Thức dậy với đôi chân nặng nề, khớp gối cứng đờ khó co duỗi là nỗi ám ảnh của nhiều người trung niên và cao tuổi. Trong dân gian, không ít người truyền tai nhau mẹo uống trà gừng ấm hoặc đắp gừng giã nát lên đầu gối mỗi sáng để "bôi trơn" khớp.

Các nghiên cứu y học hiện đại cho thấy chiết xuất từ củ gừng thực sự có khả năng hỗ trợ giảm đau, giảm tình trạng cứng khớp và cải thiện chức năng vận động ở người bị thoái hóa khớp gối [1]. Tuy nhiên, hiệu quả này đến từ các hoạt chất kháng viêm sinh học cần thời gian tích lũy, và phần lớn bằng chứng khoa học dựa trên chiết xuất gừng chuẩn hóa thay vì vài lát gừng tươi pha nước nóng.

Vì sao khớp gối bị cứng và đau vào buổi sáng?

Thoái hóa khớp gối là nguyên nhân hàng đầu gây tàn tật và suy giảm vận động, đặc trưng bởi sự tổn thương sụn khớp theo thời gian [2]. Khi lớp sụn đệm bị bào mòn, các mô quanh khớp rơi vào trạng thái viêm âm ỉ kéo dài.

Sau một đêm nằm ngủ ít cử động, các chất trung gian gây viêm tích tụ tại ổ khớp khiến khớp gối trở nên sưng nề, cứng đờ khi mới bước xuống giường. Người bệnh thường phải xoa bóp hoặc đi lại tập tễnh một lúc lâu thì khớp mới mềm ra. Nhiều người tìm đến gừng như một giải pháp tự nhiên vì ngại tác dụng phụ trên dạ dày của các thuốc giảm đau kháng viêm thông thường.

Cơ chế kháng viêm sinh học của gừng trên mô khớp

Gừng (tên khoa học là Zingiber officinale) từ lâu đã được y học hiện đại chứng minh là có hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ cả trong phòng thí nghiệm lẫn trên cơ thể người [3]. Tác dụng giảm cứng và đau khớp của gừng không phải do "làm nóng" đơn thuần, mà nhờ khả năng can thiệp trực tiếp vào các con đường sinh hóa gây viêm tại khớp.

Cụ thể, chiết xuất gừng giúp làm giảm sự sản xuất một loạt các phân tử gây viêm như PGE2, oxit nitric (NO), IL-1beta, IL-12, TNF-alpha, cùng các chất thu hút tế bào miễn dịch như MCP-1 và RANTES [3]. Khi một người tiêu thụ 1 g gừng mỗi ngày, nồng độ hai yếu tố gây viêm chủ chốt là TNF-alpha và IL-beta sẽ giảm xuống [1]. Việc giảm hai yếu tố này giúp ngăn chặn sự kích hoạt con đường lipoxygenase (LX) cũng như ức chế con đường enzyme iNOS2 và COX-2 (những thủ phạm trực tiếp tạo ra cơn đau và sưng khớp) [1].

Ngoài ra, gừng còn điều hòa hoạt động của các yếu tố phiên mã và enzyme liên quan đến phản ứng viêm như NF-kappaB, COX-1, COX-2, PPARgamma [3]. Ở cấp độ miễn dịch tế bào, gừng ức chế sự biểu hiện của phân tử MHC lớp II, IFN-gamma và IL-2, từ đó làm giảm hoạt động trình diện kháng nguyên của đại thực bào và kìm hãm sự tăng sinh quá mức của tế bào T thông qua việc giảm T-bet và tăng GATA-3 [3]. Một nghiên cứu trên người bệnh thoái hóa khớp cũng ghi nhận sau 3 tháng bổ sung gừng, nồng độ NO và chỉ số viêm hệ thống hs-CRP trong máu đều giảm rõ rệt [1].

Nghiên cứu nói gì về chiết xuất gừng đường uống?

Nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô đã kiểm chứng hiệu quả của gừng đường uống đối với triệu chứng thoái hóa khớp gối.

Một nghiên cứu đa trung tâm, ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2001 đã theo dõi 261 bệnh nhân thoái hóa khớp gối có mức độ đau từ trung bình đến nặng trong 6 tuần [4]. Bệnh nhân uống chiết xuất cô đặc chuẩn hóa từ gừng và riềng (EV.EXT 77) hoặc giả dược 2 lần mỗi ngày, có cho phép dùng acetaminophen làm thuốc giảm đau cứu trợ [4]. Kết quả phân tích trên 247 người cho thấy tỷ lệ người giảm đau khớp gối khi đứng ở nhóm dùng gừng đạt 63%, cao hơn mức 50% ở nhóm giả dược [4]. Mức giảm đau trung bình khi đứng (24,5 mm so với 16,4 mm trên thang đo VAS) và sau khi đi bộ 50 feet (15,1 mm so với 8,7 mm) ở nhóm dùng gừng đều vượt trội hơn nhóm chứng [4]. Tuy nhiên, hiệu quả này được đánh giá ở mức trung bình và nhóm dùng gừng gặp nhiều tác dụng phụ nhẹ trên đường tiêu hóa hơn (59 người so với 21 người ở nhóm giả dược) [4].

Một thử nghiệm lâm sàng giai đoạn I năm 2022 cũng đánh giá tính an toàn và hiệu quả của siro G-Rup (chứa 100 mg/ml chiết xuất gừng kết hợp 150 mg/ml mật ong) trên bệnh nhân thoái hóa khớp gối [5]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên uống 30 ml siro hoặc giả dược 2 lần mỗi ngày trong 12 tuần [5]. Kết quả cho thấy phác đồ này an toàn, dung nạp tốt và giúp cải thiện có ý nghĩa thống kê điểm số đau VAS, tổng điểm WOMAC, chức năng vận động và đặc biệt là giảm điểm số cứng khớp (p = 0,006) so với nhóm dùng giả dược [5].

Bên cạnh đó, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2015 đã điểm lại nhiều thử nghiệm với các mức liều khác nhau [6]. Ở liều 510 mg chiết xuất gừng mỗi ngày trong thiết kế nghiên cứu bắt chéo, nhóm dùng gừng giảm đau nhiều hơn giả dược ở giai đoạn đầu trước khi bắt chéo, nhưng kém hơn thuốc kháng viêm ibuprofen [6]. Một nghiên cứu kéo dài 6 tháng ở bệnh nhân viêm khớp gối dùng liều 1.000 mg chiết xuất gừng mỗi ngày (bắt chéo ở tháng thứ 3) ghi nhận mức độ đau giảm đáng kể ở nhóm dùng gừng trong giai đoạn hai [6]. Đáng chú ý, một thử nghiệm dùng liều 340 mg chiết xuất gừng mỗi ngày cho thấy hiệu quả giảm đau tương đương với thuốc diclofenac nhưng an toàn hơn hẳn do ít gây tổn thương niêm mạc dạ dày hơn [6]. Một thử nghiệm nhãn mở kéo dài 12 tuần khác kết hợp 1.500 mg chiết xuất gừng/ngày với diclofenac hoặc dùng riêng lẻ cũng cho thấy cả ba nhóm đều giảm đau rõ rệt so với ban đầu [6]. Thậm chí, có nghiên cứu ghi nhận chỉ với liều 30 mg chiết xuất gừng cũng giúp hạ điểm đau VAS ở người bệnh [3].

Hiệu quả từ các chế phẩm gừng bôi ngoài da

Không chỉ dùng đường uống, việc thoa chiết xuất gừng trực tiếp lên vùng khớp gối bị đau và cứng cũng mang lại kết quả khả quan mà không gây kích ứng dạ dày.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi năm 2011 đã thực hiện trên 92 bệnh nhân thoái hóa khớp gối (tuổi trung bình 52,2, thời gian mắc bệnh trung bình 30,45 tháng) [2]. Người bệnh được chia làm hai nhóm, thoa thuốc mỡ thảo dược (gồm quế, gừng, nhựa nhũ hương và dầu mè) hoặc thuốc mỡ Salicylate 2 lần/ngày trong 6 tuần [2]. Kết quả đo lường ở tuần thứ 2, 4 và 6 cho thấy cả hai nhóm đều giảm rõ rệt mức độ đau, tình trạng cứng khớp buổi sáng và giới hạn vận động [2]. Hiệu quả giảm cứng khớp buổi sáng và giảm đau của hỗn hợp thảo dược có gừng tương đương với thuốc bôi Salicylate [2].

Gần đây hơn, công nghệ hạt nano lipid (NLC) đã được ứng dụng để đưa hoạt chất gừng thấm sâu qua da. Một nghiên cứu sơ bộ năm 2015 trên 60 bệnh nhân thoái hóa khớp gối từ 50 đến 75 tuổi, thoa kem chiết xuất gừng hạt nano 3 lần/ngày trong 12 tuần [7]. Sau 12 tuần, bệnh nhân cải thiện rõ rệt triệu chứng đau khớp, hoạt động hàng ngày, thể thao và chất lượng cuộc sống mà không gặp bất kỳ vấn đề an toàn hay bất thường xét nghiệm máu nào [7].

Tiếp nối thành công đó, một thử nghiệm đối chứng năm 2017 đã so sánh trực tiếp chiết xuất gừng NLC với gel diclofenac 1% trên 120 bệnh nhân từ 50 đến 75 tuổi trong 12 tuần [8]. Trong số 118 người hoàn thành nghiên cứu, cả hai nhóm đều cải thiện đáng kể tình trạng đau gối, cứng khớp và chức năng vận động [8]. Đặc biệt, tỷ lệ người bệnh đạt mức giảm đau từ 50% trở lên ở nhóm bôi chiết xuất gừng NLC cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm bôi gel diclofenac (67,7% so với 45,7%), và không có tác dụng phụ đáng kể nào được ghi nhận [8].

Hiểu đúng về giới hạn của gừng tươi so với chiết xuất

Dù bằng chứng khoa học về gừng rất phong phú, người bệnh cần tránh hiểu lầm rằng chỉ cần ăn nhiều gừng tươi là sẽ khỏi bệnh khớp.

Thứ nhất, toàn bộ các thử nghiệm lâm sàng kể trên đều sử dụng chiết xuất gừng đã được tinh chế, chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất ở dạng viên uống, siro hoặc gel nano công nghệ cao [5][8][4]. Trong củ gừng tươi, tỷ lệ nước chiếm phần lớn, hàm lượng hoạt chất kháng viêm biến đổi tùy theo giống, đất trồng và cách bảo quản. Để đạt được lượng hoạt chất tương đương 1.000 mg hay 1.500 mg chiết xuất cô đặc mỗi ngày trong các nghiên cứu [6], lượng gừng tươi cần tiêu thụ có thể rất lớn và khó định lượng chính xác tại nhà.

Thứ hai, tác dụng giảm đau và giảm cứng khớp của gừng ở mức độ vừa phải và cần thời gian tích lũy từ 2 đến 12 tuần sử dụng đều đặn [2][7][4]. Gừng chỉ đóng vai trò hỗ trợ cải thiện triệu chứng chứ không thể tái tạo lại lớp sụn khớp đã bị bào mòn hoàn toàn.

Ai nên thận trọng khi dùng gừng trị đau khớp?

Mặc dù chiết xuất gừng đường uống an toàn cho dạ dày hơn so với thuốc kháng viêm diclofenac [6], việc dùng gừng liều cao vẫn có thể gây ra các tác dụng không mong muốn trên đường tiêu hóa [4]. Trong nghiên cứu năm 2001, số người gặp biến cố tiêu hóa (dù chủ yếu ở mức độ nhẹ như ợ nóng, khó tiêu) ở nhóm dùng chiết xuất gừng cao gần gấp 3 lần nhóm giả dược [4].

Do đó, những người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản không nên lạm dụng nước gừng đặc khi bụng đói. Với các chế phẩm bôi ngoài da, dù nghiên cứu trên dạng gel nano không ghi nhận tác dụng phụ đáng kể [8][7], việc tự đắp gừng tươi giã nát trực tiếp lên da có thể gây nóng rát, phồng rộp ở những người có làn da nhạy cảm. Người cao tuổi có bệnh lý nền hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các thực phẩm chức năng chiết xuất gừng liều cao.

Cách áp dụng thực tế để làm dịu khớp gối buổi sáng

Để tận dụng lợi ích kháng viêm của gừng một cách an toàn trong đời sống hàng ngày, người bệnh có thể kết hợp gừng như một liệu pháp bổ trợ song song với phác đồ của bác sĩ [5].

Về đường ăn uống, bạn có thể duy trì thói quen uống một cốc nước ấm pha vài lát gừng tươi cùng một chút mật ong sau bữa ăn sáng, tương tự ý tưởng kết hợp gừng và mật ong giúp giảm cứng khớp trong nghiên cứu [5]. Bổ sung gừng vào các món ăn hàng ngày với lượng vừa phải (khoảng vài gram gừng tươi) cũng là cách an toàn để cung cấp hoạt chất kháng viêm tự nhiên cho cơ thể mà không gây xót ruột.

Về chăm sóc tại chỗ, thay vì đắp bã gừng tươi dễ gây bỏng rát da, người bệnh có thể chọn các loại kem bôi, dầu xoa bóp thảo dược đã được bào chế chuẩn hóa có chứa thành phần chiết xuất gừng, quế hoặc dầu mè [2]. Xoa bóp nhẹ nhàng vùng khớp gối 2-3 lần mỗi ngày, đặc biệt là ngay khi mới thức dậy và trước khi đi ngủ, kết hợp co duỗi chân nhẹ trên giường sẽ giúp máu lưu thông tốt hơn và giảm nhanh cảm giác cứng khớp buổi sáng.

Tóm lại, hoạt chất sinh học trong gừng thực sự có khả năng ức chế các phản ứng viêm, giúp giảm đau và làm dịu tình trạng cứng khớp gối buổi sáng [1][2]. Tuy nhiên, người bệnh nên xem gừng là giải pháp hỗ trợ lâu dài, ưu tiên dùng lượng vừa phải hoặc các chế phẩm chuẩn hóa, đồng thời tuân thủ hướng dẫn điều trị chuyên khoa để bảo vệ khớp gối bền vững [5].