Khi bước vào tuổi trung niên, sự suy giảm nội tiết tố nữ estrogen khiến nhiều phụ nữ phải đối mặt với những cơn bốc hỏa dữ dội, đổ mồ hôi đêm, mất ngủ và thay đổi tâm trạng thất thường. Để tìm kiếm giải pháp giảm bớt khó chịu mà không muốn dùng liệu pháp hormone thay thế, mầm đậu nành và Black Cohosh (chiết xuất rễ cây thiên ma - Actaea racemosa) là hai cái tên thường xuyên được đặt lên bàn cân.
Nếu xét riêng về khả năng cải thiện các cơn bốc hỏa và triệu chứng tâm lý kinh điển, các thử nghiệm lâm sàng hiện tại cho thấy chiết xuất Black Cohosh mang lại kết quả tích cực hơn mầm đậu nành [1]. Tuy nhiên, cả hai loại dược thảo này đều có những giới hạn khoa học nhất định, cơ chế hoạt động riêng biệt và đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt về độ an toàn trên từng đối tượng sử dụng [2].
Khác biệt từ gốc rễ: Hai cơ chế tác động hoàn toàn riêng biệt
Đậu nành từ lâu đã nổi tiếng nhờ chứa hàm lượng dồi dào các hoạt chất isoflavone, tiêu biểu là genistein và daidzein [3]. Về mặt sinh hóa, isoflavone được xếp vào nhóm phytoestrogen – tức các hợp chất có nguồn gốc thực vật sở hữu cấu trúc không gian tương tự như hormone 17-beta estradiol ở người [3]. Khi đi vào cơ thể, các phân tử này hoạt động bằng cách gắn kết trực tiếp và kích hoạt các thụ thể estrogen tại các mô và cơ quan [3]. Do có tính cạnh tranh tại thụ thể estrogen, tác động sinh học của đậu nành phụ thuộc rất lớn vào nồng độ nội tiết tố nội sinh trong cơ thể [1].
Ngược lại, Black Cohosh (Actaea racemosa) thường bị hiểu lầm là một loại phytoestrogen, nhưng thực tế phân tích hóa học cho thấy loài cây này hoàn toàn không chứa isoflavone [4]. Hoạt tính sinh học của Black Cohosh được xác định là đến từ các hợp chất phenolic, nổi bật là axit caffeic, axit ferulic và axit isoferulic [4]. Các chiết xuất từ nhiều bộ phận của loài thực vật này đã được chứng minh có khả năng dọn dẹp gốc tự do và chống oxy hóa rất cao qua thử nghiệm DPPH [4].
Chính vì cấu trúc hóa học khác biệt, Black Cohosh được xếp vào nhóm thảo dược tác động lên các phàn nàn sau mãn kinh theo cơ chế độc lập, hoàn toàn không phụ thuộc vào thụ thể estrogen [2]. Điều này tạo nên sự phân hóa rõ ràng về mặt dược lý giữa việc sử dụng phytoestrogen từ đậu nành và việc dùng chiết xuất từ rễ cây Black Cohosh [2].
Mầm đậu nành: Giảm nhẹ cơn bốc hỏa nhưng dữ liệu còn chia rẽ
Mầm đậu nành và các chế phẩm chứa soy isoflavones được tiêu thụ rất phổ biến, tuy nhiên hiệu quả thực tế của chúng trên các triệu chứng vận mạch kinh điển vẫn còn nhiều tranh cãi trong giới nghiên cứu [1]. Phần lớn các thử nghiệm lâm sàng đánh giá phytoestrogen cho thấy chúng không tạo ra thay đổi thực sự rõ rệt trên các triệu chứng mãn kinh điển hình [1]. Mặc dù chế độ ăn giàu đậu nành có thể hỗ trợ cải thiện giấc ngủ và điều hòa tính khí thất thường, mức độ thuyên giảm ghi nhận được nhìn chung vẫn ở mức thấp [1].
Một đánh giá tổng quan hệ thống trên cơ sở dữ liệu Cochrane và Medline chỉ ra rằng kết quả từ 6 nghiên cứu lâm sàng về chiết xuất isoflavone từ đậu nành mang tính chất trái chiều và không đồng nhất [5]. Sự khác biệt lớn về thành phần hoạt chất và hàm lượng sử dụng giữa các nghiên cứu khiến việc đưa ra một kết luận dứt khoát về hiệu quả gặp nhiều khó khăn [5]. Thậm chí, một số tổng quan chuyên sâu khẳng định hiện vẫn chưa có bằng chứng chắc chắn chứng minh hiệu quả điều trị các than phiền thời kỳ hậu mãn kinh của isoflavone [2].
Dẫu vậy, một số nghiên cứu thử nghiệm quy mô nhỏ vẫn ghi nhận những lợi ích tích cực của đậu nành trên phụ nữ trung niên [6]. Điển hình là một nghiên cứu quan sát can thiệp tiến hành trên 29 phụ nữ tiền mãn kinh và 21 phụ nữ mãn kinh được cho sử dụng 100 mg isoflavone đậu nành mỗi ngày trong vòng 12 tuần [6]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng thang điểm đánh giá mãn kinh (Menopause Rating Scale - MRS) để theo dõi trước và sau đợt dùng [6].
Kết quả cho thấy sau 12 tuần, tổng điểm MRS đã cải thiện có ý nghĩa thống kê, giảm 19,55% ở nhóm tiền mãn kinh và giảm 12,62% ở nhóm đã mãn kinh [6]. Cơn bốc hỏa là triệu chứng ghi nhận sự cải thiện rõ rệt nhất ở cả hai nhóm tham gia nghiên cứu [6]. Ngược lại, nhóm triệu chứng liên quan đến đường tiết niệu - sinh dục lại cho thấy mức độ cải thiện thấp nhất [6]. Nghiên cứu này kết luận isoflavone đậu nành phát huy hiệu quả tốt nhất đối với các triệu chứng thực thể và tâm lý ở giai đoạn tiền mãn kinh [6].
Black Cohosh: Bằng chứng lâm sàng tích cực hơn về triệu chứng thực thể và tâm lý
So với mầm đậu nành, các thử nghiệm lâm sàng sử dụng chiết xuất Black Cohosh (Actaea racemosa) đem lại nhiều kết quả khả quan và đồng nhất hơn khi đối phó với các vấn đề mãn kinh [1]. Một đánh giá hệ thống bao gồm 19 nghiên cứu can thiệp cho thấy phần lớn các thử nghiệm đều chỉ ra chiết xuất Black Cohosh giúp cải thiện đáng kể các triệu chứng liên quan đến mãn kinh [5].
Bên cạnh đó, dữ liệu từ hai nghiên cứu lâm sàng độc lập ghi nhận chiết xuất Black Cohosh đạt hiệu quả vượt trội trong việc kiểm soát các than phiền mãn kinh kinh điển, đồng thời thể hiện đặc tính bảo vệ xương [1]. Đáng chú ý, các chiết xuất này vẫn giữ được mức độ an toàn cao ngay cả khi liều dùng được thử nghiệm tăng gấp 3 lần bình thường [1].
Không chỉ dừng lại ở các cơn bốc hỏa hay đổ mồ hôi, Black Cohosh còn chứng minh được vai trò tích cực đối với hệ thần kinh [1]. Nhiều nghiên cứu lâm sàng gợi ý rằng chiết xuất từ loài thảo dược này có khả năng hỗ trợ kiểm soát các rối loạn tâm lý đặc trưng thường gặp trong giai đoạn chuyển tiếp mãn kinh, chẳng hạn như lo âu, cáu gắt và căng thẳng tinh thần [1].
Mặc dù vậy, giới chuyên môn cũng nhấn mạnh rằng một số nghiên cứu lâm sàng trước đây về Black Cohosh vẫn tồn tại những thiếu sót nhất định về mặt phương pháp luận [5]. Ngoài ra, một số đánh giá tổng quan khắt khe vẫn bảo lưu quan điểm rằng chưa có bằng chứng hoàn toàn thuyết phục tuyệt đối để công nhận Black Cohosh như một liệu pháp điều trị dứt điểm [2].
Kết hợp cả hai dược liệu: Có mang lại hiệu quả vượt trội?
Vì mỗi loại thảo dược sở hữu một cơ chế riêng, nhiều nhà sản xuất đã tìm cách phối hợp isoflavone đậu nành cùng Black Cohosh vào trong một sản phẩm với kỳ vọng tạo ra tác động cộng hưởng [7]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học thực nghiệm lại không ghi nhận lợi ích hiệp đồng như mong đợi [7].
Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược kéo dài 12 tuần đã được tiến hành trên 124 phụ nữ tiền mãn kinh khỏe mạnh [7]. Tiêu chuẩn chọn lựa là những phụ nữ gặp ít nhất 5 cơn bốc hỏa hoặc triệu chứng vận mạch mỗi 24 giờ [7]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên để uống viên bổ sung kết hợp isoflavone đậu nành và Black Cohosh (60 người) hoặc dùng giả dược (64 người) [7]. Mức độ cải thiện được đo lường chặt chẽ thông qua chỉ số Kupperman cải tiến và thang đo Greene Climacteric Scale tại tuần thứ 6 và tuần thứ 12 [7].
Kết quả cho thấy sau 12 tuần, điểm số triệu chứng ở cả hai nhóm can thiệp và nhóm giả dược đều có xu hướng giảm so với thời điểm ban đầu [7]. Tuy nhiên, sự khác biệt về điểm số giữa nhóm uống thảo dược kết hợp và nhóm dùng giả dược hoàn toàn không đạt ý nghĩa thống kê [7]. Các tác giả nghiên cứu đi đến kết luận rằng sản phẩm bổ sung kết hợp cả isoflavone và Black Cohosh không mang lại hiệu quả vượt trội hơn so với giả dược trên các triệu chứng mãn kinh ở phụ nữ gặp từ 5 cơn vận mạch mỗi ngày [7].
Cùng trên nhóm 124 phụ nữ mãn kinh này tại 9 bệnh viện ở Hà Lan, một nghiên cứu khác đã kiểm tra ảnh hưởng của viên uống kết hợp isoflavone và Black Cohosh đối với các dấu ấn nguy cơ bệnh mạch vành tim [8]. Nghiên cứu theo dõi nồng độ dimethylarginine bất đối xứng (ADMA), nồng độ lipid máu và protein phản ứng C (CRP) trong máu lúc đói sau 12 tuần can thiệp [8].
Kết quả cho thấy ở nhóm dùng thảo dược kết hợp, nồng độ cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol chỉ giảm một lượng nhỏ không đáng kể ở tuần thứ 12 (giảm -0,2 mmol/L với khoảng tin cậy 95% từ -0,3 đến -0,0 cho cả hai chỉ số) [8]. Nồng độ các chỉ số khác gồm ADMA, triglycerid, lipoprotein(a) và CRP đều không có sự biến đổi có ý nghĩa [8]. Phân tích hiệp phương sai (ANCOVA) xác nhận không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng thảo dược và nhóm giả dược [8]. Nghiên cứu kết luận sự kết hợp này hầu như không tác động bảo vệ hay gây hại rõ rệt lên hệ tim mạch trong 12 tuần [8].
Đánh giá độ an toàn: Nguy cơ gan, nội mạc tử cung và ung thư vú
Khi cân nhắc lựa chọn giữa Black Cohosh và mầm đậu nành, người dùng cần đặc biệt chú ý đến hồ sơ an toàn và các rủi ro sức khỏe tiềm ẩn của từng loại [2]. Việc các sản phẩm này được bán tự do trên thị trường khiến nhiều người sử dụng không kiểm soát, tự ý kết hợp nhiều loại hoặc dùng liều vượt xa khuyến cáo [2].
Đối với Black Cohosh, mặc dù các đánh giá chung xác nhận thảo dược này dung nạp tốt và các biến cố bất lợi hiếm khi xảy ra nếu dùng đúng cách, y văn thế giới đã ghi nhận 4 báo cáo ca bệnh về khả năng gây tổn thương độc tính cho gan [5]. Do đó, những người có bệnh lý nền về gan hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan cần hết sức thận trọng khi tiếp cận Black Cohosh [5].
Đối với đậu nành và các chế phẩm isoflavone, mối lo ngại lớn nhất lại nằm ở liều lượng cao và thời gian dùng kéo dài [5]. Một nghiên cứu lâm sàng đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về tính an toàn dài hạn của chiết xuất isoflavone đậu nành liều cao khi dùng mức 150 mg/ngày liên tục trong suốt 5 năm, do ghi nhận những tác động bất lợi tiềm tàng lên niêm mạc nội mạc tử cung của phụ nữ [5].
Về khía cạnh tế bào tuyến vú, isoflavone thể hiện tính chất hai mặt rất phức tạp [1]. Do cạnh tranh tại thụ thể estrogen, các phân tử isoflavone có khả năng can thiệp và làm giảm tác dụng ức chế tăng sinh của các liệu pháp nội tiết tố điều trị ung thư [1]. Vì vậy, phụ nữ đang trong phác đồ điều trị ung thư vú phụ thuộc hormone cần tuyệt đối tránh việc tự ý bổ sung isoflavone [1].
Ngược lại, ở nhóm phụ nữ khỏe mạnh chưa từng mắc bệnh, một phân tích gộp năm 2022 thực hiện theo tiêu chuẩn PRISMA đã mang lại góc nhìn tích cực [3]. Khi phân tích dữ liệu thống kê từ các nghiên cứu tiến cứu dài hạn, các nhà khoa học phát hiện mối tương quan nghịch rõ rệt giữa lượng isoflavone đậu nành tiêu thụ và tỷ lệ xuất hiện ung thư vú [3]. Phân tích kết luận việc tiêu thụ isoflavone đậu nành trong chế độ ăn uống thông thường có thể góp phần làm giảm nguy cơ ung thư vú ở cả phụ nữ tiền mãn kinh lẫn sau mãn kinh [3].
Những hiểu lầm phổ biến khi lựa chọn thảo dược mãn kinh
Rất nhiều phụ nữ lầm tưởng rằng các loại viên uống thảo dược có nguồn gốc thiên nhiên thì luôn an toàn tuyệt đối và có thể uống bao nhiêu tùy thích [2]. Thực tế cho thấy việc lạm dụng liều cao hoặc phối hợp vô tội vạ nhiều chế phẩm có thể dẫn đến quá liều hoạt chất và gây ra những rủi ro khó lường cho gan hoặc niêm mạc tử cung [2], [5].
Một hiểu lầm tai hại khác là quan niệm "uống kết hợp cả Black Cohosh lẫn mầm đậu nành sẽ nhân đôi hiệu quả" [7]. Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng đối chứng giả dược đã chứng minh rõ ràng rằng việc kết hợp hai thành phần này không hề mang lại ưu thế vượt trội nào trong việc cắt giảm số lượng hay cường độ của các cơn bốc hỏa hàng ngày so với việc dùng giả dược [7].
Nhiều người cũng xếp Black Cohosh chung hàng với đậu nành và gọi chung là phytoestrogen [1]. Đây là kiến thức không chính xác vì Black Cohosh không chứa phân tử isoflavone và tác động vào cơ thể thông qua các đường truyền dẫn hoàn toàn độc lập với thụ thể estrogen [4], [2]. Hiểu đúng bản chất sinh học này giúp phụ nữ tránh được tâm lý hoang mang không đáng có nhưng cũng không kỳ vọng sai lệch vào sản phẩm [2].
Ai nên thận trọng và cách áp dụng an toàn trong thực tế
Những phụ nữ có tiền sử mắc các bệnh về gan, men gan tăng cao hoặc chức năng gan suy giảm nên đặc biệt cẩn trọng trước khi quyết định uống Black Cohosh, bởi các ghi nhận về nguy cơ độc tính trên gan dù hiếm gặp nhưng đã được báo cáo trong y văn [5]. Người dùng thảo dược này cần theo dõi sát sao sức khỏe và dừng ngay nếu có biểu hiện vàng da, mệt mỏi bất thường [5].
Những bệnh nhân ung thư vú đang tiếp nhận các phương pháp điều trị ức chế nội tiết tố không nên tự ý dùng các viên uống chiết xuất đậu nành đậm đặc, vì isoflavone có thể cạnh tranh tại thụ thể estrogen và làm ảnh hưởng tới hiệu quả điều trị của thuốc [1]. Bên cạnh đó, phụ nữ có các bất thường về tử cung hoặc niêm mạc nội mạc tử cung cũng không nên duy trì liều lượng isoflavone đậu nành quá cao (chẳng hạn như mức 150 mg/ngày) liên tục trong nhiều năm mà không có sự thăm khám định kỳ [5].
Để áp dụng an toàn trong đời sống hàng ngày, phụ nữ nên ưu tiên bổ sung isoflavone thông qua con đường thực phẩm tự nhiên như đậu phụ, sữa đậu nành hoặc các món ăn truyền thống từ đậu [1], [3]. Nếu lựa chọn thực phẩm bổ sung, hãy bắt đầu từ liều thấp nhất theo hướng dẫn của nhà sản xuất, không tự ý tăng liều hay phối hợp nhiều loại sản phẩm cùng lúc [2]. Khi lựa chọn Black Cohosh, hãy tìm kiếm các sản phẩm chiết xuất đơn lẻ chuẩn hóa và kiểm tra định kỳ chức năng gan [5].
Tóm lại, nếu ưu tiên làm dịu nhanh các cơn bốc hỏa và ổn định tâm lý, Black Cohosh hiện sở hữu các bằng chứng lâm sàng nhỉnh hơn [1], [5]. Trong khi đó, đậu nành thích hợp hơn như một phần của chế độ ăn uống lành mạnh trường kỳ nhằm giảm nguy cơ ung thư vú [3]. Phụ nữ có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị luôn cần tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình thảo dược nào.
