Đang uống thuốc chống đông máu có nên ăn nhiều gừng?

Pha một tách trà gừng ấm vào buổi sáng hay thêm vài lát gừng vào món ăn hàng ngày là thói quen quen thuộc của nhiều gia đình Việt để làm ấm bụng, giảm ho và hỗ trợ tiêu hóa. Tuy nhiên, với những người đang phải uống thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu để phòng ngừa huyết khối, thói quen tưởng chừng vô hại này lại khiến nhiều người băn khoăn về tính an toàn.

Câu trả lời ngắn gọn là người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu không nên ăn nhiều gừng hoặc tự ý dùng các chế phẩm bổ sung từ gừng. Các báo cáo y khoa cho thấy việc tiêu thụ lượng lớn gừng cùng lúc với thuốc chống đông có thể làm suy giảm chức năng tiểu cầu, làm tăng chỉ số đông máu và dẫn đến các biến chứng xuất huyết nguy hiểm như chảy máu cam hoặc ho ra máu ^{[1] [2]}.

Gừng tác động thế nào đến quá trình đông máu?

Trong cơ thể, quá trình cầm máu phụ thuộc chặt chẽ vào hệ thống đông máu và sự kết tập của các tiểu cầu. Tiểu cầu là những tế bào máu nhỏ có nhiệm vụ kết dính lại với nhau để bịt kín vết thương khi mạch máu bị tổn thương. Các thuốc chống đông máu đường uống và thuốc chống kết tập tiểu cầu được kê đơn nhằm mục đích kiểm soát quá trình này, ngăn không cho cục máu đông hình thành gây tắc nghẽn mạch máu.

Gừng có chứa các hoạt chất mang hoạt tính chống đông máu tự nhiên và tác động trực tiếp lên hệ thống đông máu theo hướng thúc đẩy chảy máu ^{[1] [3]}. Khi kiểm tra chức năng tiểu cầu ở người dùng nhiều gừng, các nhà khoa học ghi nhận hiện tượng suy giảm rõ rệt khả năng kết tập tiểu cầu sau khi kích thích bằng chất ADP ^[1]. Đáng chú ý, mức độ ức chế chức năng tiểu cầu của gừng trong trường hợp này được đánh giá là gần tương đương với tác dụng của clopidogrel, một loại thuốc chống kết tập tiểu cầu chuyên dụng ^[1].

Khi người bệnh dùng thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin liều thấp, việc nạp thêm nhiều gừng sẽ tạo ra tác dụng cộng gộp ^{[1] [3]}. Gừng có thể làm mạnh thêm hoạt tính chống đông của aspirin, từ đó đẩy nguy cơ chảy máu lên cao hơn so với việc chỉ dùng thuốc đơn thuần ^[3]. Ngay cả khi đã ngừng ăn gừng, sự bất thường ở chức năng tiểu cầu vẫn có thể tồn tại thêm 3 ngày sau đó ^[4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tương tác giữa gừng và thuốc chống đông?

Y văn thế giới đã ghi nhận những trường hợp biến chứng chảy máu cụ thể do việc dùng chung gừng với các thế hệ thuốc chống đông máu khác nhau. Một báo cáo ca bệnh công bố năm 2004 đã mô tả trường hợp đầu tiên ghi nhận tương tác giữa gừng và thuốc chống đông đường uống nhóm coumarin là phenprocoumon ^[2]. Bệnh nhân là một phụ nữ châu Âu da trắng 76 tuổi đang điều trị dài hạn bằng phenprocoumon với chỉ số đông máu INR luôn nằm trong ngưỡng điều trị an toàn ^[2].

Sau khi bà bắt đầu sử dụng các sản phẩm từ gừng được vài tuần, chỉ số INR đã tăng vọt lên tới mức 10 kèm theo triệu chứng chảy máu cam ^[2]. Các bác sĩ đã yêu cầu bệnh nhân ngừng dùng gừng và tiêm vitamin K1, nhờ đó chỉ số INR mới quay trở về mức bình thường ^[2]. Đánh giá nguyên nhân khách quan cho thấy biến cố bất lợi này nhiều khả năng là hậu quả của sự tương tác giữa thuốc phenprocoumon và gừng ^[2].

Không chỉ tương tác với nhóm thuốc kháng vitamin K cổ điển, gừng còn gây rủi ro khi dùng chung với thuốc chống đông đường uống thế hệ mới (NOAC/DOAC). Một báo cáo ca bệnh công bố năm 2019 đã phân tích trường hợp một bệnh nhân đang điều trị huyết khối tĩnh mạch sâu tái phát bằng thuốc rivaroxaban bị ho ra máu kéo dài do tăng sử dụng gừng ^{[1] [4]}. Xét nghiệm chức năng tiểu cầu thực hiện vào ngày thứ 3 sau khi bệnh nhân ngưng dùng gừng vẫn cho thấy khả năng kết tập tiểu cầu giảm mạnh ^{[1] [4]}. Để tránh các biến cố chảy máu tiếp theo, bác sĩ đã phải giảm liều thuốc rivaroxaban và khuyên bệnh nhân cắt giảm lượng gừng tiêu thụ ^[1].

Bên cạnh đó, một phân tích dữ liệu từ cơ sở dữ liệu cảnh giác dược VigiBase công bố năm 2022 về các biến cố bất lợi gây tử vong khi phối hợp rivaroxaban và aspirin cũng liệt kê việc tiêu thụ gừng hoặc dầu cá là một trong những yếu tố nguy cơ gây chảy máu ^[4]. Một nghiên cứu tình huống năm 2018 đánh giá lợi ích và tác hại của y học bổ sung ở một phụ nữ bị tiểu đường, tăng huyết áp đang dùng aspirin liều thấp cũng cảnh báo gừng có thể làm tăng tác dụng chống đông của aspirin và làm tăng nguy cơ xuất huyết ^[3].

Tác động cộng hưởng từ các tương tác thuốc khác

Nguy cơ xuất huyết ở người dùng thuốc chống đông không chỉ đến từ thảo dược như gừng mà còn tăng mạnh khi có sự hiện diện của các thuốc tương tác khác. Một nghiên cứu bệnh chứng lồng ghép thực hiện từ năm 2011 đến năm 2020 tại Catalonia, Tây Ban Nha trên 2.811 ca nhập viện vì xuất huyết nặng (gồm 77,9% xuất huyết não và 22,1% xuất huyết tiêu hóa) đối chiếu với 28.054 người ở nhóm chứng đã làm rõ vấn đề này ^[5]. Kết quả phân tích việc tiếp xúc với các thuốc có tương tác trong vòng 3 tháng trước nhập viện cho thấy mọi loại tương tác thuốc đều làm tăng nguy cơ chảy máu đối với tất cả các thuốc chống đông, đặc biệt ở nhóm dùng thuốc kháng vitamin K có tỷ số chênh OR là 1,30 ^[5].

Tương tự, một nghiên cứu năm 2018 về tần suất và yếu tố nguy cơ quá liều ở bệnh nhân dùng thuốc kháng vitamin K chỉ ra rằng việc dùng đồng thời với aspirin làm tăng đáng kể nguy cơ chảy máu ^[6]. Nguyên nhân là do aspirin vừa chống kết tập tiểu cầu, vừa gây tổn thương trực tiếp niêm mạc dạ dày tá tràng, đồng thời đẩy thuốc chống đông ra khỏi vị trí gắn kết với protein huyết tương dẫn đến quá liều trong máu ^[6]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận việc dùng chung với thuốc giảm đau paracetamol có liên quan đến nguy cơ quá liều thuốc chống đông và làm tăng chỉ số INR lên trên 6 ^[6]. Khi chỉ số INR vượt quá 6, nguy cơ chảy máu tăng lên rõ rệt ^[6].

Một nghiên cứu bệnh chứng tại bệnh viện công bố năm 2007 trên 74 bệnh nhân xuất huyết tiêu hóa lần đầu và 148 người nhóm chứng tại Thụy Sĩ cũng cho thấy thuốc chống đông đơn thuần nếu được kiểm soát tốt trong ngưỡng INR điều trị thì không làm tăng nguy cơ chảy máu ^[7]. Tuy nhiên, khi chỉ số INR từ 4 trở lên, nguy cơ chảy máu tăng vọt với tỷ số chênh OR là 13 ^[7]. Nguy cơ xuất huyết tiêu hóa cũng tăng cao khi dùng thuốc ức chế kết tập tiểu cầu (OR là 2,2), thuốc kháng viêm không steroid NSAID (OR là 8,6), và đặc biệt nguy hiểm khi kết hợp thuốc chống đông đường uống với NSAID (OR xấp xỉ 20) ^[7].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Gừng vốn là thảo dược có nhiều lợi ích tiềm năng như hỗ trợ giảm triệu chứng buồn nôn và nôn, giảm ho, cảm cúm, đau khớp và cải thiện chứng khó tiêu ^[3]. Ngoài ra, gừng còn được đề cập với khả năng hỗ trợ kiểm soát cảm giác thèm ăn, giúp giảm cân, cải thiện giấc ngủ và tăng tiết sữa ^[3]. Tuy nhiên, tác dụng của gừng đối với huyết áp, mỡ máu và đường huyết vẫn chưa có kết luận rõ ràng ở mức liều khuyến cáo cho chứng buồn nôn ^[3].

Về mặt giới hạn khoa học, các nhà nghiên cứu nhìn nhận rằng hiện nay có nhiều cuộc điều tra đưa ra các ý kiến trái chiều về tác động của gừng đối với quá trình cầm máu và ức chế tiểu cầu ^[2]. Phần lớn dữ liệu cảnh báo về xuất huyết nặng khi dùng gừng chung với thuốc chống đông đến từ các báo cáo ca bệnh đơn lẻ hoặc phát hiện tình cờ trên lâm sàng ^{[1] [2]}. Mặc dù việc sử dụng các sản phẩm thảo dược rất phổ biến trong cộng đồng, giới y khoa vẫn còn biết rất ít về việc sử dụng đồng thời chúng với các thuốc chống đông đường uống thế hệ mới cũng như các tương tác tiềm ẩn ^[1]. Do đó, các khuyến cáo hiện hành vẫn ưu tiên sự an toàn, khuyên người bệnh kiêng dùng gừng, tỏi hoặc bạch quả trong những tình huống mà biến cố chảy máu có thể gây nguy hiểm tính mạng ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng gừng và thuốc chống đông

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ có thuốc chống đông thế hệ cũ như warfarin mới bị ảnh hưởng bởi thực phẩm, còn thuốc thế hệ mới thì hoàn toàn miễn nhiễm. Thực tế, tương tác giữa warfarin và thực phẩm đã được biết đến rộng rãi, nhưng tương tác giữa thực phẩm với các thuốc chống đông thế hệ mới (DOAC) lại thường bị bỏ qua ^[4]. Ca bệnh ho ra máu khi dùng rivaroxaban kèm lượng lớn gừng là minh chứng rõ ràng cho thấy thuốc thế hệ mới vẫn có nguy cơ tương tác nghiêm trọng với thảo dược ^{[1] [4]}.

Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rằng gừng có tác dụng làm loãng máu nhẹ thì sẽ giúp ích thêm cho quá trình điều trị chống đông. Trong ca bệnh người phụ nữ dùng aspirin liều thấp năm 2018, các chuyên gia chỉ ra rằng dù hoạt tính chống đông của gừng thoạt nghe có vẻ có lợi, nhưng khi cộng hưởng với thuốc đang dùng lại làm tăng nguy cơ xuất huyết ngoài ý muốn ^[3]. Bên cạnh đó, việc dùng nhiều gừng còn có thể gây ra các tác dụng phụ khác như làm nặng thêm bệnh loét tá tràng, gây ợ nóng, mất nước, khát nước, sốt, đổ mồ hôi, ngứa da và ợ hơi ^[3].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nhóm đầu tiên cần thận trọng tuyệt đối là những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc kháng vitamin K (như warfarin, phenprocoumon), thuốc chống đông đường uống thế hệ mới (như rivaroxaban) và thuốc chống kết tập tiểu cầu (như aspirin, clopidogrel) ^{[1] [2] [4] [3]}. Warfarin vốn có khoảng an toàn điều trị rất hẹp, đòi hỏi phải xét nghiệm máu thường xuyên để điều chỉnh liều, nên bất kỳ sự bổ sung thực phẩm hay thuốc mới nào cũng có thể làm thay đổi hiệu quả của thuốc ^[8].

Nhóm thứ hai là người cao tuổi, người có nhiều bệnh lý nền đi kèm và phải uống nhiều loại thuốc cùng lúc ^[4]. Hầu hết các biến cố chảy máu xảy ra ở bệnh nhân lớn tuổi đa bệnh lý, đặc biệt khi có từ hai yếu tố nguy cơ chảy máu trở lên hoặc đang trong 90 ngày đầu tiên bắt đầu liệu trình thuốc kháng vitamin K ^{[4] [6]}. Người có cân nặng thấp (dưới 50 kg) đang dùng thuốc chống đông hoặc người có tiền sử loét tá tràng, thường xuyên bị ợ nóng cũng cần hạn chế dùng nhiều gừng ^{[4] [3]}.

Cách áp dụng thực tế an toàn cho người bệnh

Nếu đang dùng thuốc chống đông máu, người bệnh nên ngừng sử dụng các thực phẩm chức năng chiết xuất từ gừng, viên uống tinh chất gừng, trà gừng đậm đặc hoặc ăn lượng lớn gừng tươi hàng ngày ^{[1] [2]}. Khi đi khám bệnh, cần thông báo đầy đủ cho bác sĩ về mọi loại thảo dược, thực phẩm bổ sung như gừng, tỏi, bạch quả, dầu cá cũng như các thuốc giảm đau không kê đơn (aspirin, paracetamol, NSAID) đang sử dụng ^{[1] [2] [4] [6] [7]}.

Đối với bệnh nhân dùng thuốc nhóm kháng vitamin K như warfarin hay phenprocoumon, việc tự theo dõi và đi xét nghiệm kiểm soát chỉ số INR định kỳ là cực kỳ quan trọng để phát hiện sớm các tương tác chưa biết ^{[2] [8]}. Trong trường hợp xuất hiện các dấu hiệu chảy máu bất thường như chảy máu cam, ho ra máu, hoặc đi ngoài phân đen, người bệnh cần ngưng ngay các sản phẩm thảo dược và đến cơ sở y tế để được kiểm tra chức năng tiểu cầu hoặc đo nồng độ thuốc trong máu ^{[1] [2] [4]}. Nếu có bệnh lý dạ dày kèm theo, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ về việc dùng thuốc ức chế bơm proton (PPI), vì nhóm thuốc này được chứng minh có tác dụng bảo vệ, giúp giảm nguy cơ xuất huyết tiêu hóa ở người dùng thuốc chống đông ^[5].

Tóm lại, gừng là một gia vị và vị thuốc quý trong đời sống, nhưng việc dùng nhiều gừng khi đang uống thuốc chống đông máu lại tiềm ẩn rủi ro xuất huyết nghiêm trọng ^{[1] [2]}. Người bệnh không cần phải lo lắng quá mức nếu chỉ dùng một lượng rất nhỏ làm gia vị nấu ăn, nhưng tuyệt đối không nên tự ý bồi bổ bằng trà gừng đặc hay các chế phẩm từ gừng. Trao đổi thẳng thắn với bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ thảo dược nào là nguyên tắc vàng để bảo vệ sức khỏe tim mạch một cách an toàn nhất.