Mối bận tâm về dinh dưỡng và câu trả lời từ chế độ ăn Địa Trung Hải
Trong bối cảnh tỷ lệ mắc các bệnh mạn tính ngày một gia tăng, câu hỏi làm thế nào để ăn uống lành mạnh nhằm phòng ngừa ung thư luôn nhận được sự quan tâm rất lớn từ cộng đồng. Nhiều người thường tìm kiếm những loại "siêu thực phẩm" đắt đỏ hoặc các phương pháp ăn kiêng khắc nghiệt với hy vọng tạo ra tấm lá chắn tuyệt đối cho sức khỏe. Tuy nhiên, các nhà khoa học trên thế giới đã hướng sự chú ý đến một giải pháp bền vững và toàn diện hơn: chế độ ăn truyền thống của người dân vùng Địa Trung Hải.
Nhiều công trình dịch tễ học quy mô lớn đã xác nhận rằng việc tuân thủ chặt chẽ mô hình ăn uống Địa Trung Hải thực sự có liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc ung thư cũng như giảm tỷ lệ tử vong do căn bệnh này [1]. Thay vì dựa dẫm vào một hoạt chất đơn lẻ, hiệu quả bảo vệ đến từ sự hiệp đồng của toàn bộ cơ cấu bữa ăn, nơi các nhóm thực phẩm giàu dinh dưỡng hỗ trợ lẫn nhau để bảo vệ tế bào khỏi những tổn thương lâu dài.
Cơ chế bảo vệ từ mô hình thực phẩm tự nhiên và cân bằng
Sức mạnh phòng bệnh của chế độ ăn Địa Trung Hải bắt nguồn trực tiếp từ các nhóm thực phẩm nền tảng tạo nên mô hình này. Chế độ ăn truyền thống đầu thập niên 1960 đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn của một chế độ ăn ngừa ung thư được khuyến nghị bởi Quỹ Nghiên cứu Ung thư Thế giới (WCRF) và Viện Nghiên cứu Ung thư Hoa Kỳ (AICR) [2]. Trọng tâm của thực đơn là nguồn thực phẩm dồi dào từ ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, rau xanh và trái cây tươi [2].
Sự kết hợp giữa chất xơ dồi dào, các hợp chất sinh học thực vật và nguồn chất béo lành mạnh đóng vai trò thiết yếu trong việc giảm tải áp lực chuyển hóa. Đồng thời, mô hình này chủ trương hạn chế nghiêm ngặt các loại thực phẩm giàu năng lượng chứa nhiều đường hoặc chất béo xấu, thịt đỏ và thức ăn chứa nhiều muối [2]. Chế độ ăn Địa Trung Hải cũng loại trừ nước ngọt có gas và các loại thịt đã qua chế biến công nghiệp [2]. Nhờ việc cắt giảm các yếu tố thúc đẩy tổn thương tế bào và tăng cường thực phẩm bảo vệ tự nhiên, cơ thể duy trì được trạng thái cân bằng nội môi thuận lợi cho việc kiểm soát sự phát triển bất thường của tế bào.
Bằng chứng dịch tễ từ các nghiên cứu đoàn hệ lớn
Lợi ích sức khỏe của chế độ ăn Địa Trung Hải đã được thử nghiệm và đối chiếu qua nhiều công trình nghiên cứu trên toàn cầu. Một phân tích gộp công bố năm 2008 từ 12 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu với 1.574.299 người tham gia, được theo dõi từ 3 đến 18 năm, đã chỉ ra rằng việc tăng 2 điểm mức độ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải giúp giảm 6% tỷ lệ mới mắc hoặc tử vong do ung thư, với nguy cơ tương đối gộp là 0,94 [3]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận mức giảm 9% đối với tỷ lệ tử vong chung và giảm 9% tử vong do bệnh tim mạch [3].
Đến năm 2010, một phân tích gộp cập nhật tiếp tục khẳng định xu hướng này khi bổ sung 7 nghiên cứu tiến cứu mới, cho thấy việc tăng 2 điểm tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải làm giảm có ý nghĩa nguy cơ mắc hoặc tử vong vì ung thư với nguy cơ tương đối là 0,94 [4]. Công trình này cũng nhấn mạnh rằng quy mô mẫu nghiên cứu là yếu tố đóng góp quan trọng nhất vào mô hình thống kê [4].
Đặc biệt, dữ liệu từ nghiên cứu đoàn hệ EPIC công bố năm 2011 đã cung cấp cái nhìn chi tiết về tác động phòng bệnh trên thực tế [1]. Kết quả cho thấy khoảng 4,7% số ca ung thư ở nam giới và 2,4% số ca ung thư ở nữ giới trong quần thể nghiên cứu có thể đã được ngăn ngừa nếu mọi người chuyển sang mức tuân thủ cao nhất đối với chế độ ăn Địa Trung Hải [1]. Tỷ lệ quy trách này dao động từ 3% đến 5%, một con số mang ý nghĩa dịch tễ học tương đương với tác động của các nguyên nhân gây ung thư phổ biến đã được xác lập như béo phì hoặc uống rượu bia [1].
Tác động bảo vệ đối với từng loại ung thư cụ thể
Mức độ bảo vệ của chế độ ăn Địa Trung Hải có sự khác biệt rõ rệt giữa các cơ quan trong cơ thể. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp vào năm 2015 trên 56 nghiên cứu quan sát với tổng cộng 1.784.404 đối tượng đã phân tích sâu tác động này [5]. Kết quả cho thấy nhóm có điểm tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải cao nhất có nguy cơ tử vong do mọi bệnh ung thư thấp hơn đáng kể với nguy cơ tương đối là 0,87 [5].
Đối với các vị trí giải phẫu cụ thể, chế độ ăn Địa Trung Hải cho thấy khả năng làm giảm nguy cơ ung thư đại trực tràng với nguy cơ tương đối là 0,83 [5]. Tác động tích cực cũng được ghi nhận ở ung thư vú với nguy cơ tương đối là 0,93 và ung thư dạ dày là 0,73 [5]. Mức giảm nguy cơ đặc biệt ấn tượng được ghi nhận ở ung thư gan với nguy cơ tương đối 0,58, ung thư đầu cổ là 0,40, ung thư tuyến tụy là 0,48 và ung thư đường hô hấp nói chung đạt mức nguy cơ tương đối là 0,10 [5].
Đối với bệnh lý hô hấp, một phân tích gộp công bố năm 2022 bao gồm 9 bài báo khoa học đã xác nhận mối tương quan nghịch rõ rệt giữa mô hình Địa Trung Hải và nguy cơ ung thư phổi trong cộng đồng, với tỷ số nguy hại gộp là 0,82 [6]. Phân tích mối quan hệ liều - đáp ứng từ dữ liệu này cho thấy, cứ mỗi lần tăng thêm 3 điểm trên thang điểm chế độ ăn Địa Trung Hải thì nguy cơ ung thư phổi lại giảm được 9% [6].
Những khoảng trống và giới hạn của bằng chứng khoa học
Dù mang lại nhiều kết quả khả quan, bức tranh khoa học về chế độ ăn Địa Trung Hải không phải lúc nào cũng mang tính bảo vệ đồng nhất cho mọi bệnh cảnh. Trong một đánh giá tổng quan cấp ô (umbrella review) công bố năm 2018 tổng hợp từ 13 phân tích gộp nghiên cứu quan sát và 16 phân tích gộp thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên hơn 12,8 triệu người, bằng chứng vững chắc chỉ được ghi nhận đối với tỷ lệ mới mắc ung thư nói chung [7]. Đối với hầu hết các bệnh ung thư ở từng cơ quan cụ thể, bằng chứng vẫn chỉ dừng lại ở mức gợi ý hoặc còn yếu [7].
Đáng chú ý, phân tích gộp năm 2015 ghi nhận mô hình ăn này không mang lại mối liên quan có ý nghĩa thống kê đối với việc giảm nguy cơ ung thư thực quản, ung thư buồng trứng, ung thư nội mạc tử cung và ung thư bàng quang [5]. Kết luận về việc không có bằng chứng bảo vệ đối với ung thư bàng quang, ung thư nội mạc tử cung và ung thư buồng trứng tiếp tục được tái khẳng định qua nghiên cứu tổng quan năm 2018 [7]. Ngoài ra, đối với những bệnh nhân đã từng sống sót sau ung thư, việc tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải ở mức cao nhất chưa cho thấy sự liên quan có ý nghĩa thống kê với việc giảm tử vong hoặc giảm tái phát bệnh [5].
Đối với ung thư tuyến tiền liệt, một phân tích gộp năm 2019 dựa trên 10 nghiên cứu quan sát đã đưa ra kết luận rằng chế độ ăn Địa Trung Hải không có mối liên hệ độc lập nào với nguy cơ mắc căn bệnh này [8]. Tỷ số nguy cơ gộp đối với ung thư tuyến tiền liệt nói chung là 0,95, ung thư tuyến tiền liệt tiến triển là 0,93, ung thư khu trú là 0,96 và ung thư tử vong là 0,92, tất cả đều không đạt ý nghĩa thống kê [8]. Bên cạnh đó, việc thiếu sự thống nhất trong định nghĩa về chế độ ăn Địa Trung Hải giữa các nghiên cứu hiện đại so với mô hình nguyên bản thập niên 1960 cũng khiến giới khoa học nhận định vai trò bảo vệ vẫn cần được chuẩn hóa thêm [2].
Những hiểu lầm phổ biến khi áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải
Sự phổ biến của thông tin sức khỏe đôi khi dẫn tới những cách hiểu sai lệch về chế độ ăn Địa Trung Hải. Sai lầm đầu tiên là suy nghĩ chỉ cần ăn thật nhiều dầu ô liu hoặc bổ sung polyphenol đơn lẻ là có thể thoải mái ngăn ngừa bệnh tật. Dầu ô liu tuy là chất béo không bão hòa đơn có giá trị, nhưng việc tiêu thụ quá mức mà không kiểm soát tổng thể năng lượng vẫn có thể gây thừa cân. Lợi ích chống ung thư đến từ một cơ cấu ẩm thực hoàn chỉnh giàu thực vật và ít thực phẩm chế biến, chứ không phải từ một "thần dược" riêng lẻ [2].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm chế độ ăn này có thể thay thế hoàn toàn cho các biện pháp y khoa hiện đại hoặc giúp "chữa khỏi" bệnh ung thư. Bằng chứng khoa học chỉ chứng minh vai trò giảm thiểu nguy cơ và phòng bệnh ban đầu ở người chưa mắc bệnh [3]. Đối với những người đang điều trị hoặc người đã sống sót sau ung thư, chế độ ăn không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa và dữ liệu hiện tại chưa cho thấy khả năng ngăn chặn tái phát khối u [5].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại hiệu quả bảo vệ thần kỳ trước mọi loại ung thư. Như các phân tích số liệu quy mô lớn đã chỉ rõ, chế độ ăn này không cho thấy tác động rõ rệt với ung thư tuyến tiền liệt [8], ung thư bàng quang hay ung thư phụ khoa như buồng trứng và nội mạc tử cung [5], [7]. Việc nhận thức đúng giới hạn giúp người dân xây dựng kỳ vọng thực tế và không bỏ qua các chương trình tầm soát định kỳ.
Nhóm đối tượng nào cần cẩn trọng khi thay đổi chế độ ăn?
Mặc dù chế độ ăn Địa Trung Hải nhìn chung rất an toàn cho cộng đồng, một số đối tượng vẫn cần hết sức thận trọng khi bắt đầu điều chỉnh thói quen dinh dưỡng. Người mắc các bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính như viêm loét đại tràng, hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy có thể gặp khó khăn khi đột ngột tăng lượng lớn chất xơ từ ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu [2]. Sự thay đổi đường đột có thể gây chướng bụng, đầy hơi hoặc rối loạn tiêu hóa.
Người mắc bệnh thận mạn tính cũng cần tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi áp dụng. Chế độ ăn Địa Trung Hải rất giàu các loại đậu, hạt, rau xanh và quả khô, vốn là những thực phẩm có hàm lượng kali và phốt pho tự nhiên cao, có thể tạo gánh nặng lớn cho chức năng lọc của thận. Người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc có bệnh nền phức tạp cũng cần thông báo cho bác sĩ điều trị để đảm bảo các thành phần trong thực phẩm không làm thay đổi hoạt lực của thuốc.
Đối với người cao tuổi thể trạng suy kiệt, việc cắt giảm thịt đỏ một cách máy móc mà không tìm kiếm nguồn đạm thay thế phù hợp có thể dẫn đến nguy cơ teo cơ hoặc thiếu máu. Bất kỳ ai có bệnh lý nền mạn tính đều nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được cá nhân hóa thực đơn sao cho an toàn nhất.
Hướng dẫn từng bước xây dựng bữa ăn Địa Trung Hải trong đời sống Việt
Để biến mô hình này thành giải pháp dinh dưỡng thực tế tại Việt Nam, người tiêu dùng hoàn toàn có thể sử dụng các nguyên liệu bản địa quen thuộc mà không cần tìm kiếm các sản phẩm nhập khẩu xa xỉ. Nền tảng cốt lõi là tăng cường tối đa các loại rau củ quả theo mùa, các loại đậu đỗ và thay thế một phần gạo trắng bằng ngũ cốc nguyên cám hoặc gạo lứt [2]. Đây là những nguồn cung cấp chất chống oxy hóa tự nhiên và chất xơ tuyệt vời, dễ tìm và có chi phí hợp lý.
Về nguồn chất béo, bạn có thể bổ sung các loại dầu thực vật giàu chất béo không bão hòa đơn như dầu ô liu vào các món salad, canh hoặc xào nhẹ nhiệt độ thấp. Các loại hạt như đậu phộng, hạt điều, mè cũng cung cấp chất béo tốt rất phù hợp với ẩm thực Việt. Ưu tiên nguồn đạm từ các loại cá và thủy hải sản từ hai đến ba bữa mỗi tuần, đồng thời tăng cường đạm thực vật từ đậu phụ và các loại hạt đậu [2].
Song song với việc nạp vào những dưỡng chất có lợi, việc loại bỏ các tác nhân nguy cơ đóng vai trò quyết định. Cần chủ động cắt giảm tối đa các món thịt đỏ, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn như xúc xích, thịt xông khói, cũng như các món ăn tẩm ướp nhiều muối hay nước ngọt đóng chai [2]. Việc thay đổi nên thực hiện từ từ, bắt đầu bằng việc thêm một đĩa rau vào mỗi bữa ăn, giảm dần đồ chiên rán nhiều mỡ và ăn trái cây tươi thay vì tráng miệng bằng bánh ngọt.
Chế độ ăn Địa Trung Hải đã chứng minh được giá trị to lớn trong việc hỗ trợ phòng ngừa ung thư và bảo vệ sức khỏe tổng thể qua hàng loạt dữ liệu khoa học uy tín [1], [7]. Tuy nhiên, dinh dưỡng chỉ là một phần trong lối sống lành mạnh; việc ăn uống cân bằng cần đi đôi với tập luyện thể chất thường xuyên, tránh xa thuốc lá và chủ động tầm soát định kỳ theo hướng dẫn y khoa.
