Chanh dây và lời đồn về bài thuốc an thần tự nhiên
Sau những giờ làm việc căng thẳng, nhiều người thường tìm đến một ly nước chanh dây mát lạnh với hy vọng giải nhiệt và xoa dịu thần kinh. Không ít lời truyền tai cho rằng chanh dây là "liều thuốc ngủ tự nhiên" giúp chấm dứt tình trạng trằn trọc và lo âu kéo dài. Thói quen sử dụng này xuất phát từ kinh nghiệm dân gian lâu đời ở nhiều nền văn hóa khác nhau.
Tuy nhiên, liệu việc ăn hoặc uống chanh dây tươi có thực sự đem lại tác dụng an thần như kỳ vọng hay không? Dưới góc nhìn của y học hiện đại, hiệu quả làm dịu căng thẳng của chiết xuất từ các loài thuộc chi Lạc tiên đã được ghi nhận qua nhiều thí nghiệm khoa học. Dẫu vậy, khoảng cách giữa việc sử dụng dược liệu chuẩn hóa và thói quen uống nước quả hàng ngày vẫn có những điểm khác biệt lớn cần được làm sáng tỏ.
Chiết xuất chanh dây có thực sự giúp giải tỏa lo âu?
Câu trả lời ngắn gọn là các bộ phận của cây chanh dây, đặc biệt là chiết xuất từ loài lạc tiên hoa tím (Passiflora incarnata), đã được khoa học chứng minh có đặc tính giảm lo âu và hỗ trợ giấc ngủ [1], [2]. Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) thậm chí đã phê duyệt chiết xuất khô từ phần thân trên mặt đất của Passiflora incarnata như một sản phẩm dược liệu có hiệu quả làm giảm các triệu chứng lo âu [1].
Mặc dù vậy, tác dụng này chủ yếu được nghiên cứu trên các dạng chiết xuất tiêu chuẩn hóa chứa hàm lượng hoạt chất cô đặc [1], [3]. Trong tự nhiên, loài chanh dây ăn quả phổ biến (Passiflora edulis) và loài dược liệu (Passiflora incarnata) đều thuộc chi Passiflora, nhưng hàm lượng hoạt chất sinh học giữa các bộ phận như lá, thân, vỏ và ruột quả có sự chênh lệch rất đáng kể [4], [5]. Do đó, người dùng không thể xem một ly nước ép thông thường là sự thay thế hoàn toàn cho các biện pháp điều trị y khoa chuyên sâu.
Tác động lên thụ thể GABA: Cơ chế sinh học dưới góc nhìn khoa học
Để hiểu vì sao chanh dây có khả năng an thần, cần tìm hiểu về hệ thống dẫn truyền thần kinh gamma-aminobutyric acid, viết tắt là GABA. GABA là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính trong hệ thần kinh trung ương, đóng vai trò ngăn chặn các xung động căng thẳng quá mức và điều hòa tâm trạng [5]. Sự rối loạn chức năng của hệ thống GABA có liên quan mật thiết đến nhiều bệnh lý tâm thần kinh, điển hình là chứng lo âu và trầm cảm [3].
Các bộ phận hoa và quả của cây thuộc chi này là nguồn cung cấp dồi dào các nhóm hợp chất tự nhiên như alkaloid, flavonoid, phenol và glycoside sinh cyanogen [1]. Nghiên cứu dược lý cho thấy các chiết xuất từ Passiflora incarnata có thể tác động trực tiếp lên hệ thống GABA thông qua nhiều con đường khác nhau [6], [3]. Cụ thể, chiết xuất này có ái lực gắn kết với vị trí nhận diện GABA trên thụ thể GABAA ở màng sau synap, đồng thời đóng vai trò như một chất đối kháng tại thụ thể GABAB ở màng trước synap nhằm điều hòa quá trình giải phóng chất dẫn truyền thần kinh [1], [3].
Bên cạnh đó, các hợp chất flavonoid phân lập từ chiết xuất như chrysin, homoorientin, orientin, vitexin và isovitexin được xác định có khả năng tạo ra tác dụng giảm lo âu rõ rệt qua trung gian hệ thống GABAergic [6]. Một nghiên cứu in vitro trên synaptosome vỏ não chuột chỉ ra rằng chiết xuất khô Passiflora incarnata có khả năng ức chế sự thu hồi GABA gắn đồng vị phóng xạ [3H]-GABA, từ đó giúp duy trì nồng độ GABA trong khe synap mà không làm ảnh hưởng đến hoạt tính của enzym phân hủy GABA transaminase [3]. Chiết xuất này ức chế liên kết có phụ thuộc vào nồng độ đối với các thụ thể GABAA và GABAB, nhưng hoàn toàn không tác động lên vị trí gắn kết của ethanol hay benzodiazepine trên thụ thể GABAA [3].
Các nghiên cứu nói gì về hiệu quả an thần và giấc ngủ?
Tác động gây buồn ngủ và điều hòa giấc ngủ của chiết xuất chanh dây đã được thử nghiệm kỹ lưỡng trên cả mô hình tế bào và động vật. Trong một công trình nghiên cứu năm 2020, các nhà khoa học đã thu thập lá và quả của Passiflora incarnata theo tỷ lệ trọng lượng 8:2 dạng bột để điều chế dịch chiết [4]. Khi đưa dịch chiết này với nồng độ 6 microgam/ml vào tế bào u thần kinh đệm C6 của chuột, mức biểu hiện mRNA của thụ thể GABA đã giảm đáng kể sau 6 giờ nuôi cấy [4].
Trên động vật thực nghiệm, việc cho chuột uống dịch chiết này với liều đơn 500 mg/kg hoặc liều lặp lại 250 mg/kg đã kéo dài đáng kể thời gian bất động và thời gian nhắm mí mắt của động vật [4]. Đáng chú ý, nồng độ hormone điều hòa chu kỳ sinh học melatonin trong máu của nhóm chuột được điều trị bằng dịch chiết tăng lên rõ rệt ở cả hai chế độ dùng đơn liều và lặp lại [4]. Các kết quả này xác nhận chiết xuất từ lá và quả cây có tiềm năng kích thích buồn ngủ mạnh mẽ [4].
Về cấu trúc giấc ngủ, một nghiên cứu dược lý năm 2017 ghi nhận chiết xuất Passiflora incarnata chứa các thành phần giúp thúc đẩy giấc ngủ sóng chậm (SWS) và ức chế giấc ngủ nghịch ngôn (REM) [6]. Chiết xuất này giúp rút ngắn thời gian tiềm phục đi vào giấc ngủ và làm tăng tổng lượng giấc ngủ sóng chậm, chứng minh tiềm năng hỗ trợ tốt cho những bệnh nhân gặp khó khăn khi bắt đầu giấc ngủ [6]. Khi dùng flumazenil, một chất đối kháng vị trí gắn kết benzodiazepine trên thụ thể GABAA, tác dụng của chiết xuất bị suy giảm trên mô hình in vivo [6].
Bằng chứng lâm sàng trên người và những kết quả bất ngờ
Không chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm, tác dụng giảm căng thẳng của chiết xuất lạc tiên hoa tím đã được tổng hợp qua y văn lâm sàng. Một tổng quan hệ thống năm 2020 đã phân tích 9 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên các đối tượng từ 18 tuổi trở lên với thời gian can thiệp kéo dài từ 1 ngày đến 30 ngày [2]. Đa số các thử nghiệm này báo cáo mức độ lo âu giảm đáng kể sau khi dùng chế phẩm từ Passiflora incarnata, mặc dù hiệu quả có phần ít rõ nét hơn ở những đối tượng chỉ có triệu chứng lo âu nhẹ [2]. Điểm tích cực là các nghiên cứu không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào, không gây mất trí nhớ hay suy giảm các chức năng đo lường tâm lý [2].
Một ứng dụng lâm sàng đáng chú ý khác là việc sử dụng chiết xuất Passiflora incarnata như một liệu pháp bổ trợ trong quá trình giảm dần liều thuốc an thần nhóm benzodiazepine ở bệnh nhân trầm cảm và lo âu [1]. Nhờ khả năng điều hòa hệ thống GABA và đối kháng thụ thể GABAB, thảo dược này hỗ trợ hạn chế tình trạng lạm dụng thuốc và giảm bớt các phản ứng tiêu cực khi người bệnh cai thuốc an thần [1]. Các tài liệu tổng quan cũng xếp loài thảo dược này cùng nhóm với các chất bổ sung như theanine, tryptophan hay rễ valerian có tác dụng hỗ trợ kiểm soát căng thẳng trong đời sống hàng ngày [7].
Dù vậy, khoa học cũng ghi nhận những hiện tượng trái ngược phụ thuộc vào phương pháp chiết xuất. Một nghiên cứu năm 2011 trên các lát cắt hồi hải mã chuột cho thấy dịch chiết kích thích dòng điện trực tiếp qua thụ thể GABAA nhờ lượng GABA tự nhiên có trong dịch chiết, và dòng điện này biến mất hoàn toàn khi loại bỏ axit amin này [8]. Tuy nhiên, khi thử nghiệm 5 loại dịch chiết khác nhau trên mô hình mê cung chữ thập nâng cao ở chuột, bất ngờ là toàn bộ các dịch chiết đều làm tăng mức độ lo âu của động vật (thể hiện qua việc giảm thời gian lưu lại ở nhánh mở) [8]. Ngược lại, hai trong số các dịch chiết đó lại có tác dụng làm giảm tần suất và mức độ co giật do hóa chất PTZ gây ra mà không ảnh hưởng tới chức năng cảm giác vận động [8]. Kết quả này nhấn mạnh rằng phương pháp bào chế và thành phần hóa học cụ thể quyết định rất lớn đến biểu hiện dược lý thực tế.
Ăn quả tươi có giống với dùng chiết xuất cô đặc?
Từ các nghiên cứu trên, nhiều người băn khoăn liệu ăn quả chanh dây mua ngoài chợ có mang lại tác dụng giảm căng thẳng tương đương hay không. Trái chanh dây ăn thông thường (Passiflora edulis) là loại quả có giá trị dinh dưỡng cao nhưng mức năng lượng thấp, chỉ khoảng 41-53 kcal/100 g, đồng thời chứa nhiều vitamin A, C, B1, B2 cùng các khoáng chất như canxi, phốt pho và sắt [2].
Điều thú vị là thành phần GABA lại tập trung nhiều ở phần vỏ quả chanh dây, bộ phận vốn chiếm hơn một nửa trọng lượng trái nhưng thường bị vứt bỏ như rác thải nông nghiệp [5]. Một nghiên cứu năm 2023 trên giống chanh dây Đài Nông 1 chứng minh rằng việc xử lý vỏ quả trong điều kiện chân không kỵ khí kết hợp bảo quản lạnh có thể kích thích các enzym như glutamate decarboxylase (GAD) và diamine oxidase (DAO), đẩy hàm lượng GABA lên mức 2139,25 mg/100 g ở ngày thứ tư (tăng 63,68% so với đối chứng) [5].
Như vậy, phần ruột quả mà chúng ta hay ăn hoặc ép lấy nước chủ yếu cung cấp nước, đường, vitamin và axit hữu cơ, trong khi lượng GABA tự nhiên và các hoạt chất điều hòa thần kinh lại phân bố nhiều ở vỏ hoặc trong lá của cây [4], [5]. Việc uống nước chanh dây tươi có thể đem lại cảm giác sảng khoái và thư giãn tinh thần nhờ hương vị và dinh dưỡng, nhưng không thể có nồng độ hoạt chất tương đương các viên uống chiết xuất lá và vỏ chuẩn hóa dùng trong y học [4], [1].
Những ai nên thận trọng khi sử dụng?
Mặc dù các chế phẩm từ chiết xuất chanh dây được đánh giá là an toàn trong các thử nghiệm lâm sàng ngắn ngày [2], người dùng vẫn cần lưu ý một số rủi ro tiềm ẩn. Bản thân dịch chiết có thể tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và làm tăng tiết melatonin [4], do đó việc dùng liều cao có thể gây buồn ngủ quá mức vào ban ngày. Những người phải lái xe đường dài hoặc vận hành máy móc phức tạp nên tránh sử dụng các chế phẩm an thần từ loại thảo dược này trước giờ làm việc.
Đặc biệt, do chiết xuất có cơ chế gắn kết và tác động lên thụ thể GABAA cũng như điều hòa GABA tương tự một số loại thuốc hướng thần [1], [3], việc tự ý kết hợp chanh dây liều cao với thuốc an thần nhóm benzodiazepine, thuốc ngủ hoặc rượu có thể gây ức chế thần kinh quá mức. Những bệnh nhân đang điều trị rối loạn lo âu, trầm cảm hoặc đang trong phác đồ cai nghiện thuốc bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm bất kỳ sản phẩm bổ trợ nào [1]. Phụ nữ có thai và người có bệnh lý mạn tính cũng cần thận trọng do trong các bộ phận thực vật có chứa thành phần glycoside sinh cyanogen [1].
Hướng dẫn áp dụng chanh dây hợp lý trong đời sống
Để tận dụng lợi ích từ chanh dây một cách an toàn và khoa học, bạn đọc có thể đưa loại quả này vào thực đơn dinh dưỡng hàng tuần như một nguồn bổ sung vi chất lành mạnh. Một ly nước chanh dây pha loãng từ 1-2 quả tươi vào buổi chiều hoặc sau bữa tối có thể đóng vai trò như một thức uống hỗ trợ thư giãn tinh thần nhẹ nhàng sau một ngày làm việc bận rộn. Bạn nên giữ lại một phần hạt để cung cấp chất xơ và hạn chế thêm quá nhiều đường tinh luyện nhằm bảo vệ sức khỏe chuyển hóa.
Nếu mục đích chính của bạn là cải thiện chứng mất ngủ kinh niên hoặc giảm triệu chứng lo âu bệnh lý, việc uống nước quả tươi thường không đem lại hiệu quả dược trị liệu rõ rệt. Thay vào đó, hãy tìm đến các cơ sở y tế để được thăm khám chính xác. Khi có chỉ định hoặc tư vấn từ bác sĩ, người bệnh mới nên cân nhắc sử dụng các sản phẩm chiết xuất tiêu chuẩn hóa từ thảo dược đã được kiểm định chất lượng và cấp phép lưu hành [1], [2].
Nhìn chung, chanh dây và các loài cây họ Lạc tiên thực sự chứa những hoạt chất sinh học quý giá có khả năng tương tác với hệ thống thụ thể GABA để xoa dịu thần kinh và hỗ trợ giấc ngủ [1], [6]. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần phân biệt rạch ròi giữa giá trị dinh dưỡng của một loại trái cây giải khát và hiệu lực chữa bệnh của dược phẩm chiết xuất. Duy trì một lối sống điều độ, chế độ ăn uống khoa học và tham vấn ý kiến chuyên gia y tế luôn là giải pháp bền vững nhất để bảo vệ sức khỏe tâm thần.