Trong thai kỳ, việc lựa chọn thực phẩm vừa lành mạnh cho mẹ vừa hỗ trợ trí não cho bé luôn là mối quan tâm hàng đầu của các bậc cha mẹ. Nhiều mẹ bầu thường truyền tai nhau việc ăn các loại hạt dinh dưỡng, đặc biệt là hạnh nhân, với mong muốn con sinh ra thông minh, lanh lợi.

Các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng cho thấy việc bổ sung hạt hạnh nhân trong thai kỳ thực sự mang lại những tác động tích cực đến sự phát triển nhận thức, khả năng ghi nhớ và khả năng thích ứng với căng thẳng của thế hệ con [1]. Bên cạnh đó, việc thay thế chất béo xấu bằng nguồn dưỡng chất tự nhiên lành mạnh còn giúp bảo vệ thai nhi khỏi các nguy cơ rối loạn phát triển thần kinh [2].

Cơ chế tác động: Dưỡng chất trong hạnh nhân nuôi dưỡng não bộ thế nào?

Để hiểu vì sao hạt hạnh nhân mang lại lợi ích cho não bộ thai nhi, cần nhìn vào các phân tử tín hiệu quan trọng trong hệ thần kinh trung ương. Một trong những yếu tố then chốt là yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF) [1]. Đây là loại protein chịu trách nhiệm duy trì sự sống của các tế bào thần kinh, thúc đẩy quá trình hình thành các khớp thần kinh mới và điều hòa khả năng học tập, ghi nhớ. Bên cạnh BDNF, phân tử protein gắn yếu tố phản ứng cAMP (CREB) cũng đóng vai trò trung tâm trong việc chuyển đổi các trải nghiệm học hỏi thành ký ức dài hạn [1].

Dinh dưỡng từ mẹ trong giai đoạn mang thai có thể tạo ra các biến đổi biểu sinh, tác động trực tiếp đến mức độ hoạt động của các phân tử này trong não bộ thai nhi [1]. Khi mẹ tiêu thụ các thực phẩm dinh dưỡng như hạnh nhân, quá trình phosphoryl hóa CREB và nồng độ BDNF tại vùng hải mã (trung tâm ghi nhớ) và vỏ não trước trán (trung tâm điều hành nhận thức) được thúc đẩy gia tăng [1]. Đồng thời, các dưỡng chất này còn hỗ trợ điều hòa hoạt động của các enzym chuyển hóa dẫn truyền thần kinh như monoamine oxidase (MAO) [1]. Khi các enzym này được kiểm soát ở mức cân bằng, các chất dẫn truyền thần kinh không bị phân hủy quá mức, giúp bảo vệ chức năng nhận thức và tâm lý của thai nhi [1].

Ngoài ra, chế độ ăn uống của người mẹ còn tác động mật thiết đến trục ruột - não [3]. Chế độ ăn uống trong thai kỳ ảnh hưởng sâu sắc đến sự định hình hệ vi sinh vật đường ruột ban đầu của con [3]. Tín hiệu giữa đường ruột và não bộ được dẫn truyền liên tục thông qua dây thần kinh phế vị và các con đường sinh học khác [3]. Việc duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh giúp hỗ trợ hệ vi sinh vật có lợi, giảm thiểu phản ứng viêm toàn thân và tạo tiền đề lý tưởng cho não bộ thai nhi phát triển hoàn thiện [3], [4].

Bằng chứng khoa học: Hạnh nhân cải thiện nhận thức và giảm lo âu

Bằng chứng thực nghiệm trực tiếp về tác động của hạnh nhân đối với não bộ thế hệ sau đã được ghi nhận qua một nghiên cứu thực nghiệm công bố vào năm 2023 [1]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã bổ sung hạnh nhân vào khẩu phần ăn của chuột cống mẹ với tỷ lệ 5% (tính theo trọng lượng) trong giai đoạn giao phối kéo dài 2 ngày và suốt thời gian mang thai 21 ngày liên tục [1]. Sau khi sinh, chuột con được nuôi dưỡng và đánh giá chức năng thần kinh khi đã trưởng thành [1].

Kết quả thử nghiệm hành vi cho thấy, những cá thể chuột đực trưởng thành sinh ra từ nhóm mẹ ăn hạnh nhân có sự cải thiện rõ rệt về trí nhớ ngắn hạn thông qua bài kiểm tra mê cung chữ Y (Y-maze) [1]. Bên cạnh đó, bài kiểm tra mê cung nâng cao (elevated plus maze) ghi nhận sự suy giảm khiêm tốn các hành vi tương tự như lo âu ở thế hệ con [1]. Khả năng thích ứng với căng thẳng của chuột con cũng tăng lên đáng kể khi được thử nghiệm qua bài kiểm tra bơi cưỡng bức (forced swimming test) [1].

Ở cấp độ phân tử, các phân tích hóa sinh mô não đã làm sáng tỏ nền tảng của những thay đổi tích cực này [1]. Chuột mẹ ăn hạnh nhân trong thai kỳ giúp thế hệ con gia tăng đáng kể mức độ phosphoryl hóa CREB và nâng cao nồng độ protein BDNF tại vùng hải mã và vỏ não trước trán [1]. Đồng thời, hoạt tính của cả hai loại enzym Monoamine oxidase A và B (MAO-A, MAO-B) tại các khu vực não bộ nêu trên đều bị ức chế một cách có lợi [1]. Những kết quả này chứng minh rằng việc bổ sung hạnh nhân trong thai kỳ mang lại hiệu quả bảo vệ thần kinh, giúp tăng cường khả năng học hỏi và ứng phó với áp lực ở thế hệ tương lai [1].

Tuy nhiên, nghiên cứu này được thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm và tập trung đánh giá trên thế hệ con giống đực [1]. Dù cung cấp cơ sở sinh học và dược lý vô cùng giá trị, các nhà khoa học vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên người để xác định chính xác liều lượng tối ưu cho từng giai đoạn thai kỳ.

Cảnh báo từ chế độ ăn giàu chất béo chế biến và béo phì thai kỳ

Để thấy rõ giá trị của các loại hạt dinh dưỡng như hạnh nhân, cần đối chiếu với tác hại của chế độ ăn nhiều chất béo xấu và thực phẩm siêu chế biến. Nhiều nghiên cứu dịch tễ học và tiền lâm sàng đã chỉ ra rằng việc mẹ tiếp xúc với tình trạng béo phì hoặc tiêu thụ chế độ ăn giàu chất béo bão hòa trong thai kỳ làm gia tăng nguy cơ mắc các rối loạn phát triển thần kinh và tâm thần ở con [2]. Danh sách các nguy cơ này bao gồm suy giảm nhận thức, rối loạn phổ tự kỷ, rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), bại não, trầm cảm, lo âu và tâm thần phân liệt [2].

Cơ chế bệnh sinh bắt nguồn từ việc chế độ ăn nhiều chất béo không lành mạnh kích hoạt phản ứng viêm tại ruột, mô mỡ và nhau thai của người mẹ, làm gia tăng nồng độ các cytokine tiền viêm trong tuần hoàn của cả mẹ lẫn thai nhi [4]. Tình trạng này gây mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, làm suy giảm các chủng vi khuẩn có lợi như Lactobacillus reuteri [3]. Đồng thời, tình trạng viêm thần kinh và stress oxy hóa kéo dài gây xáo trộn tín hiệu insulin, glucose, leptin, serotonin và dopamine trong não thai nhi [2]. Nghiêm trọng hơn, chế độ ăn nhiều chất béo có thể gây biến đổi biểu sinh làm suy giảm biểu hiện của yếu tố dinh dưỡng thần kinh BDNF, dẫn tới tổn thương tính dẻo của khớp thần kinh và gây ra các khiếm khuyết hành vi lâu dài [2], [4].

Tác động bất lợi này đã được xác nhận trên người qua nghiên cứu đoàn hệ Piccolipiu tại Ý công bố năm 2025, theo dõi 2.006 cặp mẹ con [5]. Các nhà nghiên cứu đã đánh giá chế độ ăn của thai phụ và kiểm tra tâm thần vận động của trẻ lúc 4 tuổi bằng thang đo trí tuệ WPPSI và bảng kiểm hành vi trẻ em CBCL [5]. Kết quả cho thấy, những bà mẹ tuân thủ chế độ ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn và giàu chất béo có con biểu hiện hành vi ngoại hóa gia tăng rõ rệt (hệ số beta = 0,88; khoảng tin cậy 95%: 0,28-1,49; p = 0,004) [5]. Đáng chú ý, ở bé trai, kiểu ăn này làm tăng nguy cơ lâm sàng mắc chứng ADHD lên 1,13 lần (tỷ số chênh OR = 1,13; khoảng tin cậy 95%: 1,02-1,26; p = 0,021) [5]. Trong khi đó, các bé gái có xu hướng biểu hiện hành vi ngoại hóa cao hơn đôi chút [5]. Do đó, việc thay thế thực phẩm chế biến nhiều dầu mỡ bằng các loại hạt tự nhiên như hạnh nhân là một chiến lược can thiệp sớm thiết thực để bảo vệ sự phát triển thần kinh của trẻ [5].

Bài học về sự điều độ: Tránh bổ sung quá mức

Dù chất béo thiết yếu rất quan trọng cho não bộ, việc bổ sung dưỡng chất trong thai kỳ luôn cần tuân thủ nguyên tắc cân bằng. Một nghiên cứu công bố năm 2021 trên động vật đã đưa ra lời cảnh báo quan trọng về việc lạm dụng chất béo [6]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã thử nghiệm chuyển đổi khẩu phần ăn của chuột mẹ sang chế độ rất giàu acid béo không bão hòa đa omega-3 với hy vọng đảo ngược các ảnh hưởng xấu của chế độ ăn nhiều đường béo trước đó [6].

Kết quả bất ngờ cho thấy việc tiêu thụ khẩu phần chứa lượng omega-3 quá cao trong thai kỳ đã làm biến đổi một số chỉ số phát triển ở con non [6]. Chuột con sinh ra từ những con mẹ ăn quá nhiều omega-3 bị giảm cân nặng so với chiều dài cơ thể, giảm nồng độ leptin lưu hành và xuất hiện tình trạng rối loạn biểu hiện neuropeptide tại vùng dưới đồi theo giới tính [6]. Các tác giả nghiên cứu kết luận rằng lượng tiêu thụ acid béo không bão hòa quá mức có thể gây bất lợi cho sự phát triển chuyển hóa của thế hệ sau, nhấn mạnh tầm quan trọng cốt lõi của một chế độ ăn cân bằng [6].

Điều này cho thấy mẹ bầu không nên lạm dụng bất kỳ dưỡng chất nào, kể cả các loại hạt lành mạnh. Hạnh nhân là nguồn cung cấp acid béo và dưỡng chất tự nhiên tuyệt vời, nhưng cần được dùng với lượng vừa phải trong một chế độ ăn uống đa dạng.

Những hiểu lầm thường gặp khi mẹ bầu ăn hạnh nhân

Nhiều thai phụ tin rằng "hạnh nhân là siêu thực phẩm nên ăn càng nhiều thì thai nhi càng thông minh". Đây là quan niệm sai lầm, bởi việc nạp quá mức bất kỳ dưỡng chất nào đều có thể gây mất cân bằng chuyển hóa hoặc khiến mẹ tăng cân mất kiểm soát [6], [2]. Lợi ích phát triển nhận thức chỉ đạt được khi hạnh nhân là một phần của chế độ dinh dưỡng tổng thể lành mạnh [1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng mọi loại sản phẩm hạnh nhân đều tốt như nhau. Nhiều loại hạnh nhân đóng gói sẵn trên thị trường thường được chiên qua dầu, tẩm nhiều muối, bơ nhân tạo hoặc đường mía. Việc tiêu thụ các sản phẩm chế biến sẵn giàu phụ gia và chất béo xấu này có thể vô tình làm tăng nguy cơ rối loạn hành vi ở trẻ nhỏ [5].

Ngoài ra, một số mẹ bầu nghĩ rằng chỉ cần ăn hạt dinh dưỡng là đủ để thay thế các nguồn thực phẩm tươi sống khác. Não bộ thai nhi cần sự phối hợp nhịp nhàng của nhiều nhóm vi chất. Việc chỉ tập trung ăn hạt mà bỏ qua các nhóm thực phẩm thiết yếu khác sẽ không mang lại sự phát triển toàn diện cho con [5], [7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng hạt hạnh nhân?

Mặc dù hạnh nhân là thực phẩm bổ dưỡng, một số nhóm thai phụ cần đặc biệt cẩn trọng trước khi đưa loại hạt này vào thực đơn hàng ngày:

  • Thai phụ có tiền sử dị ứng hạt cây: Hạnh nhân thuộc nhóm hạt cây (tree nuts). Những người có cơ địa dị ứng hạt có thể gặp phải các phản ứng từ mẩn ngứa, nổi mề đay đến sốc phản vệ nguy hiểm tính mạng.
  • Phụ nữ có vấn đề nghiêm trọng về đường tiêu hóa: Hạnh nhân giàu chất xơ và chất béo thực vật. Nếu mẹ bầu đang bị tiêu chảy cấp, đầy bụng nghiêm trọng hoặc viêm loét tiêu hóa giai đoạn nặng, việc tiêu thụ lượng lớn hạnh nhân có thể làm tăng gánh nặng tiêu hóa.
  • Người cần kiểm soát cân nặng chặt chẽ: Dù chất béo trong hạnh nhân là chất béo lành mạnh, đây vẫn là thực phẩm có mật độ năng lượng cao. Mẹ bầu bị thừa cân béo phì hoặc được chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để kiểm soát khẩu phần nạp vào [2].

Khi có bất kỳ bệnh lý nền nào hoặc đang sử dụng thuốc điều trị, thai phụ nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi thực đơn hàng ngày.

Hướng dẫn áp dụng thực tế cho mẹ bầu

Để tận dụng tối đa lợi ích của hạt hạnh nhân cho trí não thai nhi mà vẫn đảm bảo an toàn chuyển hóa, thai phụ có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Lựa chọn loại hạt: Ưu tiên hạnh nhân thô, hạnh nhân sấy mộc hoặc rang tự nhiên không thêm muối, đường hay dầu chiên. Cách chế biến này giúp giữ trọn vẹn các vi chất tự nhiên và hoạt tính sinh học [1].
  • Lượng dùng hợp lý: Mẹ bầu chỉ nên duy trì một lượng vừa phải, tương đương khoảng 20-30g hạnh nhân mỗi ngày (khoảng một nắm tay nhỏ). Lượng dùng điều độ này giúp bổ sung dưỡng chất cho tế bào thần kinh mà không gây dư thừa năng lượng [6], [1].
  • Thời điểm sử dụng: Hạnh nhân rất thích hợp để làm món ăn nhẹ vào bữa phụ giữa buổi sáng hoặc buổi chiều. Ăn hạnh nhân giúp mẹ bầu giảm cảm giác thèm các món ăn vặt công nghiệp nhiều đường và dầu mỡ vốn tiềm ẩn nguy cơ cho hành vi của trẻ sau này [5].
  • Cách kết hợp món ăn: Mẹ có thể nghiền nhỏ hạnh nhân rắc lên sữa chua không đường, trộn cùng yến mạch hoặc kết hợp với các loại trái cây tươi. Cách phối hợp này giúp cung cấp bữa ăn cân bằng, hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột phát triển tốt [3].

Lời khuyên cho thai kỳ khỏe mạnh

Hạt hạnh nhân là nguồn bổ sung dinh dưỡng quý giá trong thai kỳ, đem lại những tác động tích cực trong việc kích hoạt các phân tử phát triển thần kinh như BDNF, CREB và hỗ trợ hoàn thiện nhận thức cho thai nhi [1]. Tuy nhiên, loại hạt này không phải là "thần dược" duy nhất quyết định trí thông minh của trẻ nhỏ.

Để thai nhi phát triển não bộ tối ưu, người mẹ cần xây dựng lối sống cân bằng, kết hợp đa dạng các nhóm thực phẩm tự nhiên, tránh xa đồ ăn siêu chế biến nhiều dầu mỡ và duy trì tâm lý tích cực [5], [4]. Khi có bất kỳ thắc mắc nào về chế độ dinh dưỡng trong thai kỳ, mẹ bầu hãy luôn chủ động tham vấn bác sĩ chuyên khoa để nhận được sự hướng dẫn khoa học và an toàn nhất.