Nỗi lo mang tên hạt điều ở người từng mắc sỏi thận
Hạt điều từ lâu đã là món ăn vặt quen thuộc và được ưa chuộng trong nhiều gia đình Việt Nam nhờ hương vị béo bùi, giàu năng lượng. Tuy nhiên, đối với những người từng trải qua cơn đau quặn thận do sỏi canxi oxalat, việc lựa chọn các loại hạt dinh dưỡng luôn đi kèm cảm giác e ngại. Nhiều người truyền tai nhau rằng bị sỏi thận thì bắt buộc phải kiêng hoàn toàn tất cả các loại hạt vỏ cứng, trong đó có hạt điều.
Thực tế y khoa cho thấy, người bị sỏi canxi oxalat không nhất thiết phải loại bỏ hạt điều một cách cực đoan ra khỏi thực đơn hàng ngày. Dù hạt điều nằm trong nhóm thực phẩm có chứa hàm lượng oxalat đáng kể, việc hình thành sỏi không phụ thuộc duy nhất vào một món ăn mà là hệ quả của toàn bộ cấu trúc bữa ăn, lượng nước tiêu thụ và khả năng hấp thu của đường tiêu hóa. Hiểu rõ bản chất hàm lượng oxalat trong hạt điều sẽ giúp người bệnh kiểm soát thực đơn khoa học mà không phải kiêng khem quá mức dẫn đến thiếu chất.
Cơ chế tạo sỏi canxi oxalat trong cơ thể diễn ra thế nào?
Sỏi thận là bệnh lý đường tiết niệu phổ biến trên toàn cầu, trong đó sỏi canxi kết hợp với oxalat hoặc photphat là dạng thường gặp nhất, chiếm tới 75% tổng số các trường hợp sỏi thận được ghi nhận [1]. Trong khi đó, sỏi hình thành từ axit uric chỉ chiếm tỷ lệ không quá 10% [1]. Tình trạng này có xu hướng ngày càng gia tăng ở cả hai giới và tạo ra gánh nặng kinh tế lớn cho hệ thống y tế [1].
Về mặt sinh hóa, sỏi canxi oxalat hình thành khi nồng độ canxi và oxalat trong nước tiểu đạt mức quá bão hòa [1], [2]. Nước tiểu bị tăng oxalat niệu kết hợp với tình trạng giảm nồng độ chất ức chế kết tinh như citrat niệu sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các tinh thể lắng đọng và kết cụm lại thành sỏi [2]. Bên cạnh yếu tố bài tiết tại thận qua các chất vận chuyển chuyên biệt như kênh trao đổi anion SLC26A6 [2], lượng oxalat tự do được hấp thu qua niêm mạc ruột vào máu chính là nguồn đóng góp quan trọng làm gia tăng gánh nặng bài tiết cho thận [3].
Lượng oxalat trong hạt điều và các sản phẩm từ điều
Nhiều người thường nhầm lẫn giữa quả giả của cây điều và hạt điều thực sự khi tìm hiểu về thành phần dinh dưỡng. Cây điều (tên khoa học là Anacardium occidentale L.) tạo ra phần quả giả mọng nước (thường gọi là trái điều) và hạt điều thật nằm ở phía dưới [4]. Phần quả giả này thực chất chứa rất ít oxalat nhưng lại cực kỳ giàu axit ascorbic (vitamin C) với hàm lượng lên tới 219,3 mg trong 100 g [4]. Ngược lại hoàn toàn với phần quả thịt, hạt điều thật lại là bộ phận chứa hàm lượng oxalat phong phú [4].
Khi ngành công nghiệp thực phẩm phát triển, hạt điều còn được chế biến thành sữa hạt thay thế cho sữa bò. Một nghiên cứu chuyên sâu công bố năm 2022 đã tiến hành định lượng nồng độ oxalat cùng các khoáng chất bằng phương pháp sắc ký ion ghép khối phổ trên các sản phẩm sữa thực vật phổ biến [5]. Kết quả phân tích cho thấy hàm lượng canxi trong sữa hạt điều nằm ở nhóm thấp nhất (cùng với sữa hạt phỉ và sữa dừa), trong khi canxi cao nhất thuộc về sữa hạt macadamia, tiếp theo là sữa đậu nành, sữa hạnh nhân, sữa gạo và sữa bò [5].
Đáng chú ý, khi xét về nồng độ oxalat, sữa hạt điều đứng ở vị trí cao thứ hai, chỉ xếp sau sữa hạnh nhân, và cao hơn sữa hạt phỉ cũng như sữa đậu nành [5]. Trong phép so sánh này, sữa yến mạch, sữa macadamia, sữa gạo và sữa đậu nành được đánh giá là có các thông số về yếu tố nguy cơ sỏi thận thuận lợi hơn, tương đồng với sữa bò tự nhiên [5]. Ngược lại, sữa hạnh nhân và sữa hạt điều được xác định là chứa nhiều yếu tố nguy cơ tiềm ẩn đối với sự hình thành sỏi thận hơn do có nồng độ oxalat cao đi kèm hàm lượng canxi tự nhiên rất khiêm tốn [5].
Bằng chứng khoa học về oxalat từ chế độ ăn và nguy cơ sỏi thận
Mặc dù hạt điều chứa nhiều oxalat [4], việc tiêu thụ oxalat qua đường miệng có thực sự là thủ phạm chính gây tái phát sỏi hay không lại là vấn đề được giới y khoa nghiên cứu rất kỹ lưỡng. Mối liên hệ giữa lượng oxalat trong chế độ ăn và nguy cơ hình thành sỏi thận mới đã được làm sáng tỏ qua một công trình nghiên cứu tiến cứu quy mô lớn công bố năm 2007 [6].
Nghiên cứu này theo dõi ba nhóm dân số khổng lồ tại Hoa Kỳ gồm: Nghiên cứu theo dõi chuyên gia y tế (45.985 nam giới), Nghiên cứu sức khỏe y tá đợt I (92.872 phụ nữ lớn tuổi) và Nghiên cứu sức khỏe y tá đợt II (101.824 phụ nữ trẻ tuổi) [6]. Các đối tượng được đánh giá khẩu phần ăn định kỳ mỗi 4 năm một lần thông qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm, với tổng thời gian theo dõi cộng dồn lên tới 44 năm [6]. Trong suốt giai đoạn này, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận được 4.605 ca mắc sỏi thận mới [6].
Kết quả định lượng cho thấy mức tiêu thụ oxalat trung bình hàng ngày là 214 mg ở nam giới, 185 mg ở phụ nữ lớn tuổi và 183 mg ở phụ nữ trẻ tuổi [6]. Điều bất ngờ là mức tiêu thụ oxalat trung bình này ở những người bị sỏi và những người không bị sỏi là hoàn toàn tương đương nhau [6]. Trong khẩu phần của các đối tượng nghiên cứu, rau chân vịt đóng góp tới hơn 40% tổng lượng oxalat nạp vào [6].
Khi so sánh giữa nhóm tiêu thụ oxalat cao nhất (ngũ phân vị cao nhất) với nhóm tiêu thụ thấp nhất (ngũ phân vị thấp nhất), nguy cơ tương đối mắc sỏi chỉ tăng nhẹ ở mức 1,22 lần ở nam giới (khoảng tin cậy 95%: 1,03 đến 1,45) và 1,21 lần ở phụ nữ lớn tuổi (khoảng tin cậy 95%: 1,01 đến 1,44) [6]. Ở nhóm phụ nữ trẻ tuổi, lượng oxalat ăn vào thậm chí không cho thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với nguy cơ sỏi thận [6]. Đáng chú ý hơn, nguy cơ mắc sỏi ở nam giới chỉ tăng rõ rệt hơn khi khẩu phần ăn hàng ngày của họ có lượng canxi thấp [6]. Từ các phát hiện quy mô này, các tác giả kết luận rằng lượng oxalat trong chế độ ăn đơn thuần không phải là yếu tố nguy cơ chính gây ra bệnh sỏi thận [6].
Những hiểu lầm phổ biến khi kiêng cữ phòng ngừa sỏi
Một sai lầm rất phổ biến ở người bệnh là cắt bỏ hoàn toàn các thực phẩm chứa oxalat và loại bỏ luôn cả các nguồn canxi vì sợ "canxi kết hợp với oxalat tạo thành sỏi". Trên thực tế, các hướng dẫn dinh dưỡng hiện đại chỉ ra rằng việc duy trì lượng canxi cân bằng từ sữa hoặc các nguồn khác có mối liên hệ độc lập với việc giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh sỏi thận [7], [1].
Khi canxi được nạp vào cơ thể cùng lúc với bữa ăn, canxi sẽ liên kết trực tiếp với oxalat tự do ngay trong lòng ruột [7]. Phức hợp canxi oxalat này không tan và sẽ bị đào thải tự nhiên qua phân, làm giảm lượng oxalat tự do có thể ngấm qua thành ruột vào máu để tới thận [7]. Ngược lại, nếu người bệnh kiêng canxi quá mức, oxalat tự do trong lòng ruột không có chất liên kết sẽ bị hấp thu ồ ạt vào máu và bài tiết qua nước tiểu, khiến nguy cơ lắng đọng tinh thể tại thận tăng vọt [7], [6].
Một hiểu lầm khác là quy kết toàn bộ nguyên nhân tăng oxalat niệu cho thực phẩm giàu oxalat. Một báo cáo ca bệnh lâm sàng năm 2018 đã ghi nhận một nam bệnh nhân 59 tuổi có tiền sử ghép thận 11 năm bị tổn thương thận cấp do bệnh thận oxalat sau khi ăn một lượng lớn quả giả điều liên tục trong vòng 1 tháng [4]. Nồng độ creatinin máu của bệnh nhân tăng vọt từ 2,0 mg/dL lên 7,2 mg/dL và phải can thiệp lọc máu [4]. Nguyên nhân được xác định là do quả giả điều chứa lượng vitamin C rất cao (219,3 mg/100 g), khi tiêu thụ vượt quá nhu cầu chuyển hóa của cơ thể, lượng vitamin C dư thừa này đã tự chuyển hóa thành oxalat nội sinh và lắng đọng tại ống thận [4]. Điều này minh chứng rằng oxalat nội sinh từ sự chuyển hóa các chất dư thừa cũng nguy hiểm không kém oxalat hấp thu trực tiếp từ thức ăn.
Bên cạnh đó, chức năng đường ruột đóng vai trò điều hòa oxalat vô cùng then chốt. Quần xã vi sinh vật bình thường trong đường tiêu hóa, tiêu biểu là các loài vi khuẩn cộng sinh thuộc chi Oxalobacter và Lactobacillus, sở hữu các enzym đặc hiệu giúp giáng hóa các muối oxalat, ngăn ngừa hấp thu vào máu [3]. Khi hệ vi khuẩn này bị rối loạn hoặc ở những bệnh nhân mắc bệnh viêm ruột như Crohn, các yếu tố bảo vệ bị suy giảm nghiêm trọng [8], [3]. Nghiên cứu so sánh 86 bệnh nhân Crohn với 53 người khỏe mạnh cho thấy bệnh nhân Crohn có nồng độ oxalat niệu cao hơn rõ rệt, đồng thời nồng độ các chất ức chế tạo sỏi như magie và citrat trong nước tiểu lại giảm sút đáng kể, dẫn đến nguy cơ cao bị sỏi canxi oxalat [8]. Ngoài ra, chế độ ăn quá nhiều chất béo cũng làm chất béo chưa hấp thu liên kết với canxi trong lòng ruột, gián tiếp giải phóng oxalat tự do khiến lượng oxalat bài tiết qua nước tiểu tăng lên [7].
Những đối tượng cần thực sự thận trọng khi dùng hạt điều
Dù không cần kiêng tuyệt đối, một số nhóm đối tượng đặc thù sau đây cần kiểm soát chặt chẽ việc tiêu thụ hạt điều cũng như các sản phẩm sữa hạt điều:
- Người có tiền sử tạo sỏi canxi oxalat tái phát nhiều lần, đặc biệt là những người có kết quả xét nghiệm nước tiểu 24 giờ ghi nhận tình trạng tăng oxalat niệu chưa được kiểm soát [6], [2].
- Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính hoặc có chức năng thận suy giảm, người ghép thận không nên tự ý dùng các loại sữa hạt điều hay ăn lượng lớn hạt điều do nguy cơ từ oxalat và mất cân bằng khoáng chất [5], [4].
- Bệnh nhân mắc bệnh đường tiêu hóa mạn tính, đặc biệt là bệnh Crohn hoặc viêm ruột, do sự suy giảm nồng độ các chất ức chế sỏi tự nhiên như magie và citrat niệu kèm theo hiện tượng tăng hấp thu oxalat [8].
- Người đang duy trì chế độ ăn hạn chế canxi hoặc chế độ ăn kiêng chứa quá nhiều chất béo [7], [6].
Hướng dẫn sử dụng hạt điều hợp lý và an toàn
Để có thể thưởng thức hạt điều mà vẫn bảo vệ an toàn cho hệ tiết niệu, người từng mắc sỏi canxi oxalat nên áp dụng các chiến lược ăn uống khoa học dựa trên các khuyến nghị y khoa:
Trước hết, không nên lạm dụng các sản phẩm cô đặc từ hạt điều như sữa hạt điều thương mại với số lượng lớn mỗi ngày, bởi dạng lỏng này vừa chứa nồng độ oxalat cao lại vừa thiếu hụt canxi bảo vệ [5]. Thay vào đó, nếu muốn sử dụng các loại sữa hạt thay thế sữa bò, các sản phẩm từ yến mạch, macadamia hoặc đậu nành có các chỉ số nguy cơ đối với sỏi thận an toàn hơn [5].
Thứ hai, luôn kết hợp ăn các thực phẩm giàu oxalat cùng với nguồn cung cấp canxi [7]. Khi ăn một lượng nhỏ hạt điều, việc dùng kèm một cốc sữa ít béo hoặc sữa chua sẽ giúp canxi liên kết với oxalat ngay trong đường tiêu hóa, giảm lượng oxalat ngấm vào máu [7], [1]. Các chế độ ăn giàu thực vật nguyên phần, nhiều rau củ kết hợp với một lượng vừa phải sản phẩm từ sữa ít béo như chế độ ăn DASH hoặc ăn chay cân bằng có sữa đã được chứng minh mang lại tác dụng bảo vệ tốt nhất trước nguy cơ tạo sỏi [7], [1].
Thứ ba, tăng cường lượng chất lỏng tiêu thụ hàng ngày là nguyên tắc nền tảng [7], [1]. Uống đủ nước giúp làm loãng nước tiểu, làm giảm nồng độ bão hòa của cả canxi và oxalat, ngăn chặn các tinh thể lắng đọng [1]. Khi ăn các thực phẩm có chứa oxalat, việc uống thêm nước là giải pháp đơn giản nhưng hiệu quả để giảm nguy cơ kết tụ [7].
Cuối cùng, người bệnh cần điều chỉnh tổng thể chế độ ăn bằng cách hạn chế đạm động vật, giảm natri và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn có chứa nhiều đường fructose, bởi các yếu tố này đều trực tiếp thúc đẩy quá trình tạo sỏi [7], [1]. Đồng thời, người có bệnh nền cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được phân tích thành phần sỏi và định lượng sinh hóa nước tiểu, từ đó xây dựng thực đơn cá nhân hóa an toàn nhất.
Như vậy, người bị sỏi canxi oxalat không cần phải loại bỏ hoàn toàn hạt điều khỏi chế độ ăn uống. Chìa khóa để phòng ngừa sỏi tái phát không nằm ở việc kiêng khem khắt khe một loại hạt đơn lẻ, mà nằm ở sự cân bằng tổng thể: uống đủ nước, duy trì lượng canxi hợp lý và ăn uống lành mạnh.