Enzyme nattokinase trong đậu tương lên men làm tan cục máu đông thế nào?

Đậu tương lên men (natto) từ lâu đã xuất hiện trong mâm cơm của nhiều gia đình quan tâm đến sức khỏe tim mạch. Nhiều người truyền tai nhau món ăn có mùi nồng và kéo sợi nhớt này có thể "quét sạch" cục máu đông, ngăn ngừa đột quỵ.

Thực tế, các nghiên cứu khoa học xác nhận đậu tương lên men chứa enzyme nattokinase có khả năng phân hủy sợi fibrin (sợi huyết tạo nên khung của cục máu đông) trực tiếp lẫn gián tiếp [1, 6]. Tuy nhiên, hiệu quả ghi nhận chủ yếu ở mức hỗ trợ phòng ngừa và làm tan huyết khối trên thực nghiệm, không thể thay thế thuốc cấp cứu tại bệnh viện [1, 2, 8].

Nỗi lo cục máu đông và giải pháp từ món ăn truyền thống

Các bệnh lý tim mạch đang gia tăng đáng kể trên toàn cầu và có xu hướng trẻ hóa ^[1]. Trong đó, nhồi máu não, đột quỵ thiếu máu cục bộ và nhồi máu cơ tim đều liên quan mật thiết đến sự hình thành huyết khối (cục máu đông) do sự đông tụ của sợi fibrin và tiểu cầu ^[1].

Trong y khoa hiện đại, các chất làm tan huyết khối như urokinase (UK), chất hoạt hóa plasminogen mô (t-PA) và streptokinase (SK) có tiềm năng điều trị cao [2, 8]. Dù vậy, giá thành đắt đỏ cùng các tác dụng phụ nghiêm trọng như chảy máu hoặc loét dạ dày khiến việc ứng dụng rộng rãi của chúng bị hạn chế [2, 8]. Thuốc tiêm tiêu sợi huyết cũng chỉ duy trì hiệu quả trong thời gian ngắn từ 4 đến 20 phút ^[2].

Vì lý do này, giới khoa học đã tìm kiếm các enzyme tiêu sợi huyết có nguồn gốc từ vi sinh vật dùng trong thực phẩm ^[2]. Nattokinase (NK) — phân lập từ món đậu tương lên men truyền thống natto của Nhật Bản vào năm 1987 — là một trong những phát hiện quan trọng thuộc nhóm này [1, 2]. Việc tiêu thụ lâu dài natto và các sản phẩm đậu tương lên men liên quan có mối tương quan nghịch với tỷ lệ mắc bệnh tim mạch, được xem là một phần lý do giúp người Nhật có tuổi thọ cao [2, 8]. Bên cạnh natto, món đậu tương lên men truyền thống của Trung Quốc là Douchi (tàu xị) cũng được phát hiện chứa các enzyme tiêu sợi huyết tạo ra bởi vi khuẩn ^[2].

Cơ chế "cắt" sợi máu đông của enzyme nattokinase

Nattokinase là một enzyme phân giải protein nhóm serine có tính kiềm (alkaline serine protease), được vi khuẩn Bacillus subtilis tiết ra trong quá trình lên men đậu tương [5, 8]. Phần lớn các enzyme tiêu sợi huyết từ thực phẩm có khối lượng phân tử dao động từ 28 đến 30 kDa ^[2].

Khi cục máu đông hình thành trong lòng mạch, các sợi fibrin đan chéo tạo thành mạng lưới giữ chặt tiểu cầu [6, 8]. Nattokinase tác động lên mạng lưới này theo hai cơ chế song song.

Thứ nhất là cơ chế trực tiếp. Các thí nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) cho thấy nattokinase có khả năng tự cắt trực tiếp các sợi fibrin đã liên kết chéo mà không cần qua bước trung gian ^[3]. Khi mạng lưới fibrin bị phân cắt, cấu trúc cục máu đông rã ra, giải phóng dòng chảy mạch máu ^[3].

Thứ hai là cơ chế gián tiếp thông qua hệ thống tự nhiên của cơ thể. Khi dùng đường uống, nattokinase kích thích cơ thể sản xuất chất hoạt hóa plasminogen mô (t-PA) ^[4]. Chất này giúp tăng cường hoạt tính tiêu sợi huyết trong huyết tương một cách nhẹ nhàng và thường xuyên ^[4]. Quá trình phân hủy fibrin và fibrinogen sẽ tạo ra các sản phẩm thoái giáng (FDPs) và D-dimer — những chỉ số nhạy cảm phản ánh hoạt động làm tan máu đông đang diễn ra ^[5]. Điểm đáng chú ý là sau khi đi vào cơ thể, nattokinase có thể duy trì hoạt tính từ 2 đến 12 giờ, lâu hơn nhiều so với mốc 4 đến 20 phút của thuốc tiêm tiêu sợi huyết ^[2].

Các nghiên cứu khoa học nói gì?

Hiệu quả làm tan huyết khối của nattokinase đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình nghiên cứu khác nhau qua từng giai đoạn.

Một nghiên cứu công bố năm 1990 đã đánh giá tác động của việc uống nattokinase (hoặc ăn natto) đối với hoạt tính tiêu sợi huyết trong huyết tương ^[4]. Nhóm nghiên cứu cũng cho những con chó bị gây huyết khối thực nghiệm uống viên nang nattokinase ^[4]. Kết quả chụp mạch máu (angiography) cho thấy hiện tượng ly giải (tan) cục máu đông diễn ra rõ rệt, đồng thời xác nhận hoạt tính tiêu sợi huyết trong huyết tương tăng lên ^[4].

Đến năm 1995, một nghiên cứu khác tiến hành trên mô hình chuột bị gây huyết khối hóa học ở động mạch cảnh chung bằng cách dùng axit axetic làm tổn thương tế bào nội mô thành mạch ^[3]. Nhuộm miễn dịch huỳnh quang kháng nguyên CD61 xác nhận huyết khối gây tắc mạch là do kết tập tiểu cầu ^[3]. Các nhà khoa học đã so sánh khả năng phục hồi lưu lượng máu động mạch của nattokinase với hai enzyme khác là plasmin và elastase (tính trên cơ sở mol), đồng thời đối chiếu với mô hình dùng urokinase (liều 50.000 IU/kg tiêm tĩnh mạch) hoặc t-PA (liều 13.300 IU/kg tiêm tĩnh mạch) theo dõi trong 60 phút ^[3]. Kết quả cho thấy nattokinase giúp phục hồi 62,0 ± 5,3% lưu lượng máu động mạch, vượt xa plasmin (chỉ đạt 15,8 ± 0,7%) và elastase (0%) ^[3].

Một nghiên cứu công bố năm 2014 tiếp tục kiểm tra tác dụng trên cơ thể sống (in vivo) bằng mô hình chuột Sprague-Dawley (SD) bị gây huyết khối do tiêm kappa-carrageenan dưới da vùng ngón chân ^[5]. Chuột được điều trị bằng các liều nattokinase khác nhau, có đối chứng dương với vermis kinase (một chất làm tan huyết khối đã biết) và đối chứng nước muối sinh lý ^[5]. Kết quả sinh thiết mô học cho thấy huyết khối ở mạch máu đuôi chuột tan một phần ở cả nhóm dùng nattokinase và nhóm dùng vermis kinase ^[5]. Xét nghiệm ELISA ghi nhận nồng độ FDP và D-dimer ở nhóm chuột dùng nattokinase liều cao cao hơn nhóm dùng nước muối sinh lý, và tương đương với nhóm dùng vermis kinase ^[5].

Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2019 trên món đậu tương lên men Douchi cũng phân lập được chủng vi khuẩn Bacillus subtilis DC27 tạo ra protease tiêu sợi huyết tên là DFE27 (khối lượng phân tử 29 kDa) ^[2]. Thử nghiệm cơ chất tạo màu cho thấy enzyme từ đậu tương lên men này cũng thực hiện được chức năng tương tự t-PA và bị ức chế bởi PMSF, khẳng định bản chất là một serine protease giống nattokinase ^[2].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Từ các dữ liệu trên, có thể thấy lợi thế lớn của nattokinase là dùng được qua đường uống, chi phí sản xuất thấp, duy trì tác dụng kéo dài nhiều giờ và có độ an toàn cao khi dùng dưới dạng thực phẩm hoặc thực phẩm bổ sung [1, 2, 8]. Hiện nay, nattokinase đã được đưa ra thị trường tiêu dùng như một thực phẩm chức năng và cũng được sử dụng tại một số bệnh viện [2, 8].

Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Phần lớn dữ liệu chứng minh khả năng làm tan cục máu đông trực tiếp (như phục hồi 62% dòng chảy mạch máu hay tan huyết khối ở mạch đuôi) đều được thực hiện trên mô hình động vật (chó, chuột) với huyết khối gây ra nhân tạo trong phòng thí nghiệm [1, 5, 6].

Bản thân enzyme nattokinase tự nhiên cũng có những hạn chế về mặt sinh học. Một đánh giá năm 2022 và các nghiên cứu công nghệ sinh học chỉ ra rằng nattokinase tự nhiên gặp vấn đề về năng suất lên men thấp, hoạt tính và độ ổn định đôi khi chưa đủ cao, dễ bị phân hủy bởi các protease tiết ra ngoài môi trường và nhạy cảm với nhiệt độ trong quá trình chiết xuất [3, 7, 8]. Do đó, các nhà khoa học vẫn đang phải tìm cách cải tiến thông qua biểu hiện gen trên vi khuẩn Escherichia coli hoặc cố định tế bào để tối ưu hóa hoạt tính phục vụ sản xuất thuốc [3, 4, 8].

Những hiểu lầm thường gặp về đậu tương lên men

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi viên uống nattokinase hoặc món natto như "thuốc cấp cứu" khi có dấu hiệu đột quỵ hay nhồi máu cơ tim. Như các nghiên cứu đã chỉ ra, nattokinase đường uống chỉ tạo ra sự gia tăng nhẹ và thường xuyên đối với hoạt tính tiêu sợi huyết trong huyết tương, phù hợp cho việc hỗ trợ phòng ngừa các điều kiện dẫn đến huyết khối [1, 2]. Khi biến cố tắc mạch cấp tính xảy ra, bệnh nhân bắt buộc phải đến bệnh viện để can thiệp y khoa chuyên sâu.

Hiểu lầm thứ hai là đun nấu kỹ đậu tương lên men cho dễ ăn. Một nghiên cứu năm 2006 về chiết xuất nattokinase cho thấy nhiệt độ tối ưu cho quá trình chiết xuất thuận và nghịch chỉ nằm ở mức 25 độ C và 35 độ C, đồng thời enzyme này trở nên nhạy cảm hơn với nhiệt độ trong quá trình xử lý ^[6]. Việc nấu sôi ở nhiệt độ cao sẽ làm biến tính protein và mất đi hoạt tính phân giải fibrin của enzyme.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù nattokinase được đánh giá là an toàn và ít tác dụng phụ hơn thuốc tiêu sợi huyết đường tiêm [1, 8], bản chất của nó vẫn là một hoạt chất tác động lên hệ thống đông máu và làm tăng phân hủy fibrin [1, 5].

Vì vậy, những người đang có vết thương hở, xuất huyết tiêu hóa, loét dạ dày hoặc có tiền sử rối loạn đông máu cần hết sức thận trọng. Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc nhổ răng nên ngưng sử dụng các sản phẩm cô đặc chứa nattokinase để tránh nguy cơ chảy máu kéo dài.

Đặc biệt, bệnh nhân tim mạch đang sử dụng thuốc chống đông máu, thuốc kháng kết tập tiểu cầu hoặc các thuốc điều trị huyết khối theo toa của bác sĩ không nên tự ý dùng thêm thực phẩm chức năng chứa nattokinase. Sự cộng hưởng tác dụng có thể làm thay đổi các chỉ số đông máu ngoài tầm kiểm soát. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi bổ sung khi đang có bệnh nền hoặc dùng thuốc.

Cách áp dụng thực tế trong đời sống

Để hỗ trợ phòng ngừa các nguy cơ hình thành huyết khối, một nghiên cứu công bố năm 2019 cho biết việc dùng đường uống hàng ngày với lượng tối thiểu 50 g món đậu tương lên men (natto) hoặc 2.000 đơn vị fibrin (FU) nattokinase có thể mang lại lợi ích ^[2].

Khi sử dụng dưới dạng thực phẩm truyền thống như natto, bạn nên ăn trực tiếp sau khi rã đông ở nhiệt độ phòng, khuấy đều cho lên tơ trắng. Tránh trộn natto vào cháo hay canh đang sôi để bảo toàn hoạt tính enzyme (vốn ổn định tốt ở ngưỡng nhiệt độ mát khoảng 25–35 độ C theo dữ liệu chiết xuất) ^[6]. Bạn có thể ăn kèm cơm ấm vừa phải, thêm chút hành lá hoặc nước tương để giảm mùi nồng đặc trưng.

Nếu chọn dùng dạng viên nang thực phẩm bổ sung, nên ưu tiên sản phẩm ghi rõ hàm lượng theo đơn vị FU (Fibrin Units) [1, 2]. Do nattokinase duy trì hoạt tính trong cơ thể từ 2 đến 12 giờ ^[2], việc duy trì thói quen bổ sung đều đặn hàng ngày kết hợp cùng lối sống vận động, uống đủ nước và ăn uống cân bằng sẽ giúp bảo vệ sức khỏe mạch máu bền vững.

Nattokinase trong đậu tương lên men là một hoạt chất sinh học tiềm năng, hỗ trợ làm tan sợi máu đông và duy trì lưu thông máu thông qua cơ chế phân giải fibrin tự nhiên [1, 6, 8]. Tuy nhiên, người tiêu dùng nên sử dụng đúng liều lượng khuyến nghị khoảng 50 g natto hoặc 2.000 FU mỗi ngày với mục đích dự phòng ^[2]. Tuyệt đối không dùng thực phẩm này để tự điều trị thay thế phác đồ của bác sĩ khi đã mắc các bệnh lý tim mạch hoặc huyết khối.