Người bị huyết áp thấp uống nước sắc ba kích có nguy hiểm không?

Thói quen dùng ba kích bồi bổ và băn khoăn về huyết áp

Nhiều người Việt Nam từ lâu đã quen thuộc với củ ba kích, coi đây là một vị thuốc quý dùng để ngâm rượu, sắc nước uống hàng ngày nhằm tăng cường sinh lực, bổ thận và giảm đau nhức xương khớp. Trong các buổi gặp gỡ hay trong tủ thuốc gia đình, những bình rượu hoặc ấm nước sắc ba kích tím thẫm xuất hiện khá phổ biến như một giải pháp tăng cường sinh lực tự nhiên mà nhiều người tin rằng "uống càng nhiều càng bổ".

Tuy nhiên, bên cạnh những lời truyền miệng về công dụng bổ thận tráng dương, không ít người sau khi uống nước sắc ba kích lại gặp phải hiện tượng hoa mắt, váng đầu, chân tay bủn rủn, toát mồ hôi lạnh. Những triệu chứng này đặt ra một câu hỏi lớn: Liệu người có tiền sử huyết áp thấp uống nước sắc ba kích có gặp nguy hiểm hay không?

Câu trả lời ngắn gọn và rõ ràng là: Người bị huyết áp thấp cần hết sức thận trọng, thậm chí không nên tự ý dùng nước sắc ba kích đậm đặc. Các nghiên cứu trên các loài thuộc chi này cho thấy chiết xuất của chúng có hoạt tính giãn mạch và hạ huyết áp rõ rệt, do đó có thể gây tụt huyết áp quá mức ở những người vốn đã có chỉ số huyết áp thấp.

Cơ chế tác động sinh học của các loài thuộc chi Ba kích

Cây ba kích có tên khoa học là Morinda officinalis, thuộc chi Morinda trong họ Cà phê (Rubiaceae) ^[1]. Trong tự nhiên và y học cổ truyền, các cây cùng chi Morinda được biết đến với nguồn hoạt chất sinh học vô cùng phong phú ^[1]. Các phân tích hóa thực vật ghi nhận chi Morinda chứa nhiều nhóm hợp chất quý như iridoid, flavonoid, anthraquinone, coumarin, lignan và triterpenoid ^[1].

Ở góc độ dược lý học hiện đại, các hợp chất flavonoid và iridoid có khả năng tác động trực tiếp lên hệ thống mạch máu thông qua cơ chế kích thích giãn cơ trơn thành mạch và điều hòa trương lực tuần hoàn. Khi lòng mạch dãn ra, lực cản ngoại vi suy giảm, dẫn đến hệ quả tất yếu là áp lực dòng máu lên thành động mạch sụt giảm.

Mặc dù chiết xuất rễ ba kích (Morinda officinalis) thường được dùng trong điều trị suy giảm chức năng sinh lý và các bệnh lý về thận ^[1], các loài cùng chi thực vật này lại sở hữu đặc tính hạ áp rất đặc trưng ^[1]. Đối với người có huyết áp bình thường hoặc tăng huyết áp nhẹ, tác dụng này có thể hỗ trợ điều hòa tuần hoàn ^[1]. Nhưng đối với những người có cơ địa huyết áp thấp, sự giãn mạch đột ngột do các hoạt chất này gây ra lại trở thành một mối nguy hại thực sự đối với hệ tuần hoàn.

Bằng chứng khoa học: Chiết xuất chi Morinda hạ huyết áp ra sao?

Để làm sáng tỏ đặc tính điều hòa và hạ huyết áp của các cây cùng chi với ba kích, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng và tiền lâm sàng.

Trong một bài tổng quan khoa học công bố năm 2020 về các loài Morinda, các chuyên gia ghi nhận chiết xuất từ các loài thuộc chi này được ứng dụng lâm sàng trong việc kiểm soát huyết áp và duy trì chỉ số áp lực máu ổn định ^[1]. Tổng quan này cũng chỉ ra rằng, chiết xuất cồn và chiết xuất nước từ rễ của loài ba kích Morinda officinalis tương đối an toàn khi sử dụng trong điều trị các bệnh lý ^[1]. Dù vậy, những sản phẩm từ các cây thuộc chi này đều mang hoạt tính sinh học tác động lên chuyển hóa tim mạch, giảm nồng độ gốc tự do superoxide và điều hòa lipid máu ^[1].

Cụ thể hơn về tác động hạ áp trực tiếp, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2017 đã kiểm tra tác động của chiết xuất cồn từ lá và quả của cây Morinda citrifolia (cùng chi Morinda với ba kích) trên mô hình chuột bị gây tăng huyết áp bằng dexamethasone ^[2]. Kết quả định lượng cho thấy chiết xuất lá chứa hàm lượng phenol tổng là 1,789 ± 0,116 mg đương lượng axit gallic/g cùng 0,92 ± 0,19% rutin; trong khi chiết xuất quả chứa 1,677 ± 0,051 mg phenol/g và 0,46 ± 0,05% scopoletin ^[2].

Khi cho động vật thí nghiệm sử dụng, nhóm phối hợp chiết xuất lá và quả đã thể hiện hoạt tính hạ huyết áp rõ rệt nhất ^[2]. Cụ thể, huyết áp tâm thu giảm 16,71 ± 3,95%, huyết áp tâm trương giảm 21,49 ± 7,90%, và huyết áp động mạch trung bình giảm 19,58 ± 6,35% ^[2]. Kết quả này chứng minh rằng các hợp chất tự nhiên trong chi Morinda sở hữu tiềm năng hạ huyết áp rất mạnh mẽ trên động vật có áp lực mạch máu cao ^[2].

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận một giới hạn quan trọng: Các chiết xuất này dù hạ áp thành công nhưng chưa thể phục hồi hoặc ức chế các tổn thương ở thận do dexamethasone gây ra ^[2].

Lợi ích hạ áp nhưng là "con dao hai lưỡi" với người huyết áp thấp

Từ các dữ liệu nghiên cứu kể trên, chúng ta có thể nhìn nhận vấn đề một cách khách quan. Tác dụng hạ huyết áp tâm thu và tâm trương của các dược liệu thuộc chi Morinda là một điểm sáng giá trong việc nghiên cứu các hoạt chất hỗ trợ bệnh nhân cao huyết áp ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, chính ưu điểm này lại biến ba kích và các loài họ hàng thành một yếu tố nguy cơ đối với người huyết áp thấp.

Khi một người vốn dĩ có mức huyết áp dưới 90/60 mmHg uống phải nước sắc ba kích đậm đặc, các hoạt chất thúc đẩy giãn mạch sẽ làm áp lực máu giảm sâu hơn nữa. Máu không được bơm đủ mạnh và nhanh lên não cùng các cơ quan trọng yếu.

Khi lưu lượng máu lên não bị suy giảm tức thì, người bệnh sẽ gặp phải hàng loạt triệu chứng nguy hiểm:

• Chóng mặt, hoa mắt, tối sầm mặt mày khi đứng lên ngồi xuống.
• Cảm giác hụt hơi, tim đập nhanh hồi hộp do cơ thể cố gắng phản xạ bù trừ thể tích tuần hoàn.
• Lạnh đầu ngón tay ngón chân, vã mồ hôi lạnh, bủn rủn cơ bắp.
• Ngất xỉu hoặc té ngã, có thể dẫn đến chấn thương sọ não và gãy xương rất nguy hiểm nếu xảy ra khi đang di chuyển, làm việc trên cao hoặc lái xe.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước sắc ba kích

Trong cộng đồng hiện nay tồn tại nhiều quan niệm sai lầm về việc sử dụng thảo dược nói chung và củ ba kích nói riêng:

Hiểu lầm thứ nhất: "Thuốc nam từ rễ cây lành tính, uống lúc nào và uống bao nhiêu cũng được". Dù nghiên cứu cho thấy chiết xuất rễ Morinda officinalis an toàn khi sử dụng điều trị đúng chỉ định ^[1], điều đó không đồng nghĩa với việc có thể dùng tùy tiện không kiểm soát. Dược liệu chứa các chất có hoạt tính sinh học thực thụ, do đó liều dùng sai lệch hoàn toàn có thể biến vị thuốc thành tác nhân gây hại.

Hiểu lầm thứ hai: "Ba kích tính ấm nên giúp tăng huyết áp, người huyết áp thấp càng nên uống". Đây là sự nhầm lẫn giữa tính năng ôn thận tráng dương theo y học cổ truyền và tác dụng huyết động học thực tế. Ba kích làm ấm cơ thể theo góc nhìn đông y nhưng các nghiên cứu dược lý hiện đại trên chi Morinda lại chứng minh xu hướng hạ áp và giãn mạch ^[1], ^[2]. Người bệnh nếu tự ý uống để "kéo huyết áp lên" sẽ vô tình khiến huyết áp tụt sâu hơn.

Hiểu lầm thứ ba: "Nước sắc ba kích càng đặc càng nhanh bổ". Việc sắc thuốc quá đậm đặc làm tăng nồng độ hoạt chất đưa vào cơ thể trong một thời gian ngắn. Điều này khiến hệ tim mạch không kịp thích ứng, dễ gây sốc tụt áp cấp tính, cực kỳ nguy hiểm cho người già hoặc người có bệnh mạch vành kèm theo.

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Dựa trên các đặc tính dược lý đã được phân tích, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác hoặc tránh sử dụng nước sắc ba kích:

• Người có tiền sử huyết áp thấp mạn tính: Những người thường xuyên có chỉ số huyết áp dưới mức bình thường không nên tự ý dùng nước sắc ba kích như trà uống thay nước lọc.
• Người đang dùng thuốc hạ áp: Nếu một bệnh nhân đang kiểm soát tăng huyết áp bằng thuốc tây y nhưng lại dùng thêm nước sắc từ các loài chi Morinda, hiệu ứng hiệp đồng có thể khiến huyết áp tụt quá ngưỡng an toàn ^[1], ^[2].
• Người già suy nhược, có bệnh lý van tim hoặc xơ vữa mạch máu: Khả năng tự điều hòa trương lực mạch máu ở người cao tuổi kém, tụt áp có thể dẫn đến thiếu máu cơ tim hoặc nhồi máu não cục bộ.
• Phụ nữ có thai và cho con bú: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ dạng chế phẩm nào từ dược liệu.

Hướng dẫn sử dụng dược liệu đúng cách và an toàn

Để tận dụng những giá trị sinh học của ba kích mà không gây nguy hiểm cho sức khỏe tuần hoàn, việc tuân thủ các nguyên tắc an toàn là điều kiện tiên quyết:

• Thăm khám trước khi dùng: Trước khi bắt đầu sử dụng nước sắc ba kích để cải thiện bất kỳ vấn đề nào về sức khỏe, hãy đo huyết áp định kỳ và thông báo rõ tiền sử bệnh lý với bác sĩ y học cổ truyền.
• Không tự ý tăng liều: Dùng đúng liều lượng được thầy thuốc chỉ định. Tuyệt đối không tự ý gom nhiều vị thuốc có tính hạ áp lại với nhau hoặc sắc quá cô đặc.
• Thời điểm uống thích hợp: Tránh uống nước sắc dược liệu vào lúc bụng đói cồn cào hoặc ngay trước khi đi ngủ vào ban đêm, vì đây là những thời điểm huyết áp sinh lý của cơ thể có xu hướng hạ thấp nhất. Nên uống sau bữa ăn từ 30 đến 60 phút.
• Theo dõi phản ứng cơ thể: Trong những ngày đầu sử dụng, cần theo dõi sát sao cảm giác của bản thân. Nếu thấy dấu hiệu choáng váng, hồi hộp hoặc lạnh chân tay, cần ngừng uống ngay lập tức, nằm nghỉ ở nơi thoáng gió, nâng cao hai chân nhẹ nhàng và đo lại chỉ số huyết áp.

Tóm lại, củ ba kích là một dược liệu có nhiều giá trị đối với sức khỏe sinh lý và tạng thận khi dùng đúng cách ^[1]. Tuy nhiên, các đặc tính hạ áp ghi nhận từ chi thực vật này là lời cảnh báo rõ ràng cho những ai có huyết áp thấp ^[1], ^[2]. Hãy luôn nhớ rằng, một vị thuốc chỉ thực sự phát huy tác dụng bồi bổ khi nó phù hợp với thể trạng riêng biệt của từng người, và sự thận trọng tham vấn chuyên môn y tế luôn là chiếc chìa khóa bảo vệ an toàn cao nhất cho bạn.