Bữa ăn giàu đạm động vật, đặc biệt là các món từ thịt bò, thịt lợn, xúc xích hay thịt nguội, vốn rất quen thuộc trong thực đơn hàng ngày của nhiều nam giới Việt Nam. Tuy nhiên, khi đối mặt với tình trạng chậm con hoặc kết quả xét nghiệm tinh dịch đồ kém, không ít người băn khoăn liệu thói quen tiêu thụ nhiều thịt đỏ có phải là nguyên nhân âm thầm làm suy giảm sức khỏe sinh sản hay không.
Câu trả lời dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: Việc ăn quá nhiều thịt đỏ, đặc biệt là các dạng thịt đỏ đã qua chế biến, có liên quan rõ rệt đến sự suy giảm chất lượng tinh dịch [1, 2]. Ngược lại, việc cắt giảm nhóm thực phẩm này và thay thế bằng các nguồn đạm lành mạnh hơn như cá, hải sản và thịt gia cầm mang lại nhiều tác động tích cực đối với khả năng vận động và hình thái của tinh trùng [1, 4, 8].
Cơ chế tác động: Vai trò của chất béo bão hòa
Các nghiên cứu dinh dưỡng chỉ ra rằng tác động tiêu cực của thịt đỏ không đơn thuần đến từ nguồn protein, mà chủ yếu bắt nguồn từ hàm lượng chất béo bão hòa (saturated fat) rất cao có trong nhóm thực phẩm này [2, 6]. Nồng độ chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa (trans fat) nạp vào cơ thể ở mức cao đã được chứng minh là có liên quan nhất quán đến chất lượng tinh dịch kém [1].
Khi cơ thể tiêu thụ quá nhiều chất béo bão hòa, các chỉ số quan trọng như mật độ và số lượng tinh trùng có xu hướng giảm sút [2]. Bên cạnh đó, các nghiên cứu tại châu Âu và Hoa Kỳ ghi nhận rằng lượng chất béo bão hòa hấp thụ có thể trực tiếp làm suy giảm số lượng tinh trùng [2]. Ngược lại, những mô hình ăn uống cắt giảm chất béo bão hòa, bổ sung axit béo omega-3 và chất chống oxy hóa – điển hình như chế độ ăn Địa Trung Hải – lại cho thấy mối liên hệ nghịch với các thông số tinh dịch kém [3].
Bằng chứng khoa học về thịt chế biến sẵn và thịt đỏ nguyên chất
Để làm rõ tác động của thịt, các nhà nghiên cứu đã phân tách chi tiết giữa thịt đỏ chưa qua chế biến (như thịt bò tươi, thịt nạc) và thịt đỏ đã qua chế biến (như xúc xích, giăm bông, thịt nguội).
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã tổng hợp dữ liệu và chỉ ra sự khác biệt rõ rệt giữa hai nhóm này [2]. Eslamian và các cộng sự ghi nhận tỷ lệ chênh lệch mắc chứng tinh trùng di động yếu (asthenozoospermia) cao gấp 2,03 lần (dao động từ 1,7 đến 2,4) ở nhóm nam giới tiêu thụ thịt đỏ chế biến sẵn ở mức cao nhất (tam phân vị thứ 3) so với nhóm tiêu thụ thấp nhất (tam phân vị thứ 1) [2]. Tuy nhiên, lượng thịt đỏ chưa chế biến lại không cho thấy mối liên hệ đáng kể với chứng tinh trùng bất động này [2].
Tương tự, nghiên cứu của Mendiola và cộng sự chỉ ra rằng lượng thịt đỏ đã qua chế biến ở những nam giới mắc hội chứng tinh trùng ít, yếu và dị dạng (oligoasthenoteratospermia) cao hơn khoảng 31% so với nhóm đối chứng khỏe mạnh [2]. Dù vậy, nhóm nghiên cứu cũng không tìm thấy sự khác biệt về lượng thịt đỏ chưa qua chế biến giữa hai nhóm [2]. Vì các nghiên cứu này được thực hiện tại Liên minh châu Âu sau thời điểm cấm sử dụng hormone kích thích tăng trưởng trong chăn nuôi, các nhà khoa học nhận định tác nhân tiêu cực này nhiều khả năng đến từ chính hàm lượng chất béo bão hòa hơn là do tồn dư hóa chất chăn nuôi [2].
Đáng chú ý, thói quen ăn uống của người mẹ trong thai kỳ cũng có thể để lại hệ quả lâu dài. Nghiên cứu của Swan và cộng sự chỉ ra rằng những người mẹ ăn trên 7 bữa thịt bò mỗi tuần trong lúc mang thai có con trai sở hữu mật độ tinh trùng thấp hơn 24% sau 30 năm so với những người mẹ không ăn thịt bò khi mang thai [2].
Thịt đỏ trong các mô hình ăn uống phương Tây
Khi xét trong bức tranh tổng thể của lối sống, thịt đỏ và thịt chế biến sẵn là thành phần chủ đạo của chế độ ăn kiểu phương Tây (Western diet) [1, 5]. Chế độ ăn này đặc trưng bởi lượng lớn thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, ngũ cốc tinh chế, bánh kẹo, khoai tây và đồ uống nhiều năng lượng [1, 5].
Các nghiên cứu công bố năm 2021 khẳng định rằng chế độ ăn phương Tây có liên quan thuận với việc xuất hiện các thông số tinh dịch bất thường, bao gồm số lượng suy giảm, khả năng vận động tiến tới kém và hình thái dị dạng [4]. Ngược lại, chế độ ăn thận trọng (Prudent diet) ưu tiên thịt trắng, rau củ quả, đậu và ngũ cốc nguyên hạt giúp tăng khả năng vận động tiến tới của tinh trùng, tăng nồng độ testosterone và giảm chỉ số phân mảnh DNA của tinh trùng [1, 5].
Một nghiên cứu bệnh chứng thực hiện trên 225 nam giới tại phòng khám hiếm muộn cũng cho thấy việc tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải giàu trái cây, rau, cá và ngũ cốc nguyên hạt giúp cải thiện đáng kể nồng độ, tổng số lượng và độ di động của tinh trùng [4]. Tác động tích cực này thể hiện rõ nét nhất ở những nam giới có chất lượng tinh dịch kém và tổng số tinh trùng di động dưới 10 triệu [4].
Tác động thực tế đến kết quả hỗ trợ sinh sản
Chất lượng tinh trùng suy giảm do chế độ ăn không chỉ dừng lại ở các chỉ số trên giấy xét nghiệm mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thụ thai tự nhiên lẫn hỗ trợ sinh sản.
Trong một nghiên cứu quan sát trên 250 bệnh nhân nam trải qua kỹ thuật tiêm tinh trùng vào bào tương noãn (ICSI) năm 2012, việc tiêu thụ thịt đỏ cũng như việc thực hiện chế độ ăn giảm cân đã được ghi nhận là có tác động tiêu cực đến tỷ lệ phôi làm tổ và cơ hội mang thai của người vợ [7, 8]. Nghiên cứu này đồng thời ghi nhận khả năng vận động của tinh trùng bị ảnh hưởng tiêu cực bởi chỉ số khối cơ thể (BMI), thói quen uống rượu và hút thuốc [5].
Nghiên cứu tiến cứu năm 2016 trên các cặp đôi làm thụ tinh ống nghiệm (ART) cho thấy lượng tiêu thụ thịt chế biến sẵn của người chồng liên quan đến tỷ lệ thụ tinh thấp hơn ở các chu kỳ thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) truyền thống [6]. Trái lại, việc nam giới ăn nhiều thịt gia cầm lại giúp tăng tỷ lệ thụ tinh thành công [6]. Các tác giả nhận định rằng mối liên hệ nghịch giữa thịt chế biến sẵn và tỷ lệ thụ tinh có thể bắt nguồn từ tác động tiêu cực của loại thực phẩm này lên hình thái tinh trùng [6].
Các kết quả trái chiều và giới hạn bằng chứng
Bên cạnh những phát hiện trên, y văn cũng ghi nhận những kết quả chưa hoàn toàn đồng nhất. Một nghiên cứu cắt ngang năm 2020 trên 400 nam giới vô sinh mới phát hiện tại Iran cho thấy không có mối liên hệ rõ rệt giữa lượng tiêu thụ thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, thịt gia cầm với các chỉ số chất lượng tinh dịch [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu này lại ghi nhận việc ăn cá hộp giúp giảm tỷ lệ tinh trùng bất động từ 52,5% ở nhóm ăn ít nhất xuống 47,4% ở nhóm ăn nhiều nhất [7].
Về nội tạng động vật, các kết quả nghiên cứu cũng rất phức tạp. Một nghiên cứu cắt ngang năm 2019 trên 206 nam giới trẻ (18-23 tuổi) tại miền Nam Tây Ban Nha chỉ ra rằng tiêu thụ nội tạng động vật làm giảm đáng kể khả năng vận động tiến tới của tinh trùng (xuống mức 42,8% so với 51,5% ở nhóm không ăn) và làm tăng hormone LH (4,6 IU/L so với 4,0 IU/L) [8]. Ngược lại, nghiên cứu năm 2014 lại từng quan sát thấy mối liên hệ thuận giữa nội tạng động vật và các thông số tinh dịch mà không giải thích được bằng hàm lượng kẽm hay vitamin B12 [2]. Nghiên cứu tại Tây Ban Nha cũng ghi nhận việc ăn hải sản có vỏ (shellfish) giúp tăng tỷ lệ tinh trùng di động tiến tới theo từng bậc tiêu thụ: từ 45,2% lên 42,0%, 49,4% và đạt 53,2% ở nhóm ăn nhiều nhất [8].
Hầu hết các nghiên cứu hiện nay là nghiên cứu quan sát, cắt ngang, sử dụng bảng hỏi tần suất thực phẩm nên chưa thể khẳng định hoàn toàn mối quan hệ nhân quả tuyệt đối [2, 3, 4, 6]. Dù vậy, xu hướng chung vẫn chỉ ra rằng tiêu thụ quá nhiều thịt đỏ và thịt chế biến sẵn đem lại nhiều bất lợi cho sức khỏe sinh sản nam giới [1].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều nam giới cho rằng "ăn nhiều thịt đỏ mới có nhiều đạm để tinh trùng khỏe mạnh". Thực tế, nguồn đạm từ thịt đỏ thường đi kèm với lượng lớn chất béo bão hòa, vốn là yếu tố gây bất lợi cho sự phát triển của tế bào tinh trùng [2, 6].
Một hiểu lầm khác là thịt đỏ chế biến sẵn (xúc xích, thịt xông khói) cũng có giá trị tương đương thịt tươi. Bằng chứng khoa học chỉ ra chính các loại thịt chế biến sẵn mới là thủ phạm làm tăng tỷ lệ tinh trùng bất động và dị dạng rõ rệt nhất, trong khi thịt đỏ tươi chưa qua chế biến có mức độ ảnh hưởng ít tiêu cực hơn nếu dùng vừa phải [2].
Ai nên thận trọng khi tiêu thụ thịt đỏ?
Nhóm nam giới đang trong độ tuổi sinh sản và có kế hoạch có con trong vòng 3-6 tháng tới cần đặc biệt chú ý đến khẩu phần thịt đỏ.
Những nam giới đã có kết quả tinh dịch đồ kém, đặc biệt là gặp tình trạng tinh trùng di động yếu (asthenozoospermia) hoặc hình thái dị dạng, cần hạn chế tối đa các loại thịt chế biến sẵn và giảm lượng thịt đỏ [2, 5]. Ngoài ra, các cặp đôi chuẩn bị bước vào các chu kỳ hỗ trợ sinh sản như thụ tinh nhân tạo (IUI), IVF hay ICSI cũng nên điều chỉnh chế độ ăn của người chồng để cải thiện tỷ lệ thụ tinh và tỷ lệ phôi làm tổ [1, 7, 8]. Người có bệnh nền chuyển hóa hoặc thừa cân nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có thực đơn cá nhân hóa.
Gợi ý áp dụng thực đơn cải thiện tinh trùng
Để bảo vệ và nâng cao chất lượng tinh trùng, nam giới không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối thịt đỏ nhưng cần thay đổi cách lựa chọn và chế biến:
Thay thế nguồn đạm: Việc thay thế thịt đỏ chế biến sẵn bằng các loại cá và hải sản có vỏ có thể cải thiện số lượng, hình thái và khả năng vận động tiến tới của tinh trùng [1, 4]. Nam giới nên tăng cường ăn thịt gia cầm (gà, vịt bỏ da) thay cho thịt đỏ để hỗ trợ tỷ lệ thụ tinh [6].
Tăng cường chất xơ và chất chống oxy hóa: Bổ sung rau xanh, trái cây tươi và ngũ cốc nguyên hạt vào các bữa ăn hàng ngày [1, 5, 7]. Các thực phẩm này cung cấp vitamin và chất chống oxy hóa tự nhiên, giúp giảm thiểu tổn thương phân mảnh DNA của tinh trùng [1, 5].
Cách chế biến: Ưu tiên luộc, hấp hoặc nướng không dầu; tránh chiên rán nhiều mỡ động vật. Khi sử dụng thịt đỏ tươi, nên chọn phần thịt nạc, lọc bỏ mỡ dính kèm nhằm giảm thiểu lượng chất béo bão hòa nạp vào cơ thể [2, 6].
Nhìn chung, một chế độ ăn uống cân bằng, hạn chế thịt đỏ chế biến sẵn, giảm chất béo bão hòa và tăng cường cá, gia cầm cùng rau quả là giải pháp khoa học giúp cải thiện khả năng vận động và hình thái tinh trùng. Bên cạnh dinh dưỡng, nam giới cần duy trì cân nặng hợp lý, hạn chế rượu bia và thuốc lá để tối ưu hóa sức khỏe sinh sản một cách toàn diện [5].
