Nhiều người bệnh đang điều trị trầm cảm thường tìm đến các món ăn bổ dưỡng từ rau củ, đậu đỗ để bồi bổ sức khỏe và cải thiện tinh thần. Trong số đó, đậu răng ngựa (còn gọi là đậu fava) là loại thực phẩm giàu đạm thực vật rất được ưa chuộng trên bàn ăn gia đình. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng việc kết hợp loại đậu tưởng chừng lành tính này với nhóm thuốc chống trầm cảm ức chế monoamine oxidase (MAOI) lại tiềm ẩn mối nguy hiểm khó lường cho tim mạch.

Câu trả lời ngắn gọn là người đang dùng thuốc chống trầm cảm MAOI cổ điển tuyệt đối không nên ăn đậu răng ngựa, đặc biệt là phần vỏ của loại đậu này. Lý do cốt lõi nằm ở hiện tượng tương tác giữa các tiền chất sinh học như levodopa và tyramine có trong đậu với cơ chế ức chế enzym của thuốc, dễ dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát nguy hiểm đến tính mạng.

Đậu răng ngựa và nguy cơ bùng phát cơn tăng huyết áp kịch phát

Thuốc ức chế monoamine oxidase (MAOI) từ lâu đã được sử dụng phổ biến trong chuyên khoa tâm thần để điều trị các rối loạn trầm cảm, đồng thời được ứng dụng trong thần kinh học để điều trị bệnh Parkinson [1]. Tuy nhiên, việc sử dụng các thuốc MAOI cổ điển không chọn lọc và không thuận nghịch luôn đi kèm với một nỗi lo ngại lớn về an toàn là cơn tăng huyết áp kịch phát do tương tác với thức ăn [1].

Khi người bệnh dùng các thuốc nhóm này, hoạt động chuyển hóa của enzym monoamine oxidase bị ức chế trên diện rộng [1]. Hiện tượng này khiến cơ thể mất đi "lá chắn" tự nhiên tại ruột và gan để phân hủy các amin có hoạt tính sinh học từ thực phẩm [2]. Cơn tăng huyết áp kịch phát do MAOI thường được y văn nhắc tới với thuật ngữ "hiệu ứng phô mai" (cheese effect) [3]. Hiện tượng này xảy ra khi các hoạt chất kích thích giải phóng chất dẫn truyền thần kinh tràn vào tuần hoàn máu mà không được phân giải kịp thời, khiến huyết áp tăng vọt đột ngột [3].

Một bài tổng quan y văn chỉ ra rằng có 7 loại thực phẩm phổ biến nhất dễ gây ra cơn tăng huyết áp kịch phát khi dùng chung với thuốc MAOI [4]. Danh sách này bao gồm phô mai ủ lâu năm, cá hun khói hoặc ngâm chua, gan bò hoặc gan gà, xúc xích lên men khô, vỏ quả đậu răng ngựa, các sản phẩm từ men bia và một số loại đồ uống có cồn [4].

Bí mật hoạt chất trong đậu răng ngựa: Levodopa, tyramine và vicine

Đậu răng ngựa (tên khoa học là Vicia faba) là một trong những cây họ đậu cung cấp nguồn đạm thực vật dồi dào trên quy mô toàn cầu [5]. Sản lượng toàn cầu của loại đậu này đạt khoảng 4,1 triệu tấn vào năm 2014 nhờ khả năng thích ứng cao và hàm lượng đạm vượt trội [5]. Hạt đậu răng ngựa thô chứa hàm lượng protein dao động từ 24% đến 32% tính theo trọng lượng khô [5]. Nguồn protein này chứa đầy đủ lysine và không bị thiếu hụt loại axit amin này như các loại ngũ cốc thông thường [5].

Tuy nhiên, bên cạnh giá trị dinh dưỡng cao, đậu răng ngựa tự nhiên lại chứa một số thành phần sinh học đặc biệt có thể gây bất lợi cho sức khỏe [5]. Trong đậu thô, các nhà khoa học đã ghi nhận nồng độ glycoside pyrimidine vicine ở mức từ 900 mg trở lên trên mỗi 100 g protein [5]. Đặc biệt, nồng độ của tiền chất dopamine là levodopa đạt khoảng 200 mg trên 100 g protein [5]. Ngoài ra, nồng độ của amin sinh học tyramine trong loại đậu này rơi vào khoảng 4 mg trên 100 g protein [5].

Sự hiện diện của levodopa và tyramine trong hạt và đặc biệt là vỏ đậu răng ngựa chính là căn nguyên dẫn đến những cảnh báo y tế nghiêm ngặt [4], [2]. Tờ hướng dẫn sử dụng của thuốc chống trầm cảm phenelzine nhấn mạnh rằng cơn tăng huyết áp kịch phát có thể bắt nguồn từ việc ăn phải thực phẩm chứa nồng độ tyramine hoặc dopamine cao [2]. Do đó, người bệnh đang dùng phenelzine được cảnh báo phải tránh ăn vỏ của quả đậu răng ngựa [2].

Phân loại thuốc MAOI: Nguy cơ có giống nhau ở mọi loại thuốc?

Rất nhiều người bệnh thường lầm tưởng rằng tất cả các thuốc mang tên MAOI đều mang lại mức độ rủi ro như nhau khi tiếp xúc với thực phẩm. Trên thực tế, mức độ nguy hiểm phụ thuộc chặt chẽ vào loại thuốc MAOI mà người bệnh được chỉ định [1]. Các thuốc MAOI cổ điển, không chọn lọc và không thuận nghịch như phenelzine và tranylcypromine là những thuốc có nguy cơ cao nhất gây ra cơn tăng huyết áp khi người bệnh nạp tyramine qua đường ăn uống [1]. Hiện tượng này xảy ra do sự bất hoạt hoàn toàn cả hai dạng enzym MAO-A và MAO-B [1], [6].

Ngược lại, các thuốc ức chế chọn lọc MAO-B như selegiline và thuốc ức chế chọn lọc có thuận nghịch MAO-A như moclobemide hầu như không gặp phải nguy cơ tương tác nguy hiểm này [1]. Moclobemide là một trong những hợp chất được dung nạp tốt hàng đầu ở người cao tuổi [1]. Khi sử dụng moclobemide đơn trị liệu, cơ chế gắn kết thuận nghịch giúp enzym MAO-A sẵn sàng được giải phóng để chuyển hóa tyramine khi nồng độ chất này trong máu tăng cao, nhờ đó hạn chế tối đa nguy cơ tăng huyết áp [1], [6].

Đối với các thuốc ức chế MAO-B dùng trong điều trị thần kinh như selegiline hay rasagiline, hồ sơ an toàn nhìn chung là rất thuận lợi [3]. Nghiên cứu lâm sàng đối chứng mang tên TEMPO trên các bệnh nhân Parkinson giai đoạn sớm cho thấy rasagiline có tỷ lệ tác dụng phụ tương đương với nhóm dùng giả dược [3]. Các triệu chứng thường gặp chỉ bao gồm đau đầu, nhiễm trùng nhẹ, chóng mặt, buồn nôn và đau nhức [3]. Nghiên cứu cũng xác nhận rasagiline khá an toàn cho người cao tuổi trên 70 tuổi [3].

Tuy vậy, nếu selegiline được dùng phối hợp với levodopa ở bệnh nhân Parkinson tiến triển, thuốc có thể gây ra rối loạn vận động, chán ăn, khô miệng và đặc biệt là hạ huyết áp tư thế đứng [1], [3]. Thêm vào đó, selegiline bị chuyển hóa thành các hợp chất amphetamine trong cơ thể, vốn là những chất có nguy cơ gây độc tính trên tim mạch [3]. Trong nghiên cứu PRESTO trên các bệnh nhân Parkinson tiến triển, việc dùng rasagiline làm tăng nguy cơ nôn mửa, sụt cân, chán ăn và khó khăn trong thăng bằng so với giả dược [3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tương tác thuốc và thực phẩm?

Các tài liệu y văn ghi nhận rất nhiều trường hợp xuất hiện cơn tăng huyết áp kịch phát liên quan trực tiếp đến việc sử dụng phenelzine [2]. Nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các biến cố cấp cứu này là do người bệnh không tuân thủ nghiêm ngặt chế độ kiêng cữ thực phẩm chứa nhiều tyramine [2]. Trong một cơ sở dữ liệu lớn ghi nhận khoảng 43.532 ngày-bệnh nhân sử dụng kết hợp L-tyrosine cùng với phenelzine từ năm 1999, các nhà nghiên cứu không ghi nhận mối lo ngại nào về an toàn từ sự kết hợp cụ thể này [2]. Tuy nhiên, các cảnh báo về thực phẩm giàu tyramine và dopamine tự nhiên như vỏ đậu răng ngựa vẫn được giữ nguyên tính nghiêm trọng [2].

Một phân tích hồi cứu cũng chỉ ra rằng các biến cố huyết động nghiêm trọng như tăng huyết áp kịch phát hoặc nhịp tim nhanh không xuất hiện thường xuyên hơn ở những người dùng tranylcypromine hoặc moclobemide so với người không dùng thuốc [6]. Điều này phản ánh rằng nếu người bệnh kiểm soát tốt chế độ ăn uống, nguy cơ biến cố tim mạch có thể được kiểm soát [6].

Nghiên cứu công bố năm 2021 về công nghệ chế biến thực phẩm đã đánh giá sự thay đổi của các hợp chất trong đạm đậu răng ngựa [5]. Các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) trên bột đạm phân lập từ đậu răng ngựa và sản phẩm dinh dưỡng dạng lỏng được bào chế từ nguồn đạm này [5]. Kết quả kiểm nghiệm cho thấy quy trình tinh chế giúp giảm nồng độ vicine, levodopa và tyramine ít nhất 96% so với dạng đậu thô ban đầu [5].

Cụ thể, nồng độ levodopa trong bột đạm đậu răng ngựa tinh chế giảm xuống còn 13,3 mg/kg, tương đương 1,5 mg trên 100 g protein [5]. Trong sản phẩm dinh dưỡng dạng lỏng thương mại, nồng độ levodopa chỉ còn ở mức từ 0,17 mg/kg trở xuống, tương đương không quá 0,3 mg trên 100 g protein [5]. Nồng độ tyramine trong sản phẩm lỏng này cũng chỉ còn 0,08 mg/kg [5]. Một khẩu phần khoảng 325 ml (tương đương 11 fl. oz.) của sản phẩm lỏng chỉ cung cấp dưới 1 mg levodopa và dưới 0,1 mg tyramine [5].

Nhận diện triệu chứng và hướng xử trí khi xảy ra cơn tăng huyết áp

Cơn tăng huyết áp kịch phát do tương tác thuốc MAOI là một tình trạng cấp cứu nội khoa nghiêm trọng, có thể dẫn tới những tổn thương mạch máu não và tim mạch nếu không được can thiệp kịp thời [2], [3]. Khi xảy ra biến cố, người bệnh thường có biểu hiện huyết áp tăng vọt bất thường kèm theo đau đầu dữ dội vùng chẩm, tim đập nhanh hoặc đau thắt ngực [2], [6].

Theo hướng dẫn kê đơn dành cho thuốc phenelzine, ngay khi người bệnh có dấu hiệu của cơn tăng huyết áp kịch phát, việc dùng thuốc phenelzine phải được chấm dứt ngay lập tức [2]. Đồng thời, các biện pháp y tế chuyên sâu nhằm hạ huyết áp cần phải được triển khai khẩn cấp [2].

Về mặt điều trị cấp cứu, một báo cáo lâm sàng năm 1987 đã ghi nhận hai trường hợp tăng huyết áp kịch phát do thuốc MAOI được điều trị thành công bằng nifedipine ngậm dưới lưỡi [7]. Các tác giả trong báo cáo này đã thảo luận về việc sử dụng thuốc chẹn kênh canxi ngậm dưới lưỡi như một giải pháp thay thế tiềm năng cho thuốc phentolamine trong phác đồ xử trí cấp cứu các cơn tăng huyết áp kịch phát do MAOI [7].

Những hiểu lầm thường gặp và rào cản tâm lý khi điều trị bằng MAOI

Trên thực tế lâm sàng, nỗi sợ hãi quá mức về tương tác giữa thuốc MAOI với thực phẩm thường là rào cản lớn khiến việc ứng dụng nhóm thuốc này bị hạn chế đáng kể [4]. Nhiều người bệnh vì quá lo lắng nên tự ý kiêng khem khắc nghiệt hoặc tự ý bỏ thuốc điều trị trầm cảm, dẫn đến việc bệnh tình tái phát hoặc trầm trọng hơn [4].

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng mọi sản phẩm có nguồn gốc từ đậu răng ngựa đều gây nguy hiểm chết người. Như nghiên cứu năm 2021 đã chứng minh, các dạng đạm phân lập và dung dịch dinh dưỡng chế biến kỹ lưỡng đã loại bỏ tới hơn 96% lượng levodopa và tyramine có hại [5]. Dù vậy, đối với các món ăn nấu từ đậu tươi nguyên hạt hoặc đậu xào cả vỏ chưa qua tinh chế công nghiệp, nguy cơ tương tác thuốc vẫn luôn hiện hữu ở mức rất cao [4], [2].

Ngoài ra, một số bệnh nhân cho rằng thuốc MAOI chỉ gây tăng huyết áp mà quên mất tác dụng phụ phổ biến khác [1]. Đa số bệnh nhân điều trị bằng các thuốc MAOI truyền thống như phenelzine và tranylcypromine thực tế lại gặp phải tình trạng hạ huyết áp tư thế đứng [1]. Tỷ lệ gặp hạ huyết áp tư thế ở bệnh nhân trầm cảm cao tuổi dùng MAOI truyền thống cũng tương đương với tỷ lệ ghi nhận ở nhóm dùng thuốc chống trầm cảm ba vòng [1].

Ai nên đặc biệt thận trọng với đậu răng ngựa khi dùng thuốc?

Những đối tượng đang dùng thuốc chống trầm cảm MAOI cổ điển không chọn lọc như phenelzine hoặc tranylcypromine là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất [1], [2]. Những bệnh nhân này bắt buộc phải loại bỏ hoàn toàn vỏ quả đậu răng ngựa ra khỏi thực đơn ăn uống hàng ngày [4], [2].

Bên cạnh đó, người bệnh cũng cần kiêng cữ các loại thực phẩm giàu protein đã qua quá trình ủ lâu ngày, lên men, ngâm chua, xông khói hoặc có nguy cơ nhiễm khuẩn [2]. Danh sách thực phẩm nguy hiểm cần tránh bao gồm phô mai các loại (đặc biệt là phô mai ủ lâu năm), cá trích ngâm chua, bia, rượu vang, gan động vật, chiết xuất men, xúc xích khô (như salami Genoa, xúc xích cay pepperoni, xúc xích bologna Lebanon) và sữa chua [2].

Bệnh nhân cao tuổi đang điều trị các rối loạn trầm cảm hoặc bệnh Parkinson cũng là nhóm cần được giám sát chặt chẽ [1], [3]. Dữ liệu y văn công bố cho thấy chưa có đủ bằng chứng thuyết phục để đưa ra kết luận chắc chắn về độ dung nạp của các thuốc MAOI truyền thống ở đối tượng người cao tuổi [1]. Nhóm bệnh nhân này rất dễ bị choáng váng do hạ huyết áp tư thế hoặc gặp phải các tác dụng phụ nghiêm trọng khác trên hệ tim mạch và thần kinh [1], [3].

Hướng dẫn thực hành an toàn cho người đang dùng thuốc MAOI

Để đảm bảo hiệu quả điều trị bệnh lý tâm thần và phòng ngừa triệt để các biến chứng tim mạch nguy hiểm, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc dinh dưỡng [4], [2]. Trước hết, người bệnh tuyệt đối không được tự ý ăn đậu răng ngựa tươi nguyên vỏ hoặc các món ăn chế biến thủ công từ loại đậu này khi đang dùng thuốc chống trầm cảm MAOI [4], [2].

Khi chọn mua bất kỳ loại thực phẩm đóng gói nào, đặc biệt là các loại bột đạm thực vật bổ sung, người bệnh cần đọc kỹ bảng thành phần dinh dưỡng. Người bệnh không nên tự ý dùng các loại men bia, men dinh dưỡng với số lượng lớn hoặc các loại phô mai lâu năm trong suốt liệu trình điều trị bằng phenelzine [4], [2]. Việc chủ động trao đổi với bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng về danh sách thực phẩm an toàn sẽ giúp việc tuân thủ phác đồ đạt hiệu quả tốt nhất [4].

Tóm lại, sự kết hợp giữa đậu răng ngựa và thuốc chống trầm cảm MAOI cổ điển là một tương tác thực phẩm - thuốc nguy hiểm đã được chứng minh rõ ràng trong y văn khoa học [4], [2]. Nắm vững kiến thức dinh dưỡng, nhận biết các loại thực phẩm cần kiêng khem và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa là chìa khóa giúp người bệnh an tâm điều trị và bảo vệ sức khỏe tim mạch của chính mình.