Say tàu xe, máy bay hay say sóng là nỗi ám ảnh thường trực của rất nhiều người trong mỗi chuyến hành trình xa. Để đối phó với cảm giác chóng mặt, nôn nao và cồn cào ruột gan, không ít người lựa chọn các biện pháp tự nhiên như nhấm nháp một lát gừng tươi thay vì uống thuốc tây vì sợ cảm giác buồn ngủ li bì kéo dài.

Tuy nhiên, liệu việc ngậm gừng tươi có thực sự mang lại hiệu quả vượt trội hơn các loại thuốc chống say xe thông thường hay không? Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy gừng có tác dụng hỗ trợ làm giảm một số triệu chứng khó chịu ở đường tiêu hóa, nhưng kết quả nghiên cứu vẫn còn nhiều mâu thuẫn và chưa thể khẳng định gừng thay thế hoàn toàn được các loại thuốc chuyên dụng [1].

Cơ chế tác động: Gừng và thuốc chống say xe hoạt động thế nào?

Cảm giác buồn nôn và nôn mửa là phản xạ phức tạp chịu sự chi phối của hệ thần kinh trung ương và hệ tiêu hóa [1]. Hiện tượng rối loạn làm rỗng dạ dày là một yếu tố sinh lý bệnh góp phần gây ra các bệnh lý tiêu hóa như khó tiêu chức năng và buồn nôn [2]. Khi hệ tiêu hóa bị đình trệ, ứ đọng, cảm giác buồn nôn sẽ gia tăng [2].

Các hoạt chất sinh học trong gừng, đặc biệt là gingerol và shogaol, đã được chứng minh có khả năng tăng cường nhu động đường tiêu hóa bằng cách tăng trương lực và nhu động của cơ trơn ruột [2]. Thông qua việc đẩy nhanh tốc độ làm rỗng dạ dày và rút ngắn thời gian vận chuyển thức ăn, gừng giúp giải tỏa sự ứ trệ dạ dày và chứng khó tiêu, từ đó làm giảm cảm giác buồn nôn liên quan đến việc chậm làm rỗng dạ dày [2]. Ở cấp độ thụ thể, các hợp chất gingerol và shogaol tác động lên thụ thể cholinergic M3 và thụ thể serotonergic 5-HT3 để kích thích nhu động ruột [2]. Một thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh chiết xuất gừng làm tăng tốc độ làm rỗng dạ dày và kích thích co bóp hang vị một cách đáng kể so với giả dược ở những người khỏe mạnh [2]. Ngoài ra, hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ của 6-shogaol, 6-gingerol và oleoresin giúp dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do (ROS), bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa thông qua kích hoạt con đường Nrf2, qua đó gián tiếp hỗ trợ sức khỏe tiêu hóa [2].

Trong khi đó, cơ chế tác động của các thuốc chống say xe truyền thống lại chủ yếu nhắm vào hệ thần kinh. Thuốc kháng thụ thể dopamine tại vùng kích hoạt thụ thể hóa học (chemoreceptor trigger zone - CTZ) là cơ chế then chốt để kiểm soát buồn nôn và nôn mửa, đặc biệt trong say tàu xe, nôn sau phẫu thuật và nôn do hóa trị [2]. Chẳng hạn như scopolamine hay các thuốc kháng histamine như dimenhydrinate can thiệp trực tiếp vào các tín hiệu thần kinh từ tiền đình tai trong truyền về não bộ [3], [4]. Trong khi gừng tác động phần lớn tại chỗ ở hệ thống dạ dày và phức hợp kênh ion thụ thể 5-HT3 để ổn định tiêu hóa [4], thì các loại thuốc tân dược lại can thiệp mạnh mẽ vào các thụ thể thần kinh trung ương để dập tắt phản xạ nôn ngay từ gốc rễ não bộ [2], [3].

Nghiên cứu đối đầu: Gừng tươi liệu có thắng thế trước tân dược?

Một trong những thử nghiệm nổi bật so sánh trực tiếp gừng với thuốc chống say xe được ghi nhận trong y văn là nghiên cứu mù có đối chứng trên 36 nam và nữ sinh viên đại học [4]. Những người tham gia được tạo cảm ứng gây say tàu xe bằng một chiếc ghế xoay điều khiển bằng động cơ [4]. Các nhà nghiên cứu đã so sánh tác dụng của 940 mg bột thân rễ gừng (chứa trong 2 viên nang gelatin) với 100 mg thuốc dimenhydrinate (một loại thuốc kháng histamine phổ biến dùng chống say tàu xe) [4]. Kết quả nghiên cứu này ghi nhận rằng bột thân rễ gừng mang lại hiệu quả làm giảm các triệu chứng say tàu xe tốt hơn so với dimenhydrinate [4].

Tuy nhiên, một nghiên cứu khác công bố năm 1991 lại đưa ra bức tranh hoàn toàn trái ngược khi đối đầu gừng với scopolamine [3]. Thử nghiệm được thực hiện trên 28 tình nguyện viên ngồi trên ghế xoay và thực hiện các động tác chuyển động đầu theo thời gian định sẵn cho đến khi đạt mức độ say tàu xe cận kề nôn mửa (mức malaise III) [3]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá bột gừng nguyên củ ở liều 500 mg hoặc 1.000 mg, củ gừng tươi ở liều 1.000 mg, đối chứng với giả dược và scopolamine liều 0,6 mg đường uống [3].

Kết quả cho thấy cả bột gừng (500 mg hoặc 1.000 mg) và gừng tươi (1.000 mg) đều không mang lại tác dụng bảo vệ chống lại chứng say tàu xe [3]. Ngược lại, những người sử dụng scopolamine có thể thực hiện thêm trung bình tới 147,5 chuyển động đầu so với khi dùng giả dược với độ tin cậy rất cao (p < 0,01) [3]. Bột gừng liều 500 mg trong thử nghiệm này cũng không làm thay đổi tốc độ làm rỗng dạ dày ở cả người bình thường lẫn người bị say xe [3]. Mặc dù gừng liều 500 mg có ức chế một phần tình trạng loạn nhịp nhanh dạ dày (tachygastria), nhưng nó không làm tăng biên độ điện dạ dày (EGG) [3]. Do đó, các tác giả năm 1991 đã kết luận rằng gừng không có hoạt tính chống say tàu xe và không làm thay đổi đáng kể chức năng dạ dày trong tình trạng này [3].

Tác động của gừng đối với nhịp sinh học dạ dày và hormone say xe

Mặc dù có những mâu thuẫn, một thử nghiệm lâm sàng chéo, ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược năm 2003 đã mang lại thêm bằng chứng về khả năng điều hòa dạ dày của gừng [5]. Nghiên cứu được tiến hành trên 13 tình nguyện viên có tiền sử say tàu xe, trải qua thử nghiệm chuyển động thị giác xoay tròn (circular vection) [5].

Chuyển động thị giác này đã gây ra điểm số buồn nôn tối đa là 2,5 ± 0,2 (trên thang điểm từ 0 đến 3), đồng thời làm tăng hoạt động loạn nhịp nhanh dạ dày và tăng giải phóng vasopressin trong huyết tương [5]. Tuy nhiên, việc cho tình nguyện viên dùng trước gừng ở mức liều 1.000 mg và 2.000 mg đã giúp giảm đáng kể cảm giác buồn nôn, giảm loạn nhịp nhanh dạ dày và giảm nồng độ vasopressin huyết tương [5]. Gừng cũng giúp kéo dài thời gian trì hoãn trước khi cơn buồn nôn khởi phát, đồng thời rút ngắn thời gian hồi phục sau khi dừng kích thích thị giác xoay tròn [5]. Dù vậy, khi các nhà khoa học truyền tĩnh mạch vasopressin trực tiếp ở tốc độ 0,1 và 0,2 U/phút để gây buồn nôn và tăng nhịp chậm dạ dày, việc dùng trước 2.000 mg gừng lại không thể ngăn chặn được các phản ứng này [5].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu mù đôi trên 80 học viên hải quân trẻ tuổi (độ tuổi trung bình là 17) chưa quen với việc đi biển khi sóng to gió lớn cũng cho thấy tiềm năng thực tế của gừng [4]. Các học viên được phân ngẫu nhiên dùng 1 g bột củ gừng hoặc 1 g lactose làm giả dược và được theo dõi triệu chứng say sóng, tác dụng phụ liên tục mỗi giờ trong suốt 4 giờ [4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng bột gừng đã giảm đáng kể xu hướng nôn mửa và hiện tượng toát mồ hôi lạnh so với nhóm dùng giả dược (sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với p < 0,05) [4]. Mặc dù các triệu chứng buồn nôn và chóng mặt có xu hướng ít hơn ở nhóm uống gừng, sự khác biệt này lại chưa đạt mức ý nghĩa thống kê [4]. Trong suốt thử nghiệm, không có tác dụng phụ nào được ghi nhận ở cả hai nhóm [4].

Bằng chứng khoa học nói gì: Hiệu quả hay chỉ là lời đồn?

Dù củ gừng đã được sử dụng như một vị thuốc chống nôn phổ rộng trong các nền y học cổ truyền hơn 2.000 năm qua [1], các đánh giá tổng quan mang tính hệ thống hiện đại lại rất thận trọng. Một bài tổng quan toàn diện năm 2005 chỉ ra rằng, mặc dù các nghiên cứu lâm sàng và thực nghiệm gợi ý gừng có một số đặc tính chống nôn, bằng chứng lâm sàng chắc chắn vượt trên mọi nghi ngờ chỉ mới tồn tại đối với chứng nôn và buồn nôn liên quan đến thai kỳ [6]. Các phân tích gộp lớn không thể chứng minh hiệu quả chống nôn của gừng trong các bối cảnh say tàu xe, sau phẫu thuật hoặc buồn nôn do các nguyên nhân khác [6].

Cụ thể hơn, một phân tích gộp năm 2004 trên 6 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 538 bệnh nhân nhằm đánh giá khả năng ngừa nôn và buồn nôn sau phẫu thuật (PONV) của gừng [7]. Kết quả tính toán cho thấy tỷ số nguy cơ gộp (pooled relative risk) để một bệnh nhân bị nôn sau phẫu thuật khi đã dùng gừng trước đó là 0,84 (khoảng tin cậy 95%: 0,69 - 1,03) [7]. Điều này có nghĩa là cần phải điều trị cho khoảng 11 bệnh nhân bằng gừng thì mới có thêm 1 bệnh nhân thoát khỏi cảm giác nôn nao sau mổ (NNT = 11; khoảng tin cậy 95%: 6 - 250) [7]. Các tác giả đã đi đến kết luận rằng gừng không phải là một chất chống nôn có ý nghĩa lâm sàng trong bối cảnh phẫu thuật [7].

Chính vì những dữ liệu mâu thuẫn này, một bài tổng quan năm 2013 cũng tái khẳng định rằng các báo cáo xung đột, đặc biệt trong việc phòng ngừa say tàu xe và nôn do hóa trị, khiến giới khoa học chưa thể rút ra bất kỳ kết luận chắc chắn nào về hiệu quả vượt trội của gừng [1]. Do đó, việc cho rằng ngậm một lát gừng tươi có thể chắc chắn chống say xe tốt hơn thuốc tây chỉ là một hiểu lầm phổ biến do thổi phồng trải nghiệm cá nhân [1], [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng gừng?

Dù gừng là thảo mộc quen thuộc trong gian bếp, người tiêu dùng không nên tùy tiện sử dụng với lượng lớn hoặc dùng liên tục trong thời gian dài mà không có sự kiểm soát.

Các dữ liệu dược động học trên người hiện nay chủ yếu chỉ mới có sẵn cho hoạt chất 6-gingerol và zingiberene [6]. Các nghiên cứu dược lý quan trọng nhất trên người lưu ý rằng cần phải có thêm các nghiên cứu xác nhận để loại trừ nguy cơ tương tác của các chế phẩm từ gừng với quá trình ngưng tập tiểu cầu [6]. Điều này đồng nghĩa với việc những người có rối loạn đông máu hoặc đang sử dụng các loại thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu cần hết sức cẩn trọng khi dùng gừng đậm đặc.

Bên cạnh đó, các dữ liệu an toàn tiền lâm sàng vẫn chưa loại trừ hoàn toàn độc tính tiềm ẩn của gừng, do đó cần phải được theo dõi sát sao, đặc biệt là khi tiêu thụ gừng liên tục qua các khoảng thời gian dài [6]. Những người chuẩn bị bước vào phẫu thuật cũng không nên tự ý dùng gừng liều cao vì các phân tích gộp cho thấy nó không mang lại lợi ích lâm sàng rõ rệt trong ngừa nôn mổ [7], đồng thời có thể tiềm ẩn rủi ro liên quan đến đông máu [6].

Gợi ý áp dụng thực tế cho chuyến đi êm ái

Nếu bạn bị say xe ở mức độ nhẹ hoặc muốn tìm kiếm một giải pháp tự nhiên hỗ trợ tiêu hóa để giảm bớt cảm giác đầy bụng, gừng vẫn là một lựa chọn lành tính đáng để thử nghiệm [2], [4]. Dưới đây là những cách áp dụng đã được nghiên cứu y khoa ghi nhận:

  • Dạng sử dụng và liều lượng: Bạn có thể ngậm kẹo gừng cứng khi di chuyển như một biện pháp hỗ trợ tiện lợi [4]. Trong các thử nghiệm lâm sàng đem lại hiệu quả hỗ trợ, các nhà nghiên cứu thường sử dụng liều từ 940 mg đến 1.000 mg hoặc tối đa 2.000 mg bột củ gừng (tương đương khoảng 1 - 2 g) [5], [4]. Nếu sử dụng gừng tươi, bạn có thể ngậm hoặc nhai một lát mỏng khoảng 1 g trước khi lên xe [3].
  • Thời điểm sử dụng: Các nghiên cứu cho thấy gừng phát huy tác dụng phòng ngừa tốt nhất khi được dùng trước khi tiếp xúc với kích thích chuyển động (pretreatment) [5]. Việc dùng gừng trước giúp kéo dài thời gian xuất hiện triệu chứng và giúp cơ thể hồi phục nhanh hơn nếu xuất hiện cảm giác nôn nao [5].
  • Kết hợp dinh dưỡng: Một thử nghiệm lâm sàng chéo, mù đôi có đối chứng giả dược trên 70 người ghi nhận rằng việc bổ sung 2 g vitamin C cũng có hiệu quả trong việc ức chế các triệu chứng say tàu xe, đặc biệt ở nhóm thanh niên dưới 27 tuổi [4]. Bạn có thể kết hợp uống nước gừng ấm cùng một chút vitamin C trước hành trình.
  • Trường hợp say xe nặng: Với những người có tiền sử say xe nghiêm trọng, các nghiên cứu cho thấy scopolamine hoặc thuốc tân dược vẫn mang lại khả năng bảo vệ vững chắc hơn so với gừng đơn thuần [3]. Bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ để dùng thuốc đúng chỉ định.

Tóm lại, ngậm gừng tươi hay dùng chiết xuất gừng có thể giúp làm dịu đường tiêu hóa, đẩy nhanh làm rỗng dạ dày và giảm bớt mồ hôi lạnh hay khó chịu ở một số người [2], [4]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay khẳng định gừng không thể thay thế hoàn toàn hay vượt trội hơn các loại thuốc chống say xe đặc trị đối với những trường hợp nhạy cảm cao [3], [4]. Hãy lắng nghe cơ thể, chuẩn bị sớm trước chuyến đi và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế nếu bạn có bệnh lý nền.