Nhiều nhân viên văn phòng có thói quen vừa ăn trưa xong đã ngồi ngay vào bàn làm việc, gập người hoặc khom lưng trước màn hình máy tính. Không ít người sau đó cảm thấy tức bụng, ợ nóng và rỉ tai nhau mẹo uống một ly nước gừng ấm để làm dịu dạ dày. Liệu biện pháp dân gian này có thực sự hiệu quả khi cơ thể đang chịu áp lực do tư thế ngồi sai?

Câu trả lời là gừng tươi pha nước ấm có thể hỗ trợ cảm giác khó chịu ở đường tiêu hóa, nhưng không thể xem là giải pháp điều trị dứt điểm hay sửa chữa tác hại do tư thế ngồi khom lưng gây ra. Các dữ liệu y khoa cho thấy trào ngược liên quan mật thiết đến áp lực cơ học và tốc độ làm rỗng dạ dày, điều mà chỉ một ly nước gừng khó lòng can thiệp toàn diện.

Tư thế và áp lực nội dạ dày: Vì sao ngồi khom lưng dễ gây trào ngược?

Khi bạn ngồi khom lưng, khoang bụng bị ép lại, khiến áp lực bên trong dạ dày gia tăng đáng kể. Dưới tác động cơ học này, dịch vị và thức ăn chưa kịp tiêu hóa bị đẩy ngược về phía thực quản. Nghiên cứu thực hiện năm 1996 trên các bệnh nhân trào ngược chỉ ra rằng sự gia tăng áp lực dạ dày là một yếu tố quan trọng dẫn tới các cơn trào ngược [1].

Bên cạnh áp lực, sự giãn cơ thắt thực quản dưới là cơ chế bệnh sinh chính khiến axit rò rỉ ngược lên trên [1]. Nghiên cứu này ghi nhận ở cả tư thế đứng thẳng lẫn nằm ngửa, số đợt trào ngược, thời gian làm sạch axit và tỷ lệ thời gian pH dưới 4 không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (P > 0,05) [1]. Cơ chế khởi phát trào ngược liên quan đến sự giãn cơ thắt thực quản dưới và tăng áp lực dạ dày diễn ra tương tự nhau giữa các tư thế [1]. Do đó, việc ngồi khom ép chặt ổ bụng càng làm trầm trọng thêm các đợt giãn cơ thắt này.

Ngoài ra, tư thế của cơ thể cũng can thiệp trực tiếp vào sự co bóp và dãn nở của vùng thượng vị. Một nghiên cứu năm 2013 cho thấy ở bệnh nhân trào ngược, tư thế nằm nghiêng phải làm tăng số lần giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới so với nằm nghiêng trái trong giờ đầu sau ăn (trung vị 5 lần so với 4,5 lần, P = 0,046) [2]. Đồng thời, độ giãn nở dạ dày đoạn gần cũng biểu hiện rõ rệt hơn ở nhóm bệnh nhân này [2]. Tư thế xấu vì vậy tác động trực tiếp lên phản xạ đóng mở của van dạ dày - thực quản.

Tốc độ làm rỗng dạ dày ảnh hưởng thế nào đến trào ngược?

Giả thuyết cho rằng việc thúc đẩy dạ dày tống xuất thức ăn nhanh hơn sẽ giúp giảm áp lực và giảm trào ngược đã được giới khoa học tìm hiểu từ lâu. Một nghiên cứu năm 1981 đã so sánh tốc độ làm rỗng thức ăn hỗn hợp lỏng - đặc giữa 20 bệnh nhân trào ngược và 20 người khỏe mạnh [3]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân tống xuất thức ăn chậm hơn rõ rệt ở các mốc 30 phút (p < 0,10), 60 phút (p < 0,05) và 90 phút (p < 0,05) [3].

Cũng trong công trình này, khi mở rộng đánh giá trên 100 bệnh nhân trào ngược và 26 người khỏe mạnh, các nhà nghiên cứu phát sinh số liệu đáng chú ý: 41% bệnh nhân trào ngược bị chậm làm rỗng dạ dày vượt quá giới hạn giữ lại chất đồng vị phóng xạ, trong khi 53% ở mức bình thường và 6% làm rỗng nhanh [3]. Tác giả nghiên cứu năm 1981 nhận định có sự bất thường về chức năng vận động dạ dày ở 41% người bệnh trào ngược, đồng thời gợi ý việc sử dụng các hoạt chất giúp tăng cường làm rỗng dạ dày là một hướng tiếp cận trị liệu hợp lý [3].

Tuy nhiên, mối liên hệ giữa chậm làm rỗng dạ dày và trào ngược không phải lúc nào cũng thống nhất. Một nghiên cứu năm 1991 trên 10 bệnh nhân viêm thực quản trào ngược nặng cho thấy dù có 4 trên 10 người bị kéo dài pha trễ làm rỗng thức ăn đặc, thời gian bán thải làm rỗng dạ dày trung bình không khác biệt so với nhóm chứng [4]. Nghiên cứu năm 1991 kết luận chậm làm rỗng dạ dày không đóng vai trò then chốt trong sự phát triển của trào ngược ở nhóm bệnh nhân nặng này [4].

Tương tự, một thử nghiệm năm 1996 trên 36 bệnh nhân trào ngược và 18 người đối chứng sử dụng bữa ăn thử nghiệm gồm trứng chiên, 110g thịt gà và 200ml nước cam đánh dấu đồng vị phóng xạ đã theo dõi hình ảnh suốt 180 phút [5]. Kết quả không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về đường cong làm rỗng dịch lỏng và thức ăn đặc giữa hai nhóm, dẫn đến kết luận làm rỗng dạ dày không phải yếu tố bệnh căn chính của trào ngược [5].

Tác động của tư thế lên sự dịch chuyển thức ăn

Sự lưu thông thức ăn phụ thuộc rất lớn vào cơ chế trọng lực và độ dãn của cơ thành bụng. Một nghiên cứu năm 1976 trên 10 bệnh nhân sau phẫu thuật nối thực quản - dạ dày chỉ ra rằng tư thế nằm ngửa khiến dạ dày làm rỗng kém và làm tăng trào ngược dịch mật từ tá tràng vào dạ dày so với tư thế đứng thẳng [6]. Toàn bộ 10 bệnh nhân này đều bị viêm dạ dày, một số bị loét niêm mạc do ứ trệ dịch vị ở tư thế nằm [6].

Ở trẻ nhỏ, sự thay đổi tư thế cũng tạo ra chuyển biến rõ rệt. Nghiên cứu năm 1981 trên 10 trẻ dưới 9 tháng tuổi bị nôn mạn tính do rối loạn vận động hang vị ghi nhận phương pháp điều trị bảo tồn gồm chia nhỏ bữa ăn và liệu pháp tư thế đã thành công ở 6 trẻ [7]. Áp lực cơ thắt thực quản dưới của các bệnh nhân này đo được ở mức bình thường (4 trẻ) hoặc tăng cao (6 trẻ) [7].

Thêm vào đó, thử nghiệm năm 1996 trên 48 trẻ em từ 1 tuần đến 2 tuổi cho thấy tỷ lệ làm rỗng dạ dày ở tư thế nằm ngửa sau 60 phút chỉ đạt 35% ± 19% [8]. Nhưng khi đổi sang tư thế nằm nghiêng phải thêm 30 phút, tỷ lệ này tăng lên 60% ± 25%, và đạt 73% ± 20% khi giữ trẻ ở tư thế thẳng đứng thêm 30 phút sau đó [8]. Số trẻ đạt mức làm rỗng dạ dày bình thường tăng từ 19/48 trẻ ở tư thế nằm ngửa lên 45/48 trẻ sau khi được giữ thẳng đứng [8]. Điều này chứng minh việc duy trì thân người ngay ngắn giúp ích trực tiếp cho quá trình tiêu thoát thức ăn.

Hiểu lầm thường gặp về nước gừng ấm và trào ngược

Nhiều người tin rằng chỉ cần uống một cốc nước gừng ấm thật đặc thì mọi cơn ợ hơi, trào ngược sau khi ăn xong sẽ biến mất ngay tức khắc. Mặc dù các hợp chất cay tự nhiên như gingerol trong gừng thường được dân gian dùng để hỗ trợ tiêu hóa, việc lạm dụng quá mức có thể phản tác dụng. Nếu pha gừng quá đặc, tính cay nóng có thể gây kích ứng trực tiếp lên lớp niêm mạc thực quản vốn đang bị tổn thương do axit trào ngược.

Một hiểu lầm phổ biến khác là nước gừng có thể bù đắp lại thói quen ngồi gập bụng, khom lưng làm việc ngay sau bữa ăn. Trên thực tế, nếu khoang bụng tiếp tục bị chèn ép, áp lực nội dạ dày không hề thuyên giảm [1]. Uống thêm một lượng nước ấm vào một dạ dày đang quá tải và bị ép chặt đôi khi chỉ làm tăng thể tích chứa, khiến nguy cơ dịch vị trào ngược lên cổ họng dễ xảy ra hơn.

Ai nên thận trọng khi dùng nước gừng?

Dù gừng là loại gia vị quen thuộc, những người đang bị viêm loét dạ dày - tá tràng tiến triển hoặc viêm trợt thực quản nặng nên cẩn trọng. Vị cay nồng của gừng có thể gây cảm giác cồn cào, nóng rát khó chịu ở vùng thượng vị.

Những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính hoặc có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp cũng nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng thói quen uống nước gừng hàng ngày. Tuyệt đối không tự ý dùng nước gừng để thay thế thuốc ức chế axit hoặc các chỉ định chuyên khoa do bác sĩ tiêu hóa kê đơn.

Lời khuyên cải thiện tình trạng trào ngược

Để giải tỏa áp lực cho dạ dày và hạn chế trào ngược, việc điều chỉnh thói quen sinh hoạt và tư thế mang tính chất quyết định hơn bất kỳ bài thuốc truyền miệng nào.

  • Duy trì tư thế ngay ngắn: Sau khi ăn, hãy giữ lưng thẳng, tránh ngồi gập bụng hoặc tựa sâu vào ghế làm ép dạ dày. Nếu phải làm việc, hãy chọn ghế có tựa lưng thẳng hoặc đứng đi lại nhẹ nhàng trong 15-30 phút để trọng lực hỗ trợ đưa thức ăn xuống ruột non [8].
  • Sử dụng gừng đúng mực: Nếu muốn uống nước gừng ấm, chỉ nên dùng 2-3 lát gừng tươi thái mỏng hãm với khoảng 150ml nước ấm. Uống từng ngụm nhỏ, tránh uống lượng nước quá lớn dồn dập sau bữa ăn khiến dạ dày bị căng đột ngột.
  • Chia nhỏ khẩu phần: Giảm bớt lượng thức ăn trong mỗi bữa, không ăn quá no để hạn chế tình trạng tăng áp lực nội dạ dày [7], [1].

Một ly nước gừng ấm pha loãng có thể đem lại cảm giác dễ chịu tạm thời cho vùng bụng nhờ khả năng hỗ trợ tiêu hóa nhẹ nhàng. Tuy nhiên, căn nguyên của việc trào ngược khi làm việc phần lớn đến từ thói quen ngồi khom lưng gây chèn ép ổ bụng. Cách chữa trị hiệu quả và bền vững nhất vẫn là ngồi thẳng lưng, vận động nhẹ nhàng sau bữa ăn và đi khám chuyên khoa nếu triệu chứng ợ chua, tức ngực kéo dài.