Căng thẳng kéo dài và cảm giác bồn chồn, tim đập nhanh hay lo âu trước các áp lực công việc là tình trạng rất phổ biến ở người làm văn phòng. Để tìm lại sự bình tĩnh mà không muốn lạm dụng thuốc an thần kê đơn, nhiều người đã tìm đến thảo dược, trong đó rễ cây nữ lang (Valeriana officinalis) là cái tên được nhắc đến thường xuyên nhất. Tuy nhiên, một thắc mắc lớn được đặt ra là liệu uống nữ lang vào ban ngày để hạ bớt sự hồi hộp có khiến người dùng bị rơi vào trạng thái uể oải, ngủ gật ngay tại bàn làm việc hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là nguy cơ buồn ngủ ban ngày phụ thuộc trực tiếp vào liều lượng sử dụng và sự đáp ứng của từng cơ thể. Ở mức liều thấp và vừa phải, chiết xuất nữ lang có khả năng giải tỏa căng thẳng thần kinh mà không gây ức chế tâm vận động; tuy nhiên, hiện tượng an thần, ngầy ngật vào ban ngày đã được ghi nhận khi sử dụng liều cao [1].

Nữ lang tác động lên hệ thần kinh như thế nào?

Cây nữ lang (Valeriana officinalis) là loại thực vật lâu năm phân bố tự nhiên ở Bắc Mỹ, châu Âu và châu Á [1]. Tại Mỹ, loài thảo dược này được bán chủ yếu như một chất hỗ trợ giấc ngủ, trong khi tại châu Âu, rễ nữ lang được ứng dụng phổ biến để xử lý tình trạng bồn chồn, run rẩy và lo âu [1]. Các thành phần hoạt tính chính tạo nên hiệu lực sinh học của rễ bao gồm tinh dầu, acid valerenic, valenol, valepotriates và một số alkaloid [1].

Để hiểu vì sao thảo dược này vừa có thể làm dịu lo âu vừa có nguy cơ gây buồn ngủ, các nhà khoa học đã tập trung nghiên cứu phản ứng của não bộ trước hoạt chất acid valerenic. Nghiên cứu sinh học thần kinh cho thấy acid valerenic tương tác trực tiếp với hệ thống dẫn truyền GABA(A), vốn là cơ chế tác động tương tự như nhóm thuốc an thần benzodiazepine [2]. Acid gamma-aminobutyric (GABA) là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chủ chốt của não bộ, đóng vai trò "hãm phanh" các tín hiệu kích thích thần kinh quá mức. Bằng cách điều hòa thụ thể GABA(A), nữ lang giúp làm dịu trạng thái kích động của các tế bào não [2].

Bên cạnh tác động lên thụ thể GABA, nữ lang còn có cơ chế ngăn chặn các kênh canxi và mở các kênh kali [3]. Việc mở các kênh kali làm giảm nồng độ canxi tự do nội bào, qua đó làm thư giãn cơ trơn và hỗ trợ giảm sự co thắt của các mô trong cơ thể [3]. Nhờ sự kết hợp này, người dùng trải nghiệm được cảm giác thư giãn cả về tâm trí lẫn thể chất khi cơ bắp bớt căng cứng.

Bằng chứng thực nghiệm về tác dụng giải tỏa lo âu

Tác dụng làm giảm hành vi lo lắng của rễ nữ lang đã được chứng minh qua nhiều mô hình thực nghiệm chặt chẽ trước khi áp dụng rộng rãi trên người. Trong một nghiên cứu công bố năm 2010 trên chuột thí nghiệm, các nhà khoa học đã tiến hành kiểm tra hành vi thông qua mô hình mê cung nâng cao (elevated plus maze) [2]. Chuột được chia thành các nhóm thử nghiệm dùng ethanol (1 ml/kg), thuốc an thần diazepam (1 mg/kg), chiết xuất rễ nữ lang (3 ml/kg), acid valerenic đơn lẻ (3 mg/kg), hoặc hỗn hợp acid valerenic kết hợp GABA ngoại sinh [2].

Kết quả ghi nhận nhóm sử dụng chiết xuất nữ lang và acid valerenic có sự gia tăng số lượt đi vào và thời gian lưu lại ở các nhánh mở của mê cung so với nhóm đối chứng dùng ethanol, tương đương với sự sụt giảm hành vi lo sợ và bồn chồn một cách rõ rệt [2]. Các dữ liệu này xác nhận acid valerenic là hoạt chất mang tiềm năng thay thế khả thi cho các loại thuốc giải lo âu truyền thống [2].

Một nghiên cứu khác vào năm 2021 tiến hành trên mô hình chuột bị đau thần kinh mạn tính do thắt dây thần kinh tọa (CCI) cũng cho thấy việc điều trị bằng chiết xuất Valerian với liều 400 mg/kg giúp sửa chữa tình trạng tăng cảm giác đau do lạnh (allodynia) và giảm lo âu được đánh giá qua mê cung nâng cao [4]. Đồng thời, chiết xuất này làm tăng giấc ngủ không chuyển động mắt nhanh (Non-REM), giảm giấc ngủ REM, và làm tăng mật độ cũng như tần số của thoi giấc ngủ (sleep spindles) ngay cả trong điều kiện đau mạn tính [4].

Uống ban ngày có gây buồn ngủ và giảm tỉnh táo?

Nỗi lo ngại lớn nhất của người lao động là tình trạng "lơ mơ", suy giảm khả năng tập trung hoặc phản xạ chậm chạp khi đang xử lý số liệu hoặc vận hành máy móc. Để làm rõ vấn đề này, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp lớn công bố năm 2020 đã tổng hợp dữ liệu từ 60 nghiên cứu với tổng số 6.894 người tham gia [5].

Phân tích này chỉ ra rằng trong 6 nghiên cứu đánh giá tác động của một liều đơn chiết xuất chuẩn hóa Valeriana officinalis ở các mức từ 100 mg đến 1.600 mg trên người lớn khỏe mạnh và người cao tuổi tình nguyện, thảo dược này không làm suy giảm hiệu suất nhận thức hay hiệu suất tâm vận động [5]. Khi đặt lên bàn cân so sánh, chiết xuất nữ lang an toàn hơn nhiều so với các thuốc an thần nhóm benzodiazepine như triazolam, temazepam hay thuốc kháng histamine gây buồn ngủ kinh điển diphenhydramine [5].

Đặc biệt, trong một thử nghiệm chéo mù đôi có kiểm soát năm 2001 trên 20 bệnh nhân mắc chứng mất ngủ, người bệnh được theo dõi giấc ngủ 8 giờ mỗi đêm bằng đa ký giấc ngủ (PSG) trong 4 đêm liên tiếp [6]. Kết quả cho thấy chiết xuất Valeriana officinalis ở liều 450 mg không những cải thiện cấu trúc giấc ngủ bằng cách giảm thời gian giai đoạn 1, 2 và tăng giai đoạn ngủ sâu delta, mà còn làm giảm rõ rệt cơn buồn ngủ vào buổi sáng hôm sau trên các bài kiểm tra lâm sàng đã được chuẩn hóa, đồng thời không hề gây ảnh hưởng đến trí nhớ thuận chiều [6].

Một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2023 trên 80 người than phiền về chất lượng giấc ngủ cũng mang lại kết quả đáng chú ý [7]. Trong 72 người hoàn thành thử nghiệm 8 tuần (37 người dùng chiết xuất nữ lang và 35 người dùng giả dược), thang đo lo âu Beck (BAI) ở nhóm dùng nữ lang giảm có ý nghĩa thống kê vào các ngày thứ 14, 28 và 56 [7]. Mặc dù cải thiện thời gian đi vào giấc ngủ và tăng tổng thời gian ngủ thực tế đo bằng thiết bị đeo cổ tay (wrist actigraphy), thảo dược này không tạo ra sự ức chế kéo dài sang ngày làm việc [7].

Yếu tố liều lượng: Ranh giới giữa tỉnh táo và uể oải

Mặc dù có hồ sơ an toàn tốt, tác dụng phụ gây ngủ của nữ lang lại liên quan mật thiết đến liều lượng đưa vào cơ thể. Các tài liệu tổng quan xác định biến cố bất lợi duy nhất thường gặp của Valeriana officinalis là gây an thần, ngầy ngật vào ban ngày khi dùng ở mức liều cao [1].

Mức liều đơn thông thường được khuyến cáo cho giấc ngủ dao động từ 400 mg đến 900 mg trước giờ ngủ [1]. Tuy nhiên, các thử nghiệm dò liều cho thấy mức 900 mg không mang lại hiệu quả vượt trội hơn so với mức 450 mg [1]. Trong một báo cáo tổng quan về độc tính và ứng dụng lâm sàng, việc sử dụng mức liều 900 mg đã ghi nhận sự gia tăng tình trạng buồn ngủ rõ rệt [3]. Khi xảy ra quá liều lượng dung nạp, các biểu hiện ở người có thể bao gồm giãn đồng tử, đau đầu, rối loạn tim mạch, ức chế hệ thần kinh trung ương, hoặc thậm chí rơi vào trạng thái bồn chồn và mất ngủ [3].

Mối quan hệ giữa liều dùng và phản ứng thần kinh còn phức tạp hơn khi dùng kết hợp. Trong một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên, mù đôi có kiểm soát giả dược năm 2006 trên 24 người khỏe mạnh trải qua căng thẳng thực nghiệm trong phòng lab, các tình nguyện viên được dùng sản phẩm kết hợp giữa Melissa officinalis và Valeriana officinalis ở các mức liều 600 mg, 1.200 mg và 1.800 mg [8]. Kết quả chỉ ra rằng liều thấp 600 mg giúp cải thiện tâm trạng và giảm bớt căng thẳng do áp lực [8]. Tuy nhiên, liều cao nhất 1.800 mg lại gây ra phản ứng ngược làm tăng chỉ số lo âu [8]. Đáng chú ý, cả ba mức liều kết hợp này đều làm giảm điểm hiệu suất trong bài kiểm tra phân biệt màu sắc - chữ viết (Stroop task) [8].

Bên cạnh đó, hiện tượng kích thích nghịch thường như bồn chồn, kích động cũng có thể xảy ra ở một nhóm thiểu số [5]. Ở những phụ nữ cao tuổi bị mất ngủ, chiết xuất nữ lang có thể làm tăng thời gian thức giấc sau khi bắt đầu ngủ (WASO), cho thấy tiềm năng gây kích thích nếu dùng liều cao, trong khi liều thấp lại phát huy tác dụng giải lo âu êm dịu [5].

Đánh giá mức độ an toàn và nguy cơ tương tác

Tổng kết từ 60 nghiên cứu lâm sàng khẳng định không có biến cố bất lợi nghiêm trọng nào được ghi nhận liên quan trực tiếp đến rễ nữ lang [5]. Thảo dược này nhìn chung an toàn cho nhiều lứa tuổi, không gây ra phản ứng phụ nghiêm trọng ở phụ nữ mãn kinh, người già mất ngủ hay trẻ em có khiếm khuyết trí tuệ gặp vấn đề giấc ngủ [5]. Một số biến cố nhẹ rải rác từng được ghi nhận như mơ nhiều, mệt mỏi ở bệnh nhân chân không yên, chóng mặt, buồn ngủ nhẹ ở người rối loạn giấc ngủ do viêm khớp hoặc triệu chứng tiêu hóa, nhưng chưa xác lập được mối liên hệ nhân quả rõ ràng với việc dùng thuốc [5].

Về mặt tương tác sinh học, chiết xuất rễ nữ lang tỏ ra vượt trội so với nhiều loại thảo dược khác. Mối bận tâm về việc thảo dược làm biến đổi hoạt động chuyển hóa của hệ enzym gan Cytochrome P450 đã được giải tỏa [1]. Khi đánh giá nguy cơ can thiệp Cytochrome P450 trên 21 loại thảo mộc, Valeriana officinalis xếp ở vị trí thứ 15 trên thang điểm 16 bậc (với bậc 16 là mức độ can thiệp thấp nhất) [1].

Phân tích sâu hơn ở cấp độ enzym cũng không phát hiện bất kỳ tác động đáng kể nào của nữ lang lên các phân họ CYP1A2, CYP2D6, CYP2E1 và CYP3A4/5 [5]. Điều này cho thấy chiết xuất ít có khả năng làm biến đổi nồng độ của các thuốc khác chuyển hóa qua các con đường này. Ngoài ra, rễ nữ lang còn có ưu thế vượt trội về chi phí điều trị, chỉ tốn khoảng 10 USD mỗi tháng, thấp hơn rất nhiều so với mức hơn 80 USD mỗi tháng của thuốc ngủ kê đơn zolpidem [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù được xem là an toàn và ít tương tác gan, việc sử dụng rễ nữ lang vào ban ngày vẫn cần sự cẩn trọng tối đa ở một số nhóm đối tượng cụ thể:

Thứ nhất là người làm các công việc đòi hỏi sự tập trung thị giác và phản xạ vận động cao độ như tài xế đường dài, người vận hành máy móc công nghiệp nặng hoặc người làm việc trên cao. Mặc dù các liều chuẩn hóa đơn thuần không làm suy giảm nhận thức thần kinh [5], nhưng việc kết hợp với các thảo mộc làm dịu khác có thể làm giảm tốc độ xử lý tình huống phức tạp [8].

Thứ hai là những người tự ý tăng liều khi thấy căng thẳng chưa thuyên giảm. Dùng dồn dập nhiều viên hoặc dùng tới liều 900 mg có thể gây ức chế thần kinh trung ương và buồn ngủ dữ dội [3]. Những người có cơ địa nhạy cảm có thể gặp hiện tượng kích thích ngược, cảm thấy bồn chồn hơn thay vì bình tĩnh [5].

Thứ ba, các báo cáo nhỏ lẻ từng ghi nhận một số triệu chứng phụ như đau đầu, buồn nôn, hồi hộp đánh trống ngực hoặc phản ứng khó chịu giống hội chứng cai thuốc khi đột ngột ngừng sử dụng sau thời gian dài [1]. Dù một tài liệu nêu thảo dược này an toàn trong thai kỳ và cho con bú theo các quan sát lâm sàng [3], phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú vẫn cần tham vấn bác sĩ trước khi sử dụng để loại trừ mọi rủi ro không mong muốn.

Lời khuyên áp dụng thực tế để không buồn ngủ nơi công sở

Để kiểm soát chứng bồn chồn mà vẫn duy trì năng lượng làm việc tỉnh táo, người dùng có thể áp dụng các chỉ dẫn thực tế sau:

  • Kiểm soát lượng dùng ban ngày: Nếu muốn xoa dịu thần kinh trong giờ làm việc, chỉ nên bắt đầu với liều thấp nhất theo hướng dẫn của nhà sản xuất, tránh xa các liều cao từ 900 mg vốn được thiết kế để gây ngủ [1], [3].
  • Chọn đúng dạng chiết xuất: Chiết xuất rễ Valeriana officinalis dạng nước hoặc cồn 70% với tỷ lệ thảo dược trên dịch chiết từ 4:1 đến 7:1 là những dạng được sử dụng phổ biến và chuẩn hóa trong các thử nghiệm khoa học [1].
  • Thử nghiệm phản ứng vào ngày nghỉ: Không nên uống liều đầu tiên ngay trước một buổi họp căng thẳng hay một chuyến đi xa. Hãy dùng thử vào một ngày nghỉ cuối tuần để theo dõi xem bản thân cảm thấy thư thái hay bị trĩu mi mắt.
  • Thận trọng khi phối hợp thảo dược: Tránh tự ý phối hợp các công thức hỗn hợp liều cao (như kết hợp liều cao với tía tô đất Melissa officinalis) trong giờ làm việc vì có thể gây suy giảm nhẹ hiệu suất xử lý một số tác vụ trí tuệ [8].

Rễ cây nữ lang là một lựa chọn tự nhiên hữu ích để điều hòa tâm trạng và xoa dịu những cơn lo âu nhẹ mà không gây tác động tiêu cực đến phản xạ trí não ở liều lượng thông thường [5]. Tuy nhiên, thảo dược không thể thay thế cho việc tìm ra căn nguyên của sự căng thẳng. Nếu tình trạng hồi hộp, lo âu xảy ra triền miên đi kèm dấu hiệu suy nhược hoặc khi bạn đang phải điều trị các bệnh lý nền khác, việc đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám luôn là giải pháp an toàn và khoa học nhất.