và hô hấp chiếm 74% lý do sử dụng, say nắng cũng nằm trong danh sách các tình trạng bệnh lý mà người dân tự ý tìm đến cạo gió để điều trị ^[1].

Tổn thương vỡ mạch dưới da: Bản chất thực sự của vết "bầm gió"

Nhiều người lầm tưởng vệt màu đỏ tím nổi lên trên da sau khi cạo là "độc khí" hay "tà khí" phát tiết ra ngoài. Dưới góc nhìn giải phẫu học và sinh lý học, những vệt bầm đó thực chất là các điểm xuất huyết hoặc mảng xuất huyết nông do vỡ mao mạch ^[3]. Khảo sát năm 2015 tại Hồng Kông ghi nhận gần như tất cả những người trải qua cạo gió đều xuất hiện các vết bầm tím trên da và các tổn thương này thường tự mờ đi trong vòng 7 ngày ^[1].

Khi thực hiện cạo gió, người làm tác động lực miết đè nén liên tục lên bề mặt da ở vùng lưng nhằm cố ý tạo ra các vết bầm nhẹ ^[2]. Lực cơ học này làm rách và phá vỡ cấu trúc của các mao mạch mỏng manh nằm ngay dưới lớp biểu bì, khiến hồng cầu thoát mạch và ứ đọng lại trong các mô kẽ ^[3].

Đối với một bệnh nhân đang bị say nắng, tổn thương rách vỡ mao mạch cục bộ diện rộng là một mối nguy hại thực sự. Khi các vi mạch bị phá hủy, tuần hoàn mao mạch tại chỗ bị tắc nghẽn và ngưng trệ, làm giảm khả năng trao đổi nhiệt của dòng máu với không khí bên ngoài. Thêm vào đó, phản ứng viêm cấp tính cục bộ sau chấn thương cơ học có thể kích thích các thụ thể cảm giác đau, gây co thắt mạch máu phản xạ ở những vùng lân cận. Hậu quả là nhiệt lượng bị giữ chặt lại sâu bên trong các tạng thay vì được tỏa ra ngoài qua da.

Nguy cơ làm chậm thời gian cấp cứu làm mát: Cửa sổ sinh tử bị bỏ lỡ

Mối nguy hiểm lớn nhất khi đè người bị say nắng ra cạo gió hay giác hơi chính là việc làm mất đi "thời gian vàng" cấp cứu. Trong sốc nhiệt và say nắng, mỗi phút trôi qua mà thân nhiệt không được hạ xuống đều tỷ lệ thuận với mức độ hoại tử tế bào thần kinh và nguy cơ tử vong. Ưu tiên tuyệt đối của y khoa là phải hạ thân nhiệt của bệnh nhân xuống mức an toàn càng nhanh càng tốt bằng các biện pháp làm mát chủ động.

Khi người xung quanh bận rộn đi tìm dầu gió, tìm thìa nhẵn, lột áo bệnh nhân để bôi dầu và miết lưng từng đường một, họ thường tiêu tốn mất từ 15 đến 30 phút quý giá. Trong suốt quãng thời gian này, thân nhiệt bệnh nhân vẫn giữ ở mức cao trên 40 độ C, các enzym tế bào bị biến tính, hàng rào máu não bị tổn hại dẫn đến phù não, hôn mê và co giật.

Hơn nữa, thói quen cạo gió thường đi kèm với việc thoa các loại dầu nóng như dầu chứa bạc hà, tinh dầu quế hoặc cồn xoa bóp. Các hoạt chất cay nóng này gây giãn mạch cục bộ ảo kèm theo cảm giác nóng rát, làm bít tắc các lỗ chân lông và ức chế cơ chế tiết mồ hôi tự nhiên. Mồ hôi không thể bay hơi đồng nghĩa với việc cơ chế tản nhiệt hiệu quả nhất của cơ thể bị triệt tiêu hoàn toàn, khiến tình trạng say nắng trở nên nguy kịch hơn.

Nghiên cứu khoa học: Hiệu quả thực sự của cạo gió nằm ở đâu?

Cạo gió không phải là một phương pháp hoàn toàn vô căn cứ, nhưng phạm vi tác dụng của nó rất hạn hẹp và không hề bao gồm điều trị say nắng. Các bằng chứng lâm sàng hiện đại chỉ ghi nhận hiệu quả ngắn hạn của kỹ thuật này trên một số chứng đau cơ xương khớp cục bộ.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng được thực hiện năm 2011 tại Bệnh viện Học thuật Kliniken Essen-Mitte thuộc Đại học Duisburg-Essen ở Đức đã kiểm chứng tác dụng của cạo gió ^[3]. Nghiên cứu tiến hành trên 48 bệnh nhân ngoại trú bị đau mỏi cổ cơ học mạn tính, với độ tuổi trung bình là 58,5 tuổi và có 41 người là nữ giới ^[3]. Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên vào nhóm can thiệp bằng cạo gió một lần (24 người) hoặc nhóm đối chứng sử dụng đệm nhiệt tại chỗ (24 người) và được theo dõi trong vòng 7 ngày ^[3].

Kết quả sau một tuần theo dõi cho thấy mức độ đau cổ đo bằng thang đo thị giác (VAS) ở nhóm cạo gió giảm rõ rệt và vượt trội hơn so với nhóm dùng đệm nhiệt, với độ chênh lệch điểm số là -29,9 mm ^[3]. Các kết quả thứ phát như cảm giác đau khi vận động, điểm số chỉ số khuyết tật cổ (NDI) và chất lượng cuộc sống theo thang đo SF-36 cũng ghi nhận sự cải thiện có ý nghĩa thống kê ^[3]. Nghiên cứu này kết luận cạo gió có tác dụng ngắn hạn an toàn và có lợi đối với tình trạng đau cũng như chức năng vận động ở người đau cổ mạn tính, nhưng nhấn mạnh rằng giá trị lâu dài và cơ chế sinh học chính xác vẫn cần được làm rõ thêm ^[3].

Rõ ràng, ngay cả trong nghiên cứu có đối chứng chặt chẽ, cạo gió chỉ thể hiện vai trò như một liệu pháp vật lý hỗ trợ giảm đau cơ học mạn tính ^[3]. Hoàn toàn không có bất kỳ bằng chứng y học nào chứng minh cạo gió có khả năng điều hòa thân nhiệt, hạ sốt do môi trường hay giải quyết tình trạng thiếu hụt thể tích tuần hoàn ở người say nắng.

Nguy cơ nhiễm trùng da nghiêm trọng từ dụng cụ không vô trùng

Bên cạnh nguy cơ cản trở thoát nhiệt, cạo gió còn tiềm ẩn rủi ro nhiễm khuẩn nghiêm trọng do tính chất xâm lấn vi thể và quy trình thiếu vô khuẩn. Bề mặt da bị cạo mạnh sẽ mất đi lớp sừng bảo vệ, tạo điều kiện thuận lợi cho các vi sinh vật cơ hội xâm nhập sâu vào mô dưới da.

Một báo cáo ca bệnh công bố năm 2021 tại Hàn Quốc đã ghi nhận trường hợp một phụ nữ khỏe mạnh bị nhiễm trùng da do vi khuẩn Mycobacterium massiliense sau khi thực hiện cạo gió ^[2]. Đáng chú ý, bệnh nhân này xuất hiện các tổn thương da lan tỏa diện rộng, có biểu hiện tương tự như thể bệnh rải rác thường gặp ở những người suy giảm miễn dịch, mặc dù cô không hề có tổn thương cơ quan toàn thân nào khác ^[2]. Các tổn thương lan rộng này được xác định là bắt nguồn trực tiếp từ bản chất tác động cơ học trải dài của kỹ thuật cạo gió trên bề mặt da ^[2].

Mặc dù nguồn lây nhiễm cụ thể chưa được xác định tuyệt đối trong ca bệnh này, vi khuẩn được cho là đã xâm nhập qua các dụng cụ cạo, dầu bôi trơn, khăn lau hoặc găng tay bị nhiễm bẩn ^[2]. Các dụng cụ cạo gió vốn thường xuyên được dùng chung cho nhiều bệnh nhân khác nhau, do đó tiềm ẩn nguy cơ truyền nhiễm các mầm bệnh lây qua đường máu hoặc tiếp xúc ^[2]. Đáng lo ngại hơn, các công cụ này thường chỉ được xếp vào nhóm thiết bị không thiết yếu, vốn không bắt buộc phải tiệt trùng hay khử khuẩn mức độ cao trước khi tái sử dụng ^[2].

Khi cơ thể đang suy kiệt vì say nắng, hệ miễn dịch và hàng rào vi tuần hoàn suy giảm trầm trọng, việc tạo ra các tổn thương rách biểu bì bằng dụng cụ không vô trùng càng làm tăng nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn nguy hiểm.

Những hiểu lầm phổ biến khi sơ cứu người bị say nắng

Hiểu lầm lớn nhất trong cộng đồng là coi say nắng cũng giống như "trúng gió" thông thường. Trong quan niệm dân gian, trúng gió là do khí lạnh xâm nhập nên cần dùng dầu nóng, cạo gió để "phát tán phong hàn". Thực tế, say nắng là một trạng thái quá nhiệt thể chất, nơi cơ thể đang thừa nhiệt lượng một cách trầm trọng chứ không phải nhiễm lạnh. Việc bôi thêm dầu cay nóng và cạo xát chỉ làm tăng sinh nhiệt từ ma sát và phản ứng viêm mô mềm dưới da ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là cố gắng ép nạn nhân uống ngay nước đường ấm, nước gừng nóng hoặc các loại trà thảo mộc dân gian khi họ chưa tỉnh táo hoàn toàn. Nếu người bệnh đang trong tình trạng lơ mơ, mất định hướng hoặc hôn mê do sốc nhiệt, việc đổ bất kỳ chất lỏng nào vào miệng đều có thể dẫn đến biến chứng sặc vào đường thở, gây ngạt thở cấp hoặc viêm phổi hít nguy hiểm đến tính mạng.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ cần nạn nhân tỉnh lại đôi chút sau khi cạo gió là đã qua cơn nguy hiểm. Cảm giác đau đớn dữ dội do lực miết của thìa hoặc đồng xu có thể kích thích hệ thần kinh trung ương tạm thời, khiến bệnh nhân cựa quậy hoặc mở mắt vì đau chứ không hề giải quyết được tình trạng toan chuyển hóa, rối loạn điện giải hay phù tế bào não bên trong cơ thể.

Những ai tuyệt đối không được cạo gió?

Cạo gió là phương pháp can thiệp cơ học có chủ đích gây tổn thương vi mạch, do đó có những nhóm đối tượng tuyệt đối phải tránh xa kỹ thuật này:

• Người đang trong tình trạng say nắng, sốc nhiệt, kiệt sức vì nhiệt hoặc sốt cao co giật.
• Người mắc các rối loạn đông máu, suy giảm tiểu cầu hoặc đang sử dụng thuốc chống đông máu, thuốc ức chế kết tập tiểu cầu, vì nguy cơ xuất huyết dưới da mất kiểm soát hoặc tụ máu sâu trong cơ.
• Người có các tổn thương da hở, viêm da tiếp xúc, nhiễm trùng ngoài da hoặc có tiền sử nhiễm khuẩn da mạn tính.
• Phụ nữ mang thai, đặc biệt không được cạo gió ở vùng thắt lưng, bụng và các điểm huyệt nhạy cảm.
• Bệnh nhân suy giảm miễn dịch nặng, đái tháo đường kiểm soát kém, do nguy cơ nhiễm trùng khó lành và nguy cơ nhiễm khuẩn không điển hình từ dụng cụ ^[2].

Để bảo đảm an toàn khi thực hiện liệu pháp này trên các bệnh lý cơ xương khớp thông thường, giới chuyên môn khuyến cáo cần áp dụng các biện pháp phòng ngừa nghiêm ngặt, bao gồm sử dụng dụng cụ một lần hoặc khử trùng triệt để các vật dụng tái sử dụng, đồng thời người thực hiện phải trang bị phương tiện bảo hộ cá nhân ^[2].

Hướng dẫn xử trí say nắng đúng chuẩn y khoa tại hiện trường

Khi phát hiện người có biểu hiện say nắng, say nóng (mặt đỏ bừng hoặc tái nhợt, da nóng ran, khô không có mồ hôi hoặc vã mồ hôi đầm đìa rồi lịm dần, thở nhanh, mạch nhanh, lơ mơ), mục tiêu sống còn là hạ thân nhiệt ngay lập tức theo các bước chuẩn:

• Di chuyển lập tức: Đưa nạn nhân rời khỏi khu vực nắng nóng vào nơi râm mát, thoáng khí hoặc phòng có điều hòa nhiệt độ.
• Nới lỏng trang phục: Cởi bỏ bớt quần áo ngoài dày cộm, tháo thắt lưng, nới rộng cổ áo để cơ thể dễ dàng tỏa nhiệt.
• Làm mát tích cực bằng nước: Sử dụng khăn thấm nước mát hoặc nước lạnh lau liên tục khắp bề mặt cơ thể. Có thể dùng bình xịt nước mát phun sương lên da kết hợp dùng quạt gió thổi trực tiếp để tăng tốc độ bay hơi nước, giúp hạ nhiệt nhanh chóng.
• Chườm lạnh các điểm mạch lớn: Đặt các túi chườm đá hoặc khăn bọc đá lạnh vào các vùng tập trung mạch máu lớn sát bề mặt da như hai bên nách, hai bên bẹn và vùng cổ.
• Bù dịch đúng cách: Nếu bệnh nhân còn hoàn toàn tỉnh táo, có thể tiếp xúc được và không buồn nôn, cho uống từng ngụm nhỏ nước mát, nước có pha một chút muối hoặc dung dịch oresol để bù lại lượng nước và chất điện giải đã mất qua mồ hôi.
• Gọi hỗ trợ y tế khẩn cấp: Song song với việc làm mát, cần gọi ngay xe cấp cứu 115 để chuyển bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất, tiếp tục theo dõi biến chứng tổn thương đa cơ quan.

Cạo gió có thể mang lại lợi ích giảm đau ngắn hạn cho người bị căng cứng cơ cổ mạn tính khi được thực hiện đúng quy chuẩn và đảm bảo vệ sinh ^[3]. Tuy nhiên, trước một nạn nhân say nắng, việc cạo gió hay giác hơi là một sai lầm chết người làm mất đi thời gian vàng cấp cứu và gây thêm tổn thương vi mạch không đáng có. Nắm vững kỹ năng làm mát vật lý tức thì mới là chiếc chìa khóa duy nhất giúp bảo vệ tính mạng người bệnh trong những ngày nắng nóng khắc nghiệt.