Nhiều người nhận thấy hơi thở có mùi hơi ngọt như trái cây chín hoặc tương tự nước rửa sơn móng tay khi bắt đầu nhịn ăn hay cắt giảm tinh bột. Hiện tượng này khiến không ít người hoang mang liệu cơ thể đang đốt mỡ hiệu quả hay đang gặp phải vấn đề bệnh lý nguy hiểm.
Hơi thở có mùi ceton là phản ứng sinh lý bình thường khi cơ thể chuyển sang đốt mỡ, nhưng có thể là dấu hiệu bất thường đe dọa tính mạng nếu đi kèm bệnh đái tháo đường. Mức độ bình thường hay cảnh báo bệnh lý phụ thuộc hoàn toàn vào nồng độ ceton và bối cảnh sức khỏe của từng người [5, 7].
Cơ chế sinh ra acetone trong hơi thở
Acetone bài tiết qua hơi thở là sản phẩm phụ xuất hiện khi cơ thể chuyển dịch từ dùng glucose sang đốt cháy axit béo tự do để tạo năng lượng [5, 7]. Khi nguồn carbohydrate bị hạn chế do nhịn ăn hoặc ăn chế độ ketogenic, gan sẽ phân giải chất béo thành các thể ceton gồm acetoacetate, beta-hydroxybutyrate và acetone [1, 5].
Do acetone có kích thước phân tử nhỏ và dễ bay hơi, chất này khuếch tán qua phế nang phổi rồi thoát ra ngoài theo luồng khí thở [1]. Đo nồng độ acetone trong hơi thở phản ánh rất sát mức độ tích tụ của các thể ceton trong máu và nước tiểu [2, 3, 7].
Nồng độ acetone thay đổi thế nào trong các nghiên cứu?
Các thử nghiệm trên người cho thấy nồng độ acetone trong hơi thở biến động rất mạnh tùy thuộc vào chế độ ăn, mức độ nhịn ăn và thể trạng từng cá nhân [5, 6].
- Ở người khỏe mạnh bình thường không ăn kiêng: Nồng độ acetone trong hơi thở duy trì ở mức thấp, thường khoảng 1 ppm [1]. Trong một nghiên cứu năm 2002, trẻ em khỏe mạnh hoặc bị động kinh nhưng ăn uống thông thường chỉ có nồng độ acetone khí thở lúc đói từ 19 +/- 9 nmol/L đến 21 +/- 4 nmol/L [2].
- Khi áp dụng chế độ ketogenic hoặc nhịn ăn: Sau 12 giờ nhịn đói và ăn 4 bữa ketogenic liên tiếp, nồng độ acetone khí thở ở 12 người lớn khỏe mạnh đã tăng gấp 3,5 lần [3]. Nghiên cứu năm 2024 trên 10 người lớn khỏe mạnh cho thấy sau 7 ngày ăn ketogenic nghiêm ngặt, tất cả người tham gia đều đạt mức ceton ổn định từ 7,0 ppm trở lên [4].
- Ảnh hưởng của thể trạng và bữa ăn: Những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) và tỷ lệ mỡ cơ thể thấp hơn có xu hướng tạo ra lượng acetone cao hơn, dao động từ 35 đến 65 ppmV khi kết hợp ăn nhiều chất béo và nhịn đói kéo dài [5]. Ngược lại, một bữa ăn sáng chứa 72 g carbohydrate khiến nồng độ acetone giảm tức thì từ 8,2 ppm xuống 5,7 ppm, và người tham gia phải mất từ 2 đến 5 ngày mới hồi phục lại trạng thái ceton ban đầu [4].
Phân biệt dấu hiệu bình thường và bất thường nguy hiểm
Mùi ceton trong hơi thở chỉ được xem là bình thường khi nằm trong ngưỡng ketosis dinh dưỡng có kiểm soát [5, 7].
Nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng nồng độ acetone ở người khỏe mạnh ăn kiêng thường dao động trong khoảng từ vài ppm đến dưới 100 ppm [5, 7]. Tuy nhiên, trong tình trạng nhiễm toan ceton do đái tháo đường (DKA), nồng độ acetone trong hơi thở có thể vọt lên tới 1.250 ppm [1]. Đây là biến chứng cấp tính nguy hiểm, thường gặp ở người mắc đái tháo đường type 1 do thiếu hụt insulin trầm trọng, dẫn đến toan máu và có thể gây tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời [5, 7].
Nhóm người cần thận trọng khi xuất hiện hơi thở ceton
Sự hiện diện của mùi ceton đòi hỏi sự theo dõi sát sao ở các nhóm đối tượng sau:
- Người mắc bệnh đái tháo đường type 1: Mùi ceton là dấu hiệu cảnh báo sớm nguy cơ nhiễm toan ceton, tuyệt đối không được chủ quan [5, 7].
- Người có chỉ số insulin lúc đói cao: Nhóm này gặp nhiều khó khăn hơn trong việc thích nghi và duy trì trạng thái ketosis ổn định so với người có insulin thấp [4].
- Trẻ em áp dụng chế độ ăn ketogenic điều trị bệnh: Mặc dù chế độ này làm tăng nồng độ acetone lên 2530 +/- 600 nmol/L lúc đói để hỗ trợ kiểm soát co giật, trẻ dùng lâu dài có xu hướng giảm dần nồng độ acetone theo thời gian và cần được giám sát y tế chặt chẽ [1, 3].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các tài liệu hiện tại vẫn còn nhiều khoảng trống chưa thể kết luận dứt khoát:
- Mối liên hệ giữa nồng độ acetone khí thở và hiệu quả cắt cơn co giật ở bệnh nhân động kinh vẫn chưa được xác lập rõ ràng do số lượng người bệnh nghiên cứu còn nhỏ và dạng cơn co giật rất đa dạng [6].
- Chưa có đầy đủ nghiên cứu mở rộng trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay người cao tuổi mắc nhiều bệnh nền phối hợp khi xuất hiện tình trạng bài tiết ceton qua hơi thở.
- Mức độ dao động acetone theo nhịp sinh học ngày đêm và ảnh hưởng lâu dài nhiều năm của nồng độ ceton cao trong hơi thở chưa được đánh giá trọn vẹn trong các can thiệp dài hạn [1, 8].
Áp dụng thực tế để theo dõi sức khỏe
Khi nhận thấy hơi thở có mùi ceton, việc đầu tiên là xác định rõ nguyên nhân khởi phát từ thói quen ăn uống hay bệnh lý nền. Nếu bạn đang chủ động nhịn ăn gián đoạn hoặc ăn cắt giảm tinh bột, mùi vị này là biểu hiện tự nhiên cho thấy cơ thể đang bước vào pha phân giải mỡ [5, 8]. Tuy nhiên, cần tránh việc cắt giảm năng lượng quá đột ngột khiến cơ thể kiệt sức.
Nếu hơi thở mùi hoa quả chín xuất hiện kèm theo mệt mỏi dữ dội, khát nước liên tục, tiểu nhiều hoặc xảy ra trên người có tiền sử đái tháo đường, cần lập tức đến cơ sở y tế để kiểm tra ceton máu và đường huyết [5, 7]. Việc hiểu đúng nguồn gốc hơi thở ceton giúp bạn kiểm soát chế độ dinh dưỡng an toàn mà không bỏ sót các nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.




