Nhiều cha mẹ băn khoăn không biết nên ưu tiên cơm trắng quen thuộc, đổi sang yến mạch giàu dinh dưỡng hay dùng khoai tây cho bữa ăn của con. Thực tế, không có loại tinh bột nào hoàn hảo vượt trội cho mọi trẻ em.

Các dữ liệu dinh dưỡng cho thấy ngũ cốc nguyên hạt như yến mạch đem lại nhiều chất xơ và lợi ích chuyển hóa, trong khi cơm trắng và khoai tây vẫn giữ vai trò cung cấp năng lượng quan trọng [1], [2], [3]. Phần lớn bằng chứng hiện nay đến từ các nghiên cứu quan sát, chưa có thử nghiệm đối đầu trực tiếp để xếp hạng hơn thua giữa ba thực phẩm này [4], [5].

Bằng chứng khoa học về yến mạch và ngũ cốc nguyên hạt

Yến mạch là đại diện tiêu biểu của nhóm ngũ cốc nguyên hạt được nghiên cứu tương đối kỹ ở trẻ em. Dữ liệu từ khảo sát NHANES tại Mỹ trên trẻ từ 2 đến 18 tuổi cho thấy trẻ ăn yến mạch nấu chín có chất lượng bữa ăn tổng thể cao hơn, nạp nhiều chất xơ hơn và giảm nguy cơ béo phì trung tâm [2]. Nhóm trẻ này cũng ghi nhận lượng tiêu thụ chất béo bão hòa và cholesterol thấp hơn [2].

Một nghiên cứu cắt ngang trên 713 trẻ em Đan Mạch từ 8 đến 11 tuổi cũng chỉ ra rằng mức tiêu thụ ngũ cốc nguyên hạt tỷ lệ nghịch với nồng độ insulin trong máu [3]. Cụ thể, mỗi gam ngũ cốc nguyên hạt nạp vào trên một megajoule năng lượng liên quan đến việc giảm 0,68 pmol/L nồng độ insulin huyết thanh [3]. Riêng việc tiêu thụ yến mạch nguyên hạt còn liên quan đến việc giảm chỉ số khối mỡ, huyết áp tâm thu và nồng độ cholesterol xấu (LDL) [3].

Vai trò thực tế của cơm trắng và khoai tây

Dù ngũ cốc nguyên hạt có nhiều ưu điểm, tinh bột tinh chế như cơm trắng và các loại củ như khoai tây không phải là thực phẩm kém giá trị đối với sự phát triển của trẻ. Một nghiên cứu trên 661 trẻ mẫu giáo tại vùng Flemish ghi nhận nhóm khoai tây và ngũ cốc đóng góp tới 16,0% tổng lượng chất xơ hàng ngày của trẻ, xếp sau nhóm bánh mì và ngũ cốc ăn liền (29,5%) và trái cây (17,8%) [1].

Tại Mỹ, nghiên cứu về các mô hình ăn uống cho thấy nhóm trẻ tiêu thụ các sản phẩm tinh bột quen thuộc (bao gồm cơm, mì ống và bánh mì) có điểm chất lượng bữa ăn cao hơn và nhận thêm nhiều vi chất như folate, canxi, magie, sắt và chất xơ so với nhóm không dùng [6]. Do đó, các chuyên gia dinh dưỡng khuyến nghị nên duy trì mô hình kết hợp linh hoạt cả ngũ cốc nguyên hạt lẫn ngũ cốc bổ sung vi chất, thay vì loại bỏ hoàn toàn tinh bột tinh chế [7], [6].

Trẻ nhỏ đang thiếu hụt chất xơ từ tinh bột

Phần lớn trẻ em hiện nay không nạp đủ lượng chất xơ cần thiết theo hướng dẫn y tế [8], [4]. Dữ liệu từ nghiên cứu tại Bỉ cho thấy 70% bé trai và 81% bé gái từ 2,5 đến 6,5 tuổi có mức nạp chất xơ thấp hơn khuyến nghị, với lượng trung bình chỉ đạt 13,4 g/ngày [1]. Một phân tích mười năm tại Mỹ cũng ghi nhận lượng xơ bình quân ở trẻ em và thanh thiếu niên dừng ở mức 13,2 g/ngày [6].

Việc thiếu hụt này một phần do trẻ có xu hướng thích mùi vị của tinh bột tinh chế hơn là ngũ cốc nguyên hạt [4]. Khảo sát FITS 2016 lưu ý rằng mức khuyến nghị chất xơ phổ biến của Viện Y học Mỹ (IOM) là 14 g/1000 kcal vốn dựa trên dữ liệu lâm sàng của người lớn, trong khi mức 10 g/1000 kcal có tính thực tế và dễ đạt được hơn với thể trạng trẻ nhỏ [7]. Bổ sung chất xơ từ đa dạng nguồn tinh bột cũng đồng thời giúp cải thiện lượng vitamin A, vitamin B6, folate và sắt trong khẩu phần [7].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các bằng chứng hiện có về lợi ích của chất xơ và ngũ cốc ở trẻ nhỏ chủ yếu đến từ các nghiên cứu quan sát cắt ngang hoặc phân tích dữ liệu khẩu phần, chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) [4], [3].

Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào so sánh trực tiếp hiệu quả phát triển giữa trẻ ăn chế độ giàu cơm trắng, yến mạch hay khoai tây. Ngoài ra, dù yến mạch chứa chất xơ hòa tan beta-glucan có khả năng giảm cholesterol ở người lớn, dữ liệu khẳng định cơ chế này trên trẻ em vẫn còn thiếu [2]. Đối với vấn đề táo bón ở trẻ, y văn hiện nay cũng chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nào chứng minh việc dùng ngũ cốc nguyên hạt có thể điều trị triệt để tình trạng này [5].

Ai nên thận trọng khi dùng tinh bột nguyên cám?

Trẻ có hệ tiêu hóa còn non nớt hoặc đang bị rối loạn tiêu hóa cấp tính nên thận trọng khi tăng lượng ngũ cốc nguyên cám như yến mạch quá nhanh. Hệ tiêu hóa của trẻ nhỏ có thể bị đầy hơi hoặc khó tiêu nếu lượng chất xơ tăng đột ngột.

Trẻ biếng ăn, nhẹ cân hoặc suy dinh dưỡng cũng cần được theo dõi sát. Ngũ cốc nguyên cám tạo cảm giác no nhanh và kéo dài, có thể khiến trẻ giảm lượng thức ăn khác và khó đạt đủ năng lượng cần thiết để tăng cân [4]. Gia đình có trẻ đang điều trị táo bón mạn tính cần tham khảo bác sĩ chuyên khoa nhi trước khi tự ý tăng chất xơ, vì các tổ chức tiêu hóa nhi khoa cho rằng bằng chứng dùng xơ để điều trị vẫn chưa thống nhất [5], [2].

Gợi ý áp dụng tinh bột hợp lý cho bữa ăn của trẻ

Cha mẹ không cần đặt ba loại tinh bột này vào thế đối đầu mà nên kết hợp đa dạng trong tuần. Yến mạch có thể dùng cho bữa sáng hoặc bữa phụ để bổ sung chất xơ và vi chất [2]. Cơm trắng phù hợp cho các bữa chính cần cung cấp năng lượng nhanh, dễ tiêu hóa và dễ kết hợp cùng rau củ, đạm.

Khoai tây hấp hoặc nấu canh là lựa chọn tốt để đổi bữa, vừa giúp trẻ hứng thú với bữa ăn vừa tận dụng được nguồn kali và chất xơ tự nhiên [1]. Khi chuyển đổi sang tinh bột nguyên cám, nên tăng từ từ từng lượng nhỏ để hệ tiêu hóa của trẻ thích nghi dần [4].

Chế độ ăn của trẻ cần sự cân bằng giữa năng lượng dễ hấp thu và các dưỡng chất bảo vệ sức khỏe lâu dài. Cha mẹ nên kết hợp linh hoạt cả yến mạch, cơm trắng và khoai tây theo khẩu vị và thể trạng của con. Khi trẻ có các bệnh lý tiêu hóa hoặc chậm tăng cân, hãy tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng khẩu phần phù hợp.