Nhiều bà mẹ trong giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ thường nghe theo lời khuyên tẩm bổ bằng các loại sữa tươi, sữa công thức dành cho mẹ bầu hoặc sữa bò tiệt trùng để có nhiều sữa cho bé. Tuy nhiên, không ít người sau đó lại hoang mang lo sợ rằng đường lactose trong sữa bò sẽ truyền vào dòng sữa mẹ, khiến trẻ sơ sinh bị đầy hơi, quấy khóc hoặc tiêu chảy do quá tải lactose.
Thực tế khoa học đã chứng minh hoàn toàn ngược lại, bởi việc mẹ uống nhiều sữa bò không làm gia tăng nồng độ lactose trong sữa mẹ và không phải là nguyên nhân gây ra hiện tượng quá tải lactose ở trẻ bú mẹ. Nồng độ lactose trong sữa mẹ được điều hòa bởi các cơ chế sinh học nội sinh vô cùng chặt chẽ và luôn giữ ở mức ổn định, không phụ thuộc vào việc người mẹ tiêu thụ bao nhiêu carbohydrate hay sữa động vật trong bữa ăn hàng ngày [1].
Nồng độ lactose trong sữa mẹ: Thành phần kiên định nhất
Trong thành phần dinh dưỡng của sữa mẹ, lactose là loại carbohydrate chủ yếu và chiếm tỷ trọng lớn nhất [2]. Dưỡng chất này đóng vai trò sống còn đối với sự phát triển thần kinh của trẻ sơ sinh, bởi lactose là nguồn cung cấp galactose thiết yếu để tổng hợp các hợp chất galactolipid cấu tạo nên hệ thần kinh trung ương [3]. Do bộ não loài người phát triển với kích thước rất lớn, sữa người tự nhiên chứa hàm lượng lactose cao vượt trội so với nhiều loài động vật khác [3].
Bên cạnh vai trò đối với não bộ, lactose còn mang lại nhiều lợi ích sinh lý cho đường ruột của trẻ nhỏ [3]. Chất này đóng vai trò như một prebiotic tự nhiên, hỗ trợ làm mềm phân và giúp tăng cường khả năng hấp thu các vi chất quan trọng như nước, natri cùng canxi qua niêm mạc ruột [3].
Các nghiên cứu sinh hóa đều xác nhận rằng đường lactose là đại lượng dinh dưỡng ít biến động nhất trong tất cả các chất dinh dưỡng đa lượng của sữa mẹ [3], [1]. Một nghiên cứu tiến hành trên các bà mẹ sinh con đủ tháng tại Hàn Quốc cho thấy nồng độ lactose trung bình đạt 7,1 g/dL và hoàn toàn không thay đổi theo từng giai đoạn tiết sữa, đồng thời có rất ít sự biến thiên giữa các cá nhân [3]. Con số 7,1 g/dL này tương đương với dữ liệu nghiên cứu tại Trung Quốc, và dao động cao hơn đôi chút so với mức 6,0 g/dL ghi nhận tại Úc hay mức 6,4 đến 6,5 g/dL tại Brazil [3]. Mặc dù nồng độ lactose trong sữa mẹ nhìn chung chỉ dao động trong khoảng từ 6,3 đến 8,1 g/dL, chất béo mới chính là thành phần biến thiên mạnh nhất phụ thuộc vào chế độ ăn, cữ bú đầu hay cuối và thời gian hút sữa trong ngày [3]. Tại Latvia, phân tích trên 61 mẫu sữa mẹ trưởng thành cũng ghi nhận nồng độ lactose trung vị giữ ở mức ổn định là 6,52%, trong khi chất béo đạt 4,40% và protein là 1,08% [4].
Cơ chế tự điều hòa kỳ diệu của cơ thể người mẹ
Khi người mẹ uống sữa bò, hệ thống tiêu hóa của người mẹ sẽ tự phân cắt đường lactose có trong sữa bò thành glucose và galactose tại ruột non rồi mới hấp thu vào máu. Do đó, đường lactose từ sữa bò hoàn toàn không thể đi thẳng nguyên vẹn vào các nang sữa của bầu ngực mẹ.
Tuyến vú của người mẹ tự tổng hợp đường lactose riêng biệt từ nguồn glucose trong máu mẹ để phục vụ nhu cầu của trẻ. Nhu cầu glucose gia tăng trong suốt giai đoạn cho con bú được cơ thể đáp ứng thông qua quá trình tăng ly giải glycogen dự trữ hoặc tăng sử dụng các axit béo tự do, chứ không phải qua con đường tân tạo đường [1]. Chính những cơ chế bù trừ sinh lý nội tại này giúp sữa mẹ luôn duy trì nồng độ các chất dinh dưỡng đa lượng ở trạng thái ổn định, hoạt động như một hệ đệm chống lại những thay đổi bất thường từ khẩu phần ăn uống hàng ngày của người mẹ [1].
Các cuộc thử nghiệm đã ghi nhận rằng ngay cả những biện pháp can thiệp bổ sung dinh dưỡng cũng chỉ tạo ra những thay đổi tối thiểu hoặc không đáng kể đối với hàm lượng dưỡng chất đa lượng trong sữa mẹ [1]. Điển hình như các nghiên cứu về phụ nữ nhịn ăn ngắn hạn hoặc ăn kiêng trong tháng Ramadan cho thấy, mặc dù tổng lượng dưỡng chất nạp vào cơ thể người mẹ giảm sút rõ rệt, thành phần dinh dưỡng của sữa mẹ vẫn không bị biến động [1]. Cơ thể người mẹ luôn ưu tiên huy động các kho dự trữ nội sinh để bảo vệ chất lượng nguồn sữa tốt nhất cho con [5].
Các bằng chứng khoa học khẳng định chế độ ăn không làm tăng lactose
Nhiều công trình nghiên cứu quy mô trên thế giới đã tìm hiểu mối liên hệ giữa khẩu phần ăn của sản phụ và các dưỡng chất trong sữa mẹ:
Đầu tiên, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2023 tổng hợp từ 27 nghiên cứu cắt ngang với 4.355 bà mẹ cho con bú đã phân chia chế độ ăn thành bốn mô hình dựa trên tỷ lệ năng lượng từ chất béo và đạm [6]. Kết quả phân tích cho thấy hàm lượng chất béo trong sữa trưởng thành có xu hướng tăng theo lượng chất béo mẹ ăn vào, nhưng cả hàm lượng protein lẫn lactose trong sữa mẹ đều không hề tăng lên khi mẹ tăng lượng ăn các chất này [6].
Thứ hai, một nghiên cứu tại Trung Quốc năm 2020 áp dụng phương pháp hồi tưởng khẩu phần 24 giờ nhằm phân tích các mô hình ăn uống và thành phần sữa mẹ [2]. Kết quả phân tích đa biến chỉ ra rằng nồng độ lactose trong sữa mẹ hoàn toàn không có mối liên quan nào với mô hình bữa ăn của người mẹ [2]. Mặc dù nghiên cứu có dẫn lại tài liệu của một tác giả khác cho rằng phụ nữ ăn chay có nồng độ lactose thấp hơn phụ nữ ăn thịt, bản thân nghiên cứu thực tế tại vùng trung nam Trung Quốc này lại không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê nào [2].
Thứ ba, một nghiên cứu đánh giá biến thiên cấp tính năm 2021 theo dõi nồng độ dưỡng chất trong sữa mẹ sau các bữa ăn nhiều chất béo hoặc nhiều đường trong vòng 12 giờ [7]. Nồng độ lactose trong sữa mẹ có sự dao động theo nhịp sinh học tự nhiên trong ngày, đạt mức thấp nhất tại thời điểm 12 giờ và cao nhất tại thời điểm 3 giờ cùng 10 giờ (p < 0,001), tuy nhiên biến động này xảy ra độc lập với chế độ ăn [7]. Nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa nào giữa mức thay đổi nồng độ lactose từ đầu ngày đến đỉnh điểm với khẩu phần ăn thường ngày hay chỉ số khối cơ thể (BMI) của người mẹ [7].
Thứ tư, nghiên cứu năm 2018 về dinh dưỡng và thành phần cơ thể của mẹ cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa nào giữa nồng độ lactose trong sữa mẹ giữa nhóm ăn nhiều chất béo/ít carbohydrate so với nhóm ăn ít chất béo/nhiều carbohydrate [1]. Tương tự, chế độ ăn nhiều đạm hay chế độ ăn chay và không ăn chay cũng không tạo ra sự sai khác về nồng độ lactose trong sữa [1].
Đáng chú ý, một nghiên cứu vào năm 2025 theo dõi các bà mẹ áp dụng luân phiên ba chế độ ăn kéo dài một tuần gồm ăn uống lành mạnh, ăn giàu carbohydrate và ăn giàu protein [8]. Kết quả cho thấy so với chế độ ăn lành mạnh, hàm lượng lactose trong sữa mẹ thực tế lại giảm đi sau khi áp dụng chế độ ăn nhiều carbohydrate và tăng lên sau chế độ ăn nhiều protein (p < 0,05) [8]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận lượng sữa tiết ra sau chế độ ăn giàu protein tăng lên so với chế độ ăn giàu carbohydrate (G1 p = 0,006; G2 p = 0,001), trong khi riboflavin giảm ở cả hai chế độ ăn can thiệp [8].
Những phát hiện trên đồng thuận rằng dù mẹ có nạp thêm đường từ sữa bò hay tinh bột thì lượng lactose trong sữa mẹ cũng không thể bị đẩy lên mức vượt ngưỡng gây hại cho trẻ.
Vì sao trẻ vẫn có thể bị quá tải lactose?
Nếu không phải do sữa bò mẹ uống, nguyên nhân quá tải lactose ở trẻ bắt nguồn từ đâu? Quá tải lactose xảy ra khi lượng đường lactose đưa vào hệ tiêu hóa của trẻ vượt quá khả năng bài tiết men lactase tạm thời của ruột non, khiến đường thừa bị lên men tại đại tràng sinh ra nhiều khí, phân chua và sủi bọt.
Nguyên nhân phổ biến nhất đến từ cách thức cho bú chưa hợp lý, đặc biệt liên quan đến sự mất cân đối giữa sữa đầu cữ và sữa cuối cữ. Sữa mẹ thay đổi thành phần trong suốt một cữ bú, trong đó chất béo là thành phần biến thiên mạnh nhất và tăng dần về cuối cữ [3]. Nghiên cứu ghi nhận rằng tần suất cho bú càng cao thì nồng độ lactose trong sữa càng có xu hướng tăng lên trong khi tỷ lệ chất béo và protein lại giảm xuống [5].
Khi mẹ đổi bên vú quá sớm hoặc cho con bú lắt nhắt nhiều lần, trẻ chỉ nhận được lượng lớn sữa đầu cữ chứa nhiều nước và lactose nhưng lại ít chất béo [3], [5]. Thiếu chất béo khiến tốc độ làm rỗng dạ dày diễn ra rất nhanh, một lượng lớn lactose đổ dồn xuống ruột non cùng lúc khiến men tiêu hóa quá tải. Do đó, việc điều chỉnh cho bé bú cạn từng bên ngực để nhận đủ lượng chất béo sữa sau quan trọng hơn nhiều so với việc bắt người mẹ phải kiêng khem sữa bò [3].
Phân biệt quá tải lactose và dị ứng đạm sữa bò
Một sự nhầm lẫn vô cùng tai hại trong cộng đồng nuôi con bằng sữa mẹ là đồng nhất quá tải lactose với dị ứng đạm sữa bò.
Lactose là phân tử đường carbohydrate, hoàn toàn giống nhau giữa các loài động vật có vú và cơ chế chuyển hóa của cơ thể người mẹ không cho phép đường lactose từ thức ăn đi thẳng vào bầu ngực mẹ [1]. Ngược lại, dị ứng đạm sữa bò (CMPA) là phản ứng miễn dịch của trẻ đối với các chuỗi protein lạ có nguồn gốc từ bò, vốn có thể lọt qua một lượng rất nhỏ vào dòng sữa mẹ nếu mẹ sử dụng thực phẩm từ sữa bò.
Trẻ bị dị ứng đạm sữa bò thường có các biểu hiện miễn dịch như phát ban da, nổi mề đay, chàm thể tạng hoặc tiêu ra máu, nôn trớ kéo dài và chậm tăng cân. Trong khi đó, trẻ quá tải lactose đơn thuần vẫn tăng cân tốt, lanh lợi, chỉ gặp triệu chứng tại đường tiêu hóa dưới do lên men ruột. Việc nhận diện đúng bản chất giúp mẹ không cắt bỏ oan uổng sữa bò khỏi khẩu phần nếu bé chỉ bị mất cân đối sữa đầu - sữa cuối.
Những đối tượng nào cần có sự thận trọng?
Dù sữa mẹ được bảo vệ ổn định, vẫn có những trường hợp người mẹ cần hết sức lưu tâm trong chế độ ăn uống và chăm sóc:
Thứ nhất là những người mẹ có con đã được bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán xác định bị dị ứng đạm sữa bò. Lúc này, người mẹ bắt buộc phải loại bỏ hoàn toàn sữa bò và các chế phẩm từ sữa bò ra khỏi khẩu phần ăn để ngăn chặn protein lạ xâm nhập vào sữa mẹ, chứ không phải nhằm mục đích giảm đường lactose.
Thứ hai là các bà mẹ theo đuổi chế độ ăn chay thuần hoặc kiêng khem quá mức. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chế độ ăn kiêng phổ biến như ăn chay trường hoặc thuần chay có nguy cơ thiếu hụt một số vitamin và khoáng chất, đặc biệt là canxi [5]. Các bà mẹ này có thể cần phải bổ sung vi chất trong giai đoạn cho con bú theo hướng dẫn y tế [5]. Khi phụ nữ không nạp đủ năng lượng khuyến nghị tăng thêm 650 kcal/ngày trong thời gian cho con bú hoàn toàn, cơ thể sẽ buộc phải rút cạn nguồn năng lượng dự trữ từ các mô để duy trì dòng sữa [5].
Thứ ba là nhóm mẹ sinh non trước tuần thai thứ 37. Nghiên cứu ghi nhận sữa của các bà mẹ sinh non có hàm lượng protein và các thành phần miễn dịch cao hơn đáng kể so với sữa của những bà mẹ sinh con đủ tháng [5]. Việc nuôi dưỡng trẻ sinh non đòi hỏi sự giám sát y khoa chặt chẽ và không thể áp dụng máy móc các kinh nghiệm truyền miệng.
Ngoài ra, nghiên cứu tổng quan năm 2023 cũng cảnh báo rằng các bà mẹ nên tránh các mô hình ăn uống bất hợp lý, đặc biệt là chế độ ăn nhiều chất béo và nhiều đạm không cân đối, đồng thời nên hướng tới mô hình dinh dưỡng cân bằng và hợp lý [6].
Hướng dẫn thực hành dinh dưỡng đúng cách cho mẹ đang nuôi con
Để đảm bảo sức khỏe cho mẹ và chất lượng nguồn sữa tốt nhất cho bé, sản phụ nên tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:
Về khẩu phần sữa bò, nếu bản thân người mẹ không bị hội chứng không dung nạp lactose và em bé không bị dị ứng đạm sữa bò, mẹ hoàn toàn có thể duy trì uống sữa bò tiệt trùng hoặc sữa tươi hàng ngày. Sữa bò là nguồn thực phẩm giàu canxi và protein lành mạnh giúp người mẹ bù đắp dinh dưỡng bị tiêu hao trong quá trình tạo sữa. Không nên tự ý kiêng khem dẫn đến tình trạng suy nhược cơ thể hoặc thiếu hụt canxi xương.
Về cách cho con bú, mẹ nên duy trì cữ bú đủ thời gian ở một bên vú để bé có thể bú trọn vẹn phần sữa béo cuối cữ trước khi chuyển sang bầu vú bên kia. Cách làm này làm chậm tốc độ tiêu hóa ở dạ dày, giúp đường lactose được vận chuyển từ từ xuống ruột và men lactase của bé kịp xử lý trọn vẹn [3], [5]. Tránh việc đổi vú liên tục khi bầu ngực chưa mềm để ngăn chặn tình trạng trẻ uống quá nhiều sữa đầu chứa nhiều đường [3], [5].
Người mẹ cũng cần bổ sung thêm khoảng 650 kcal năng lượng mỗi ngày trong giai đoạn cho con bú hoàn toàn thông qua đa dạng các nhóm chất [5]. Uống đủ nước, ăn đủ rau xanh và giữ tinh thần thoải mái là chìa khóa duy trì nguồn sữa dồi dào. Nếu bé có các biểu hiện quấy khóc bất thường, tiêu chảy kéo dài hoặc phân có máu, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám bác sĩ chuyên khoa nhi thay vì tự ý cắt giảm thực phẩm của mẹ.
Nồng độ lactose trong sữa mẹ là một hằng số sinh học kỳ diệu được tự nhiên thiết kế riêng cho sự phát triển não bộ của con người [3], [1]. Mẹ uống sữa bò không làm sữa mẹ bị thừa lactose, do đó việc hiểu đúng cơ chế sinh lý sẽ giúp các bà mẹ giải tỏa âu lo và tự tin duy trì chế độ dinh dưỡng phong phú, cân bằng để nuôi con khôn lớn.