Nhiều người Việt có thói quen uống một cốc trà gừng ấm mỗi khi cảm thấy ớn lạnh, đau bụng hoặc mệt mỏi. Tuy nhiên, trong dân gian cũng tồn tại một nỗi e ngại khá phổ biến: gừng có tính nhiệt, vị cay nóng nên dễ làm bốc hỏa và gây tăng huyết áp. Không ít người đang mắc bệnh cao huyết áp thậm chí loại bỏ hoàn toàn gừng ra khỏi thực đơn vì lo ngại huyết áp sẽ tăng vọt sau khi ăn.
Trái ngược với nỗi sợ mang tính truyền miệng đó, các nghiên cứu dược lý học hiện đại khẳng định gừng tươi không hề làm tăng huyết áp. Thậm chí, các hoạt chất sinh học tự nhiên có trong củ gừng, đặc biệt là nhóm gingerol, còn sở hữu tác dụng làm hạ huyết áp và giãn mạch thông qua cơ chế tương tự như một số nhóm thuốc điều trị tim mạch kinh điển.
Cơ chế co giãn mạch và vai trò quyết định của dòng canxi
Để hiểu được vì sao gừng không gây tăng huyết áp, trước hết cần nhìn vào cách thức hệ mạch máu của cơ thể vận hành. Thành các động mạch được bao bọc bởi một lớp cơ trơn; độ co hay giãn của lớp cơ trơn này quyết định trực tiếp đến đường kính lòng mạch và sức cản ngoại vi, từ đó điều hòa huyết áp.
Khi các ion canxi (Ca2+) từ bên ngoài dịch ngoại bào tràn vào bên trong tế bào cơ trơn mạch máu thông qua các kênh canxi phụ thuộc điện thế, chúng sẽ kích hoạt phản ứng co rút cơ. Quá trình này làm co hẹp đường kính mạch máu, cản trở dòng chảy của máu và khiến huyết áp động mạch tăng lên. Ngược lại, nếu dòng canxi này bị chặn lại, tế bào cơ trơn sẽ ở trạng thái thư giãn, mạch máu giãn rộng và áp lực lòng mạch tự khắc hạ xuống [1].
Nhóm thuốc chẹn kênh canxi (Calcium Channel Blockers - CCB) từ lâu đã trở thành một trong những vũ khí hàng đầu được y học sử dụng để kiểm soát huyết áp và điều trị đau thắt ngực [1]. Hoạt động của nhóm hợp chất tự nhiên trong gừng tươi được các nhà khoa học chứng minh là có sự tương đồng đáng kinh ngạc với chính cơ chế chặn canxi này [2].
Bằng chứng dược lý về tác động chẹn kênh canxi của gừng
Tác dụng hạ huyết áp thông qua cơ chế chẹn dòng canxi của gừng đã được chứng minh qua các thử nghiệm sinh học nghiêm ngặt. Trong một công bố khoa học thực hiện năm 2005, các nhà nghiên cứu đã khảo sát chiết xuất thô của gừng (Zingiber officinale Roscoe - Zo.Cr) trên huyết áp động mạch và mô cơ quan cô lập [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất thô của gừng gây giảm huyết áp động mạch phụ thuộc vào liều dùng, trong khoảng từ 0,3 đến 3 mg/kg ở chuột cống được gây mê [2].
Khi tiến hành thử nghiệm trên tâm nhĩ chuột lang cô lập, chiết xuất gừng thể hiện hoạt tính ức chế tim mạch khi làm suy giảm cả tần số lẫn lực co bóp tự phát [2]. Trên chế phẩm động mạch chủ ngực của thỏ, chiết xuất gừng làm giãn các cơn co thắt mạch do phenylephrine gây ra, với mức liều cao gấp 10 lần so với liều cần thiết để ức chế các cơn co thắt do dung dịch kali (K+ 80 mM) gây ra [2]. Đáng chú ý, hoạt tính chẹn kênh canxi của gừng được xác nhận khi chiết xuất này làm dịch chuyển đường cong đáp ứng liều của Ca2+ sang bên phải, tương tự như hiệu ứng của thuốc chẹn kênh canxi verapamil [2]. Chiết xuất gừng cũng ức chế đỉnh kiểm soát do phenylephrine (1 microM) trong cả dung dịch có canxi và dung dịch không có canxi, cho thấy gừng tác động lên cả kênh canxi trên màng tế bào lẫn các kênh giải phóng canxi nội bào [2].
Thử nghiệm tiếp theo trên động mạch chủ nguyên vẹn nội mô của chuột cống cho thấy chiết xuất gừng tiếp tục làm giãn sự co mạch do kali với mức liều thấp hơn 14 lần so với mức cần để làm giãn co thắt do phenylephrine [2]. Hiệu ứng giãn mạch này không phụ thuộc vào lớp tế bào nội mô, vì nó không bị phong tỏa bởi chất ức chế L-NAME (0,1 mM) hay atropine (1 microM), đồng thời cũng được tái tạo hoàn toàn trên các chế phẩm động mạch đã bị bóc tách lớp nội mô ở cùng khoảng liều [2]. Toàn bộ dữ liệu này khẳng định tác dụng hạ huyết áp của gừng được trung gian trực tiếp thông qua việc phong bế các kênh canxi phụ thuộc điện thế trên thành mạch [2].
Nhóm chất gingerol và các con đường hạ áp đa cơ chế
Cũng trong năm 2005, một công trình nghiên cứu sâu hơn về chiết xuất dịch nước của gừng và các thành phần phenolic cụ thể đã làm sáng tỏ thêm cơ chế tác động [3]. Phân tích hóa thực vật cho thấy chiết xuất này chứa saponin, flavonoid, amin, alkaloid và terpenoid [3]. Khi tiêm tĩnh mạch cho chuột cống bị gây mê ở liều từ 3,0 đến 10,0 mg/kg, chiết xuất dịch nước làm giảm huyết áp động mạch phụ thuộc vào liều, và hiệu ứng này bị chặn lại một phần bởi atropine (1 mg/kg) [3].
Trên mô động mạch chủ cô lập của chuột cống, chiết xuất gừng ở nồng độ từ 0,01 đến 5,0 mg/ml đã làm thư giãn phản xạ co mạch do phenylephrine (1 microM) gây ra [3]. Chiết xuất cũng ức chế sự co thắt do nồng độ K+ cao (80 mM) và làm dịch chuyển đường cong đáp ứng liều của ion Ca2+ sang bên phải giống như verapamil, một lần nữa khẳng định hoạt tính đối kháng canxi [3]. Đáng chú ý, khi tách riêng các hoạt chất phenolic, các nhà khoa học phát hiện các thành phần 6-gingerol, 8-gingerol và 10-gingerol mang hoạt tính giãn mạch kháng atropine nhưng nhạy cảm với L-NAME, trong khi thành phần 6-shogaol thể hiện tác dụng giãn mạch ở mức độ nhẹ [3].
Trên mô tâm nhĩ cô lập của chuột lang, chiết xuất gừng ở dải nồng độ 0,1 đến 5,0 mg/ml gây ức chế cả lực và tần số co bóp [3]. Khi tiền xử lý bằng atropine để chặn tác dụng ức chế này, một phản xạ kích thích đã bộc lộ nhưng nó kháng với propranolol và verapamil, đồng thời nhạy cảm với ryanodine - chất phong bế giải phóng canxi từ các kho dự trữ nội bào [3]. Ở liều cao từ 1,0 mg/ml trở lên, chiết xuất gừng ức chế hoàn toàn mô nhĩ mà không bị ảnh hưởng bởi glibenclamide, pyrilamine, aminophylline hay L-NAME [3]. Những dữ liệu thực nghiệm này chỉ ra dịch chiết gừng làm hạ huyết áp thông qua cơ chế ức chế kép: vừa kích thích các thụ thể muscarinic, vừa phong bế các kênh canxi [3].
Hoạt tính đối kháng canxi của nhóm gingerol tiếp tục được ghi nhận trong nghiên cứu công bố năm 2016 [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất gừng ở nồng độ 0,2 mg tương đương gừng/mL môi trường đã làm giảm nhẹ sự hấp thu canxi và giảm bài tiết peptid liên quan đến gen calcitonin (CGRP) [4]. Nhóm hợp chất họ gingerol bao gồm 6-, 8-, 10-gingerol đã được xác định rõ ràng là các chất đối kháng kênh canxi tự nhiên, và việc giảm tín hiệu canxi nội bào do các gingerol đối kháng kênh canxi gây ra chính là cơ chế tạo nên các tác động này [4]. Đáng chú ý, hàm lượng hợp chất shogaol - dạng khử nước của gingerol - thường tăng lên trong củ gừng khô so với gừng tươi, điều này đồng nghĩa với việc gừng tươi lưu giữ được tỷ lệ các hoạt chất gingerol đối kháng canxi dồi dào hơn [4].
Tương quan với các phát hiện về thuốc chẹn kênh canxi trong y học
Sự tương đồng giữa cơ chế của gingerol với các thuốc chẹn kênh canxi kinh điển cho thấy giá trị sinh học to lớn của loại gia vị này. Trong thực hành điều trị tim mạch, các nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh việc ức chế dòng canxi mang lại hiệu quả hạ áp rõ rệt và phổ quát [5]. Nghiên cứu năm 1994 trên 15 bệnh nhân tăng huyết áp nguyên phát dùng verapamil với liều điều chỉnh từ 180 đến 480 mg/ngày cho thấy huyết áp tâm thu và tâm trương giảm rất có ý nghĩa thống kê (P <= 0,007) [5]. Tác dụng làm hạ huyết áp của việc chẹn kênh canxi diễn ra trên mọi đối tượng bệnh nhân bất kể họ thuộc nhóm nhạy cảm với muối (n = 8) hay kháng muối (n = 7) trong điều kiện tiêu thụ lượng natri bình thường [5].
Cơ chế chặn dòng canxi tế bào cũng phát huy hiệu quả trên các hệ tuần hoàn phức tạp. Nghiên cứu năm 1982 trên 35 bệnh nhân tăng huyết áp nguyên phát chứng minh thuốc chẹn kênh canxi nifedipine giúp đưa áp lực động mạch hệ thống và động mạch phổi về mức bình thường, đồng thời làm giảm đáng kể sức cản mạch máu toàn thân lẫn sức cản tiểu động mạch phổi [6]. Mức độ giảm sức cản mạch máu sau khi dùng thuốc có mối liên hệ trực tiếp với mức kháng lực nền ban đầu ở cả hai vòng tuần hoàn [6].
Ngoài ra, trên mô hình động vật năm 1988 nghiên cứu hiện tượng thiếu máu cục bộ cơ tim do vận động ở chó, các thuốc chẹn kênh canxi như verapamil, diltiazem và nifedipine đã làm giãn mạch bằng cách làm thư giãn các tế bào cơ trơn mạch máu [1]. Chúng làm giảm sức cản của động mạch vành và cải thiện lưu lượng máu dưới nội tâm mạc ở vùng thiếu máu trong quá trình vận động [1]. Những bằng chứng này giúp giải thích vì sao các hoạt chất tự nhiên có khả năng phong tỏa kênh canxi như gingerol lại được đánh giá cao trong việc hỗ trợ điều hòa trương lực mạch máu [2][3].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay
Mặc dù các dữ liệu dược lý học mang lại cái nhìn rất tích cực về tác dụng giãn mạch của gừng, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng đắn về giới hạn của các bằng chứng này. Phần lớn các thí nghiệm chứng minh tác dụng chẹn kênh canxi và hạ huyết áp được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống, chuột lang, thỏ) hoặc trên các mô mạch máu, tế bào cô lập trong ống nghiệm [2][3][4].
Các nghiên cứu này sử dụng chiết xuất thô hoặc chiết xuất dịch nước với nồng độ hoạt chất cô đặc, được tiêm truyền hoặc nhỏ trực tiếp lên mô tế bào với liều lượng tính toán chuẩn xác [2][3]. Trong đời sống hàng ngày, chúng ta sử dụng gừng tươi qua đường tiêu hóa dưới dạng gia vị ăn kèm hoặc nước hãm. Tốc độ hấp thu, sinh khả dụng của gingerol qua đường ruột và nồng độ đạt được trong huyết tương ở người sẽ có sự khác biệt rất lớn so với môi trường phòng thí nghiệm. Do đó, không thể xem gừng tươi như một loại thuốc thay thế hoàn toàn cho phác đồ điều trị tăng huyết áp được bác sĩ chỉ định.
Vì sao ăn gừng gây cảm giác "nóng" nhưng không làm tăng huyết áp?
Hiểu lầm cho rằng gừng gây tăng huyết áp bắt nguồn chủ yếu từ cảm giác ấm nóng lan tỏa khắp cơ thể sau khi ăn. Vị cay nồng đặc trưng của gừng là do các hợp chất nhóm gingerol và shogaol kích thích lên các thụ thể cảm nhận nhiệt và vị giác ở niêm mạc miệng, họng và dạ dày. Phản xạ thần kinh này tạo ra cảm giác ấm người, đôi khi làm toát nhẹ mồ hôi hoặc ửng đỏ ở mặt.
Tuy nhiên, cảm giác nhiệt cục bộ này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc huyết áp trong lòng mạch đang tăng lên. Thực tế, hiện tượng ấm người và đỏ da nhẹ chính là kết quả của việc các mao mạch ngoại vi được giãn nở [2][3]. Khi mạch máu giãn ra, máu lưu thông thuận lợi hơn về phía bề mặt da, giúp giải phóng bớt nhiệt lượng nhưng sức cản ngoại vi tổng thể lại giảm đi, tạo điều kiện thuận lợi để huyết áp ổn định hoặc hạ nhẹ chứ không hề gây co mạch làm tăng huyết áp như định kiến dân gian [2].
Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng gừng
Mặc dù gừng không gây tăng huyết áp, một số nhóm người vẫn cần hết sức thận trọng khi bổ sung loại củ này vào chế độ ăn uống thường xuyên:
Thứ nhất là người đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc tây y. Do gừng tươi và các hoạt chất gingerol có đặc tính chẹn kênh canxi tự nhiên và gây giãn mạch, việc tiêu thụ lượng lớn gừng đậm đặc cùng lúc với thuốc hạ áp (đặc biệt là nhóm thuốc chẹn kênh canxi hoặc thuốc ức chế men chuyển) có thể tạo ra tác dụng cộng gộp, làm huyết áp hạ xuống mức quá thấp dẫn đến hoa mắt, chóng mặt [2][3].
Thứ hai là người có rối loạn đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật. Ngoài tác động trên mạch máu, gừng còn có đặc tính ức chế sự tổng hợp prostaglandin và leukotriene [4]. Những người đang dùng thuốc chống đông máu nếu dùng quá nhiều gừng có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khó cầm.
Thứ ba là người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng nặng hoặc đang trong cơn trào ngược dạ dày thực quản cấp tính. Vị cay và tính kích thích của gingerol có thể gây khó chịu cho niêm mạc đường tiêu hóa đang bị tổn thương nếu dùng lúc đói bụng. Các trường hợp này luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị trước khi có ý định sử dụng gừng thường xuyên với mục đích hỗ trợ sức khỏe.
Hướng dẫn sử dụng gừng tươi đúng cách và an toàn trong đời sống
Để tận dụng tối đa các hoạt chất sinh học quý giá như gingerol mà vẫn đảm bảo an toàn tuyệt đối cho hệ tim mạch và tiêu hóa, người dùng nên tuân thủ một số nguyên tắc chế biến đơn giản sau:
Nên ưu tiên sử dụng gừng tươi thay vì gừng khô nếu muốn tận dụng hàm lượng gingerol tự nhiên, bởi quá trình phơi sấy khô sẽ làm chuyển hóa phần lớn gingerols thành shogaols [4]. Liều lượng an toàn cho người trưởng thành là khoảng 2 đến 4 gam gừng tươi mỗi ngày (tương đương 2-3 lát mỏng).
Thời điểm sử dụng gừng tốt nhất là vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, sau bữa ăn. Bạn có thể thả vài lát gừng tươi vào nước ấm khoảng 70-80 độ C để hãm lấy nước uống, hoặc kết hợp cùng một nhánh sả, một lát chanh nhỏ để tăng cường hương vị. Trong nấu nướng, gừng tươi nên được đập dập và cho vào các món canh, món hầm hoặc ướp cùng cá, thịt; vừa giúp khử mùi tanh, vừa hỗ trợ tiêu hóa thức ăn mà không làm biến đổi bất lợi cho huyết áp. Tránh nấu gừng ở nhiệt độ quá cao trong thời gian quá dài để hạn chế hao hụt các tinh dầu bay hơi và hoạt chất sinh học nhạy cảm.
Tóm lại, quan niệm gừng tươi gây tăng huyết áp hoàn toàn không có cơ sở khoa học, bởi các nghiên cứu dược lý đã chứng minh gingerol hoạt động như một chất chẹn kênh canxi tự nhiên giúp giãn cơ trơn mạch máu [2][3][4]. Người tiêu dùng, kể cả người có huyết áp cao, hoàn toàn có thể an tâm sử dụng gừng tươi như một loại gia vị thơm ngon với lượng vừa phải mỗi ngày. Tuy nhiên, nếu bạn đang mắc bệnh tim mạch nền hoặc đang uống thuốc điều trị, hãy luôn duy trì lối sống lành mạnh và trao đổi với bác sĩ để có chế độ dinh dưỡng phù hợp nhất.