Người bị cao huyết áp có nên uống nước gừng khi tụt huyết áp tư thế?

Trong nhiều gia đình Việt, pha một cốc trà gừng nóng là phản xạ quen thuộc mỗi khi ai đó thấy hoa mắt, chóng mặt, xây xẩm mặt mày lúc đang nằm hoặc ngồi mà đứng phắt dậy. Không ít người bệnh cao huyết áp khi gặp cơn tụt huyết áp tư thế cũng vội vàng uống nước gừng vì tin rằng vị cay ấm của củ gừng sẽ giúp "kéo" huyết áp lên nhanh chóng.

Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ khoa học là: Người bị cao huyết áp không nên tự ý uống nước gừng đặc để cấp cứu cơn tụt huyết áp tư thế. Trái với quan niệm dân gian cho rằng gừng làm tăng huyết áp, các bằng chứng khoa học thực nghiệm lại chỉ ra rằng hoạt chất trong gừng có tác dụng làm giãn mạch và hạ huyết áp ^{[1] [2]}. Việc uống gừng ngay lúc huyết áp đang tụt hoặc khi đang dùng thuốc điều trị cao huyết áp có thể khiến tình trạng tụt huyết áp nặng thêm và gây ra tương tác thuốc bất lợi ^{[3] [4]}.

Tụt huyết áp tư thế và thói quen dùng gừng theo cảm tính

Tụt huyết áp tư thế là hiện tượng huyết áp giảm đột ngột khi thay đổi tư thế từ nằm sang ngồi hoặc từ ngồi sang đứng. Tình trạng này rất hay gặp ở người lớn tuổi hoặc người đang điều trị bệnh cao huyết áp bằng thuốc. Khi đứng lên quá nhanh, máu dồn xuống hai chân làm lượng máu về tim và lên não tạm thời bị thiếu hụt, gây cảm giác choáng váng, tối sầm mắt.

Vì cơ thể lúc đó thường kèm cảm giác lạnh tay chân hoặc vã mồ hôi, nhiều người lầm tưởng uống nước gừng ấm sẽ làm máu lưu thông mạnh và đẩy huyết áp tăng lên. Tuy nhiên, cảm giác nóng ấm ở cổ họng và dạ dày khi uống gừng chỉ là phản ứng kích thích tại chỗ của tinh dầu và chất cay, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc làm co mạch để nâng huyết áp. Trong y học cổ truyền lẫn y học hiện đại, gừng vốn được nghiên cứu và sử dụng như một thảo dược hỗ trợ kiểm soát bệnh cao huyết áp và phòng ngừa bệnh tim mạch, chứ không phải thuốc làm tăng huyết áp ^{[1] [2]}.

Cơ chế tác động của gừng lên mạch máu và tim

Để hiểu vì sao gừng không giúp kéo huyết áp lên mà còn có xu hướng làm giảm huyết áp, cần nhìn vào cách các hoạt chất của củ gừng tác động lên hệ tuần hoàn. Gừng (tên khoa học là Zingiber officinale) chứa các hoạt chất sinh học chính gồm 6-shogaol và 6-gingerol ^[1]. Các chất này tác động trực tiếp lẫn gián tiếp lên nhịp tim và độ co giãn của thành mạch máu ^[1].

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2005 đã làm sáng tỏ cơ chế hạ huyết áp của chiết xuất gừng thô thông qua khả năng "chặn kênh canxi phụ thuộc điện thế" ^[2]. Giải thích một cách dễ hiểu, tế bào cơ trơn trên thành mạch máu muốn co bóp (làm hẹp lòng mạch, đẩy huyết áp tăng lên) thì cần có các ion canxi đi vào bên trong tế bào qua những "cánh cổng" gọi là kênh canxi. Chiết xuất gừng đóng vai trò như một chất khóa bớt các cánh cổng này lại, cả ở màng tế bào lẫn bên trong tế bào ^[2].

Khi dòng canxi bị chặn lại, cơ trơn thành mạch sẽ thả lỏng, giúp mạch máu giãn rộng ra và làm giảm áp lực dòng máu tác động lên thành động mạch ^{[1] [2]}. Trong phòng thí nghiệm, tác dụng chặn kênh canxi của chiết xuất gừng thể hiện tương tự như verapamil — một loại thuốc chẹn kênh canxi quen thuộc được dùng trong điều trị bệnh tim mạch và cao huyết áp ^{[1] [2]}. Đáng chú ý, tác dụng làm giãn mạch của gừng diễn ra độc lập với lớp nội mạc mạch máu ^[2]. Ngoài việc làm giãn mạch, chiết xuất gừng còn cho thấy tác dụng ức chế tim nhẹ, làm giảm cả tần số lẫn lực co bóp tự nhiên của tâm nhĩ trong các mô hình thử nghiệm ^{[1] [2]}.

Bên cạnh tác động lên huyết áp, gừng còn giúp giảm cholesterol toàn phần và cholesterol xấu (LDL), từ đó hạn chế hình thành các mảng bám dính dọc theo thành mạch và cải thiện độ đàn hồi của động mạch ^[1]. Củ gừng cũng sở hữu đặc tính chống oxy hóa và kháng viêm mạnh mẽ ^{[5] [6]}.

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng hạ huyết áp của gừng?

Các dữ liệu khoa học hiện có từ thử nghiệm trên động vật đến thử nghiệm lâm sàng trên người đều xoay quanh tác dụng làm giảm huyết áp và cải thiện mỡ máu của gừng, nhưng mức độ hiệu quả có sự khác biệt giữa các đối tượng.

Trong nghiên cứu thực nghiệm năm 2005 trên động vật được gây mê, chiết xuất gừng thô ở liều từ 0,3 đến 3 mg/kg trọng lượng cơ thể đã làm giảm huyết áp động mạch ở chuột theo cách phụ thuộc liều lượng (liều càng cao, mức giảm càng rõ) ^[2]. Khi thử nghiệm trên động mạch chủ ngực của thỏ và động mạch chủ của chuột, chiết xuất gừng giúp làm giãn các cơn co mạch do hóa chất gây ra ^[2].

Về bằng chứng trên người, một tổng quan hệ thống công bố năm 2017 đã rà soát các cơ sở dữ liệu y khoa tính đến tháng 6 năm 2016 để tìm kiếm các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên đánh giá tác dụng của gừng lên huyết áp ^[4]. Từ 60 bài báo ban đầu, các nhà nghiên cứu chọn ra được 2 thử nghiệm lâm sàng đáp ứng tiêu chuẩn ^[4].

Thử nghiệm thứ nhất là nghiên cứu mù đôi trên 70 bệnh nhân tiểu đường nhằm so sánh tác dụng của gừng với giả dược đối với các yếu tố nguy cơ tim mạch ^[4]. Kết quả cho thấy gừng không tạo ra sự thay đổi có ý nghĩa thống kê nào lên huyết áp tâm thu hay huyết áp tâm trương ở nhóm bệnh nhân này (mức thay đổi huyết áp động mạch trung bình chỉ là 0,1 ± 1,1 mmHg) ^[4].

Thử nghiệm thứ hai là một nghiên cứu đánh giá độ an toàn gồm 3 nhánh trên 60 người khỏe mạnh, so sánh việc dùng gừng ở liều 50 mg/kg, 100 mg/kg và dùng giả dược ^[4]. Kết quả ghi nhận liều gừng 100 mg/kg làm giảm đáng kể huyết áp chỉ trong vòng 2 giờ sau khi uống: huyết áp tâm thu giảm từ 114,3 ± 3,22 mmHg xuống còn 105,5 ± 3,13 mmHg, và huyết áp tâm trương giảm từ 73,3 ± 3,35 mmHg xuống còn 70,5 ± 3,39 mmHg ^[4]. Giới hạn của tổng quan năm 2017 này là dữ liệu giữa các nghiên cứu không đồng nhất và báo cáo chưa đầy đủ nên các nhà khoa học không thể thực hiện phân tích gộp ^[4].

Đến năm 2022, một tổng quan hệ thống lớn hơn đã phân tích 24 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên (thu thập dữ liệu đến tháng 7 năm 2020) nhằm đánh giá hiệu quả của gừng khi dùng đơn độc đối với mỡ máu, huyết áp và tình trạng viêm ^[7]. Trong số 24 nghiên cứu này (với 79,2% nghiên cứu có nguy cơ sai lệch thấp), có 33,3% thực hiện trên người béo phì và rối loạn chuyển hóa tim mạch, 37,5% trên bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 và 29,2% trên các tình trạng sức khỏe khác ^[7]. Kết quả chỉ ra rằng gừng giúp cải thiện rõ rệt mức cholesterol toàn phần, chất béo trung tính (triglyceride) và giảm nhất quán các chỉ số viêm (như CRP, TNF-alpha) ^[7]. Tuy nhiên, về mặt huyết áp, chỉ có 3 nghiên cứu báo cáo mức giảm huyết áp không có ý nghĩa thống kê ^[7]. Các tác giả kết luận rằng số lượng nghiên cứu hiện vẫn còn ít và bằng chứng lâm sàng về việc gừng làm giảm huyết áp dài hạn vẫn chưa thật sự rõ ràng ^[7].

Cảnh báo tương tác giữa gừng và thuốc điều trị cao huyết áp

Một điểm đặc biệt quan trọng với người bệnh cao huyết áp là nguy cơ tương tác giữa gừng và thuốc tây đang sử dụng. Nhiều người nghĩ thảo dược tự nhiên thì vô hại, nhưng thực tế gừng có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu ^[3].

Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên mô hình chuột bị gây tăng huyết áp (bằng hoạt chất L-NAME liều 40 mg/kg mỗi ngày) đã kiểm tra tác động của gừng khi dùng chung với losartan — một loại thuốc hạ huyết áp rất phổ biến ^[3]. Trong thử nghiệm trên nhóm 5 con chuột, việc kết hợp chiết xuất gừng và thuốc losartan đã làm giảm 14,88% huyết áp tâm thu và giảm 17,52% huyết áp tâm trương sau 12 giờ so với nhóm chỉ nhận chất gây tăng huyết áp ^[3].

Đáng lưu ý hơn, phân tích dược động học cho thấy khi dùng gừng kèm với losartan, nồng độ tối đa của thuốc losartan trong máu ($C_{max}$) đã tăng lên 1,51 lần và tổng lượng thuốc hấp thu vào cơ thể theo thời gian ($AUC_{0-t}$) tăng gấp 3,00 lần so với nhóm chỉ dùng thuốc losartan mà không có gừng ^[3]. Điều này có nghĩa là gừng đã làm tăng mạnh cả nồng độ thuốc trong máu lẫn tác dụng hạ huyết áp của losartan ^[3]. Dù đây mới là kết quả trên động vật và cần thêm nghiên cứu trên người ^[3], phát hiện này là lời cảnh báo rõ ràng: nếu người bệnh đang uống thuốc hạ huyết áp mà dùng thêm lượng lớn gừng, thuốc có thể phát huy tác dụng quá mức, dẫn đến tụt huyết áp đột ngột khi đứng lên.

Những hiểu lầm thường gặp về nước gừng và huyết áp

Hiểu lầm phổ biến nhất là "gừng có tính ấm nên làm tăng huyết áp". Như các nghiên cứu đã chứng minh, ở liều cao (như mức 100 mg/kg trên người khỏe mạnh), gừng thực chất làm hạ cả huyết áp tâm thu lẫn tâm trương chỉ sau 2 giờ sử dụng nhờ cơ chế giãn mạch ^{[2] [4]}. Do đó, uống nước gừng đặc khi đang bị tụt huyết áp tư thế có thể làm mạch máu giãn thêm, khiến máu càng khó bơm ngược về tim và lên não, làm cơn choáng váng kéo dài hơn.

Hiểu lầm thứ hai là dùng gừng thay thế hoàn toàn thuốc huyết áp. Dù các thử nghiệm trên động vật cho thấy gừng làm giảm huyết áp khá rõ ^{[1] [2]}, nhưng tổng quan 24 thử nghiệm lâm sàng trên người năm 2022 lại cho thấy tác dụng hạ huyết áp khi dùng gừng đơn độc ở người bệnh chuyển hóa là không đáng kể ^[7]. Vì vậy, người bệnh tuyệt đối không được bỏ thuốc điều trị để chuyển sang uống nước gừng.

Ai nên thận trọng khi sử dụng gừng?

Nhóm đầu tiên cần thận trọng là người đang dùng thuốc điều trị cao huyết áp, đặc biệt là thuốc nhóm tương tự losartan hoặc thuốc chẹn kênh canxi ^{[3] [2]}. Do gừng có cơ chế chặn kênh canxi giống thuốc verapamil ^{[1] [2]} và có khả năng làm tăng nồng độ thuốc losartan trong máu lên tới 3 lần (theo dữ liệu thực nghiệm) ^[3], việc dùng nhiều gừng cùng lúc với thuốc tây dễ dẫn đến hiện tượng cộng gộp tác dụng, gây hạ huyết áp quá mức và làm tăng nguy cơ tụt huyết áp tư thế.

Nhóm thứ hai là người thường xuyên bị tụt huyết áp tư thế hoặc có huyết áp nền thấp. Với bằng chứng cho thấy gừng có thể làm hạ huyết áp trong vòng 2 giờ ở người bình thường khi dùng liều cao ^[4], những người đang có biểu hiện hoa mắt, chóng mặt khi thay đổi tư thế không nên uống nước gừng đậm đặc.

Người có bệnh lý tim mạch hoặc tiểu đường đang điều trị nhiều loại thuốc cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm chiết xuất từ gừng liều cao ^{[7] [4]}.

Cách xử trí đúng và sử dụng gừng an toàn trong đời sống

Khi người bị cao huyết áp gặp cơn tụt huyết áp tư thế (chóng mặt, xây xẩm khi đứng lên), việc cần làm ngay không phải là đi pha nước gừng, mà là từ từ ngồi hoặc nằm xuống nghỉ ngơi để máu lưu thông trở lại não, tránh nguy cơ té ngã. Có thể uống một cốc nước lọc ấm thông thường để bù thể tích tuần hoàn một cách an toàn mà không làm xáo trộn độ giãn nở của mạch máu. Để phòng ngừa cơn tụt huyết áp tư thế, người bệnh nên tập thói quen chuyển đổi tư thế chậm rãi: khi ngủ dậy nên ngồi ở mép giường vài phút, cử động nhẹ chân tay rồi mới đứng thẳng.

Đối với việc dùng gừng trong sinh hoạt hằng ngày, người bệnh cao huyết áp vẫn có thể ăn gừng như một loại gia vị thông thường trong chế biến món ăn để tận dụng lợi ích giảm mỡ máu (giảm cholesterol toàn phần, giảm triglyceride) và kháng viêm bảo vệ thành mạch ^{[1] [7]}. Ngoài đường ăn uống, việc hít tinh dầu gừng trong thí nghiệm trên người khỏe mạnh cũng ghi nhận tác dụng hoạt hóa giúp tinh thần tỉnh táo hơn ^[8]. Tuy nhiên, cần tránh uống nước gừng quá đặc, tránh dùng thực phẩm chức năng chiết xuất gừng liều cao gần thời điểm uống thuốc huyết áp để phòng ngừa tương tác thuốc ^[3].

Tóm lại, gừng là một thảo dược tốt cho hệ tim mạch nhờ khả năng hỗ trợ giảm mỡ máu, chống viêm và làm giãn mạch ^{[1] [7] [2]}. Tuy nhiên, chính vì đặc tính làm giãn mạch và hạ huyết áp đó, nước gừng không phải là thức uống "cấp cứu" khi bị tụt huyết áp tư thế ^{[2] [4]}. Người bệnh cao huyết áp nên tuân thủ phác đồ của bác sĩ, thay đổi tư thế từ từ và hỏi ý kiến chuyên gia y tế nếu muốn dùng gừng thường xuyên kèm với thuốc điều trị.