Người mắc bệnh tiểu đường tại Việt Nam thường truyền tai nhau nhiều bài thuốc thảo dược giúp ổn định đường huyết, trong đó có thiên hoa phấn (rễ cây qua lâu). Nhiều bệnh nhân thắc mắc liệu vị thuốc cổ truyền này có thực sự giúp hạ đường máu an toàn hay chỉ là lời đồn thổi.

Câu trả lời ngắn gọn là: Các chiết xuất từ cây qua lâu (Trichosanthes kirilowii) và phần rễ của nó (thiên hoa phấn) bước đầu cho thấy khả năng hỗ trợ hạ đường huyết, kích hoạt thụ thể insulin và cải thiện hệ vi sinh đường ruột trên mô hình động vật [1], [2], [3]. Tuy nhiên, hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định hiệu quả điều trị thực tế, do đó thảo dược này không thể thay thế thuốc tây y [1].

Thiên hoa phấn là gì và chứa dưỡng chất nào?

Qua lâu (tên khoa học Trichosanthes kirilowii Maxim.) là loài cây dây leo lâu năm, cung cấp nhiều bộ phận làm thuốc trong y học cổ truyền như quả, hạt, vỏ quả và rễ (thiên hoa phấn) [4]. Mỗi bộ phận của cây lại tích lũy hàm lượng dưỡng chất như axit amin, nucleoside và carbohydrate ở mức độ khác nhau [4].

Một nghiên cứu phân tích năm 2019 trên 63 mẫu thu thập từ 9 bộ phận khác nhau của cây qua lâu (vỏ quả, hạt, thịt quả, thân, lá, rễ chính, vỏ rễ chính, rễ bên và vỏ rễ bên) đã làm rõ sự phân bổ này [4]. Kết quả đo lường cho thấy hàm lượng tổng axit amin trung bình ở rễ (15,39 mg/g) và vỏ rễ (16,38 mg/g) cao hơn tương đối so với các bộ phận khác [4]. Trong khi đó, hàm lượng nucleoside ở tất cả bộ phận đều dưới 1,5 mg/g [4]. Riêng về nhóm đường và tinh bột (carbohydrate), phần thịt quả lại chứa hàm lượng cao hơn các bộ phận khác với glucose chiếm 22,91%, fructose 20,63% và polysaccharide đạt 27,29% [4].

Cơ chế giúp kiểm soát đường huyết của qua lâu

Bệnh tiểu đường xảy ra khi tuyến tụy không sản xuất đủ hormone insulin hoặc cơ thể không sử dụng insulin hiệu quả để đưa đường từ máu vào tế bào [1]. Các chiết xuất từ qua lâu tác động trực tiếp vào cả hai khía cạnh chuyển hóa này thông qua nhiều hợp chất sinh học khác nhau [1], [5], [3].

Thứ nhất là cơ chế "mở khóa" thụ thể insulin nhờ protein đặc hiệu [1]. Trong cơ thể, thụ thể insulin đóng vai trò như ổ khóa trên bề mặt tế bào; khi được kích hoạt, cửa tế bào sẽ mở ra để đón đường glucose từ máu đi vào [1]. Nghiên cứu năm 2017 đã xác định được một loại protein dồi dào mới trong qua lâu (gọi là TKP), có khả năng tương tác trực tiếp và kích hoạt hoạt tính enzyme (kinase) của thụ thể insulin, từ đó tăng cường dọn sạch đường trong máu [1].

Thứ hai là cơ chế điều hòa hệ vi sinh đường ruột và giảm viêm nhờ chuỗi đường đa (polysaccharide) [3]. Polysaccharide từ qua lâu giúp phục hồi hàng rào niêm mạc ruột, tăng vi khuẩn có lợi sinh axit béo chuỗi ngắn (SCFAs), giảm tích tụ mỡ và giảm căng thẳng oxy hóa (oxidative stress - sự mất cân bằng giữa gốc tự do và chất chống oxy hóa gây hại tế bào) [3].

Thứ ba là khả năng chống oxy hóa và bảo vệ chức năng tụy [5]. Dịch chiết tan trong nước và tan trong dung môi hữu cơ của chi Qua lâu (Trichosanthes) giúp tăng nồng độ insulin và C-peptide trong máu, điều chỉnh rối loạn mỡ máu và cải thiện dự trữ đường glycogen ở gan [5].

Các nghiên cứu khoa học nói gì?

Ngay từ năm 1989, các nhà khoa học đã nghiên cứu phần không thẩm tách của dịch chiết nước từ rễ qua lâu (thiên hoa phấn) trên chuột nhắt [2]. Quá trình phân tách đã tìm ra 5 hợp chất glycan đặt tên là trichosan A, B, C, D và E có tác dụng hạ đường huyết trên chuột bình thường [2]. Trong đó, hoạt chất chính là trichosan A còn thể hiện rõ hoạt tính hạ đường trên chuột bị gây tăng đường huyết bằng chất alloxan [2].

Đến năm 2017, một nghiên cứu kết hợp phân tích dữ liệu bệnh nhân và thực nghiệm trên chuột đã làm sáng tỏ hơn vai trò của qua lâu [1]. Phân tích đoàn hệ hồi cứu tại Đài Loan cho thấy qua lâu là vị thuốc Đông y được kê đơn phổ biến nhất cho bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 [1]. Khi thử nghiệm cho chuột mắc tiểu đường uống dịch chiết nước qua lâu, đường huyết giảm phụ thuộc vào liều lượng; đồng thời protein TKP phân lập từ cây cũng giúp tăng đào thải glucose theo liều dùng [1]. Dù vậy, nghiên cứu mới chỉ dừng ở quan sát tần suất sử dụng thuốc trên người và thử nghiệm cơ chế trên chuột, chưa đánh giá hiệu quả hạ đường huyết trực tiếp trên bệnh nhân [1].

Năm 2022, một nghiên cứu khác đã thử nghiệm dịch chiết tan trong nước và dịch chiết tan trong dung môi hữu cơ (ethanol) từ chi Trichosanthes trên chuột cống mắc tiểu đường tuýp 1 (do tiêm streptozotocin - STZ) [5]. Kết quả theo dõi cho thấy cả hai loại dịch chiết đều giúp giảm đường huyết hiệu quả, tăng cân nặng, giảm triệu chứng uống nhiều và tiểu nhiều ở chuột bệnh [5]. Phân tích sinh hóa máu ghi nhận hai dịch chiết làm tăng mức insulin, C-peptide và cải thiện rối loạn chuyển hóa lipid, trong đó phân đoạn tan trong nước giảm triệu chứng bệnh chủ yếu nhờ hoạt tính chống oxy hóa [5].

Mới đây nhất, nghiên cứu công bố năm 2025 đã đánh giá tác dụng của polysaccharide chiết xuất từ qua lâu (TMSP1) trên chuột nhắt mắc tiểu đường tuýp 2 do chế độ ăn nhiều chất béo kết hợp tiêm STZ [3]. Sau 6 tuần can thiệp bằng TMSP1, chuột giảm tích tụ mỡ, giảm viêm ruột, phục hồi hàng rào biểu mô ruột và cải thiện tình trạng loạn khuẩn đường ruột [3]. Thí nghiệm cấy ghép hệ vi sinh vật trong phân cũng xác nhận TMSP1 phát huy tác dụng hạ đường huyết một phần thông qua việc điều chỉnh hệ vi khuẩn đường ruột [3].

Lợi ích, giới hạn bằng chứng và hiểu lầm thường gặp

Điểm tích cực từ các dữ liệu hiện có là qua lâu chứa nhiều nhóm chất (protein TKP, các glycan trichosan A-E, polysaccharide TMSP1) tác động đa đích lên quá trình chuyển hóa đường và mỡ [1], [2], [3]. Vị thuốc này cũng có lịch sử sử dụng lâu đời và phổ biến trong các toa thuốc Đông y hỗ trợ tiểu đường tuýp 2 tại Đài Loan [1].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là toàn bộ bằng chứng về hiệu quả hạ đường huyết và cơ chế hoạt động đều mới thực hiện trên mô hình chuột thí nghiệm [1], [5], [2], [3]. Các nhà nghiên cứu năm 2017 cũng thẳng thắn nhận định hiệu quả hạ đường huyết lâm sàng thực tế trên người bệnh vẫn chưa rõ ràng [1]. Ngoài ra, đối với tiểu đường tuýp 1 (chiếm khoảng 10% tổng số ca tiểu đường và tăng khoảng 4% mỗi năm), các thuốc uống hạ đường huyết thông thường không thể kiểm soát bệnh hiệu quả mà bắt buộc phải duy trì tiêm insulin [5].

Từ đây, người bệnh cần tránh hai hiểu lầm phổ biến. Một là tự ý bỏ thuốc tiêm insulin hoặc thuốc viên bác sĩ kê để chuyển sang uống nước sắc thiên hoa phấn, dẫn đến nguy cơ tăng đường huyết cấp tính gây nhiễm toan ceton hoặc hôn mê [5]. Hai là nhầm lẫn giữa các bộ phận của cây: rễ qua lâu giàu axit amin và chứa các glycan hạ đường huyết [4], [2], trong khi phần thịt quả qua lâu lại chứa lượng đường đơn khá cao (22,91% glucose và 20,63% fructose) không có lợi nếu ăn nhiều [4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người mắc bệnh tiểu đường tuýp 1 tuyệt đối không dùng thiên hoa phấn hay bất kỳ chế phẩm qua lâu nào để thay thế phác đồ tiêm insulin hàng ngày [5]. Bệnh tiểu đường tuýp 1 có thể làm giảm tuổi thọ hơn 10 năm nếu không được kiểm soát tốt bằng insulin để ngừa biến chứng [5].

Bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 đang dùng thuốc tây y cần thận trọng vì chiết xuất qua lâu có tác dụng hạ đường huyết phụ thuộc liều lượng [1]. Việc dùng gộp cả thuốc tây và thảo dược mà không theo dõi sát có thể làm đường máu tụt xuống quá thấp.

Phụ nữ mang thai, người suy giảm chức năng gan thận hoặc có cơ địa dị ứng với các loại thảo dược họ Bầu bí cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng, do chưa có dữ liệu an toàn đầy đủ trên các nhóm đối tượng này từ các nghiên cứu hiện tại.

Cách áp dụng thực tế cho người bệnh tiểu đường

Trong thực tế, nếu muốn sử dụng thiên hoa phấn để hỗ trợ sức khỏe, người bệnh cần chọn đúng bộ phận là phần rễ đã qua chế biến chuẩn dược điển, tránh tự ý dùng phần thịt quả tươi vì chứa nhiều đường glucose và fructose [4]. Do các hoạt chất như protein TKP, glycan và dịch chiết chống oxy hóa đều tan trong nước, cách dùng truyền thống là sắc nước uống theo chỉ định của thầy thuốc Đông y [1], [5], [2].

Thời điểm và liều lượng dùng cần được cá nhân hóa bởi bác sĩ Y học cổ truyền sau khi đã nắm rõ các chỉ số xét nghiệm đường huyết của người bệnh. Trong quá trình dùng kết hợp, bệnh nhân nên duy trì đo đường huyết mao mạch tại nhà để theo dõi phản ứng của cơ thể.

Song song đó, việc kiểm soát tiểu đường luôn đòi hỏi chế độ ăn giảm chất béo xấu để bảo vệ hệ vi sinh đường ruột, hạn chế viêm và tránh làm nặng thêm tình trạng kháng insulin [3]. Uống đủ nước và vận động thể lực đều đặn mỗi ngày cũng là nền tảng không thể thiếu.

Tóm lại, thiên hoa phấn (rễ qua lâu) là dược liệu có cơ sở khoa học bước đầu trên động vật về khả năng kích hoạt thụ thể insulin, điều hòa vi sinh đường ruột và hỗ trợ hạ đường huyết [1], [2], [3]. Tuy nhiên, người bệnh chỉ nên xem đây là giải pháp hỗ trợ bổ sung, tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị tiêu chuẩn và cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.