Rau ngò ôm (rau ngổ) là loại rau gia vị vô cùng quen thuộc trên mâm cơm người Việt, thường xuất hiện trong các món canh chua, lẩu cá hay các món ăn sống kèm. Mùi hương thơm nồng, the mát đặc trưng của ngò ôm kích thích vị giác mạnh mẽ, khiến nhiều người xem đây là thành phần không thể thiếu trong bữa ăn thường ngày. Tuy nhiên, không ít người sau khi nhặt rau, sơ chế hoặc ăn ngò ôm lại gặp phải hiện tượng ngứa ngáy ngón tay, đỏ rát da quanh miệng, thậm chí bùng phát các đợt mẩn đỏ khó chịu trên cơ thể.
Hiện tượng này bắt nguồn từ việc các hợp chất tinh dầu dễ bay hơi trong rau ngò ôm có thể kích thích phản ứng quá mẫn ở những người có cơ địa nhạy cảm. Người có cơ địa dị ứng hoàn toàn có thể gặp phải tình trạng viêm da tiếp xúc hoặc phản ứng dị ứng chéo khi tiếp xúc trực tiếp hoặc tiêu thụ loại rau chứa nhiều tinh dầu thơm này.
Ngò ôm và nguy cơ kích ứng da ở người có cơ địa nhạy cảm
Ngò ôm tích tụ hàm lượng tinh dầu thơm thực vật tương đối cao để tạo nên mùi thơm thảo mộc đặc trưng. Đối với đa số người khỏe mạnh, các phân tử hương thơm này hoàn toàn vô hại và mang lại cảm giác dễ chịu. Ngược lại, ở những người có làn da nhạy cảm hoặc tiền sử dị ứng, các hợp chất này có thể trở thành dị nguyên gây khởi phát phản ứng dị ứng tiếp xúc.
Dị ứng tiếp xúc do tinh dầu thực vật được xác định là phản ứng quá mẫn muộn loại IV (type IV hypersensitivity), đòi hỏi phải có quá trình mẫn cảm ban đầu rồi mới sinh ra phản ứng dị ứng thứ phát [1]. Do đó, người dùng có thể không gặp vấn đề gì trong những lần đầu chạm vào ngò ôm, nhưng triệu chứng ngứa ngáy, viêm đỏ sẽ xuất hiện rõ rệt ở những lần tiếp xúc tiếp theo khi hệ miễn dịch đã nhận diện thành phần tinh dầu là chất lạ [1].
Bên cạnh viêm da khi chạm trực tiếp vào cành lá dập nát, việc ăn ngò ôm hoặc hít phải hương thơm tinh dầu khuếch tán trong không khí cũng có khả năng kích hoạt phản ứng dị ứng [1], [2]. Tinh dầu thực vật vốn được ứng dụng rộng rãi trong ngành công nghiệp hương liệu, thực phẩm và mỹ phẩm, và y văn hiện đã ghi nhận khoảng 80 loại tinh dầu khác nhau có khả năng gây dị ứng tiếp xúc [1], [3], [4].
Cơ chế tác động: Vì sao tinh dầu thơm có thể gây viêm da?
Khi ngắt hoặc vò ngò ôm, các túi tuyến tinh dầu bị phá vỡ, giải phóng ra các hợp chất dễ bay hơi và bám dính trực tiếp lên biểu bì da tay. Tinh dầu nguyên chất hoặc các sản phẩm có nồng độ tinh dầu cao thường là nguyên nhân chính gây ra các phản ứng viêm da [3]. Khi tiếp xúc thường xuyên hoặc da bị tổn thương, các phân tử này dễ dàng vượt qua lớp sừng bảo vệ để tiếp cận các tế bào miễn dịch bên dưới [1].
Một yếu tố cốt lõi khiến các hợp chất terpene trong tinh dầu thực vật dễ gây dị ứng là khả năng tự oxy hóa khi tiếp xúc với không khí. Các nghiên cứu đã chứng minh rằng các hợp chất terpene tạo mùi hương như limonene, linalool và linalyl acetate khi tiếp xúc với oxy ngoài không khí sẽ nhanh chóng tạo thành một lượng đáng kể hydroperoxide gây dị ứng [5], [6]. Quá trình oxy hóa này tiếp tục sinh ra các sản phẩm thứ cấp có hoạt tính điện tử mạnh như epoxide, cồn và các hợp chất carbonyl, góp phần trực tiếp vào quá trình kích hoạt tế bào sừng (keratinocyte) dẫn đến viêm da [5].
Mẫu tinh dầu nguyên chất ban đầu có thể chỉ là chất gây mẫn cảm yếu, nhưng khi bị phơi nhiễm với không khí và oxy hóa, chúng sẽ trở thành chất gây mẫn cảm ở mức độ trung bình [5]. Điều này giải thích tại sao ngò ôm dập nát để lâu ngoài không khí, hoặc tinh dầu ngò ôm tồn lưu trên bề mặt da sau sơ chế, lại có khả năng gây kích ứng mạnh hơn rất nhiều so với khi rau còn tươi nguyên vẹn trên cây.
Bằng chứng nghiên cứu khoa học về dị ứng tinh dầu thơm
Nguy cơ viêm da tiếp xúc từ tinh dầu thực vật và các phản ứng dị ứng chéo đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng trên thế giới:
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2020 đã nhấn mạnh rằng các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên như tinh dầu không đồng nghĩa với việc an toàn tuyệt đối [1]. Tinh dầu và các thành phần của chúng thường được ứng dụng trong điều trị như menthol chiết xuất từ bạc hà để giảm đau, giảm ngứa, camphor (long não) hoặc tinh dầu bạch đàn (eucalyptus) để giảm ho, thông mũi [1]. Mặc dù các thành phần này vẫn giữ nguyên tiềm năng gây dị ứng, chúng thường an toàn hơn khi được bào chế ở nồng độ giảm đáng kể so với việc bôi trực tiếp tinh dầu lên da [1]. Khoảng 80 loại tinh dầu đã được chứng minh là nguyên nhân gây dị ứng tiếp xúc trên lâm sàng [1].
Một báo cáo ca lâm sàng năm 1995 ghi nhận trường hợp bệnh nhân 53 tuổi bị chàm tái phát dai dẳng, kháng trị ở các vùng da hở, đặc biệt là da đầu, cổ và bàn tay [7]. Thử nghiệm áp da (patch test) cho thấy bệnh nhân bị mẫn cảm do phơi nhiễm trước đó với tinh dầu oải hương, hoa nhài và gỗ hồng mộc [7]. Đáng chú ý, bệnh nhân cũng phản ứng dương tính với nguyệt quế (laurel), bạch đàn (eucalyptus) và cam đắng (pomerance) dù chưa từng có tiền sử tiếp xúc trước đó, cho thấy hiện tượng phản ứng chéo rõ rệt [7]. Bệnh nhân được chẩn đoán viêm da tiếp xúc dị ứng qua đường không khí do thói quen dùng đèn xông tinh dầu suốt 1 năm trong nhà, khiến các hợp chất tinh dầu bay hơi tồn lưu dai dẳng trong không gian sống và chỉ thuyên giảm sau khi dùng glucocorticoid đường uống (methylprednisolone liều khởi đầu 60 mg/ngày) kết hợp thuốc bôi [7].
Một nghiên cứu năm 2002 mô tả 4 trường hợp viêm da tiếp xúc dị ứng với tinh dầu ở 3 chuyên gia trị liệu hương thơm và 1 nhà hóa học, biểu hiện chủ yếu là viêm da ở bàn tay và mẫn cảm với nhiều loại tinh dầu khác nhau [2]. Đáng chú ý, một bệnh nhân trong số này đã bị tái phát các triệu chứng ngoài da sau khi uống trà sả (lemongrass tea) [2]. Chi tiết này chỉ ra rằng việc hấp thụ các hợp chất tinh dầu qua đường tiêu hóa hoàn toàn có thể kích hoạt lại phản ứng dị ứng da toàn thân ở người đã có cơ địa mẫn cảm từ trước [2].
Trong một nghiên cứu khác công bố năm 2002, kỹ thuật sắc ký khí/khối phổ (GC-MS) đã được sử dụng để phân tích tinh dầu nhằm xác định dị nguyên chung gây viêm da tiếp xúc ở 2 chuyên gia trị liệu hương thơm bị dị ứng với nhiều loại tinh dầu [8]. Kết quả cho thấy alpha-pinene và beta-pinene là những thành phần phổ biến nhất trong các mẫu tinh dầu và là dị nguyên then chốt [8]. Thử nghiệm áp da lặp lại với alpha-pinene tinh khiết cho kết quả dương tính ở cả 2 trường hợp, trong khi toàn bộ 12 người trong nhóm đối chứng đều âm tính [8]. Vì alpha-pinene và beta-pinene là các phân tử terpene có mặt rất phổ biến trong các loài thực vật có mùi thơm, người dị ứng với nhóm hợp chất này rất dễ bị dị ứng chéo với nhiều loại thảo mộc khác nhau.
Nghiên cứu đánh giá tiềm năng mẫn cảm da công bố năm 2022 cho thấy tinh dầu oải hương liên quan đến viêm da tiếp xúc dị ứng bàn tay ở chuyên viên thẩm mỹ, viêm da tiếp xúc qua đường không khí và viêm da tiếp xúc quang dị ứng khi phối hợp với thuốc bôi chứa ketoprofen [5]. Khi phân tích dữ liệu thử nghiệm áp da từ hai nhóm nghiên cứu lớn ở Bắc Mỹ và Trung Âu, tỷ lệ phản ứng dị ứng ở nhóm Bắc Mỹ được ghi nhận là 2% đối với tinh dầu bạc hà cay (Menthae piperitae) và tinh dầu oải hương (Lavandulae angustifoliae), trong khi tỷ lệ dị ứng với tinh dầu tràm trà (Menthae alternifoliae) lên tới 5% [5]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tinh dầu oải hương bị oxy hóa gây ra tỷ lệ phản ứng thử nghiệm áp da dương tính là 2,8% ở bệnh nhân, trong khi linalool oxy hóa và linalyl acetate oxy hóa lần lượt cho tỷ lệ dương tính là 3,3% và 2,2% [5]. Phân tích mẫu tinh dầu oải hương ghi nhận hàm lượng linalyl acetate tương đối cao, chiếm 12,14% [5].
Một nghiên cứu năm 2016 thực hiện thử nghiệm áp da với tinh dầu oải hương oxy hóa 6%, linalyl acetate oxy hóa 6% và linalool oxy hóa 6% trên các bệnh nhân nghi ngờ viêm da tiếp xúc dị ứng [6]. Kết quả ghi nhận 2,8% bệnh nhân có phản ứng dương tính với tinh dầu oải hương oxy hóa [6]. Trong số những người dương tính này, 56% có phản ứng với linalool và/hoặc linalyl acetate đã bị oxy hóa, và 52% có phản ứng với các chất chỉ điểm hương liệu trong bộ thử nghiệm tiêu chuẩn [6].
Nghiên cứu tổng quan phần IV về dị ứng tiếp xúc với tinh dầu năm 2016 đã thống kê gần 80 loại tinh dầu (bao gồm 2 loại dịch chiết hoa nhài) từng gây dị ứng tiếp xúc [3]. Khi tiến hành thử nghiệm trên 55 loại tinh dầu ở những bệnh nhân nghi ngờ viêm da tiếp xúc, có 9 loại tinh dầu cho tỷ lệ phản ứng áp da dương tính lớn hơn 2%, bao gồm nguyệt quế, nhựa thông (turpentine), cam, tràm trà, sả chanh (citronella), ngọc lan tây (ylang-ylang), gỗ đàn hương, đinh hương và mộc hương (costus root) [3]. Nghiên cứu nhấn mạnh hiện tượng phản ứng đồng thời (co-reactivity) giữa các loại tinh dầu khác nhau và với hỗn hợp hương liệu xảy ra rất thường xuyên, nguyên nhân một phần là do chúng có chung các thành phần hóa học [3].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng khoa học
Một hiểu lầm phổ biến trong cộng đồng là quan niệm "thực phẩm và thảo mộc tự nhiên thì an toàn tuyệt đối, không thể gây dị ứng". Tuy nhiên, dữ liệu khoa học khẳng định rõ ràng rằng các phân tử tự nhiên trong tinh dầu thảo mộc vẫn giữ nguyên tiềm năng gây dị ứng của chúng [1]. Ngay cả khi được dùng dưới dạng thảo dược hay gia vị thông thường, các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi vẫn có thể kích thích tế bào miễn dịch hoạt động quá mức [1], [4].
Nhiều người cũng cho rằng nếu chỉ ăn vào bụng thì sẽ không bị dị ứng da. Trên thực tế, trường hợp bệnh nhân tái phát tổn thương da sau khi uống nước trà thảo mộc chứa tinh dầu đã chứng minh rằng dị nguyên tinh dầu khi hấp thu qua đường tiêu hóa vẫn có thể gây bùng phát triệu chứng da toàn thân [2]. Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ khi dùng tinh dầu chiết xuất nồng độ cao mới bị ảnh hưởng, trong khi việc tiếp xúc lặp đi lặp lại với thảo mộc tươi nghiền nát hoặc hơi tinh dầu khuếch tán trong không gian kín cũng đủ gây mẫn cảm [1], [7].
Về mặt giới hạn bằng chứng, các dữ liệu về mức độ liên quan lâm sàng của phản ứng dị ứng tinh dầu trong y văn đôi khi còn thiếu sót hoặc chưa đầy đủ [3]. Phần lớn các nghiên cứu thử nghiệm áp da tập trung vào các loại tinh dầu thương mại phổ biến (như bạc hà, oải hương, tràm trà, sả chanh) chứ chưa có nhiều thử nghiệm áp da quy mô lớn trên từng loại rau gia vị bản địa riêng lẻ như ngò ôm [5], [3]. Mặc dù vậy, sự hiện diện của các thành phần terpene chung (như alpha-pinene, beta-pinene, các dẫn xuất hydrocarbon thơm) giữa các loại cây thảo mộc giải thích rõ ràng cho hiện tượng dị ứng chéo trên lâm sàng [8], [3].
Những đối tượng cần thận trọng khi ăn hoặc chạm vào ngò ôm
Không phải ai tiếp xúc với ngò ôm cũng gặp phản ứng bất lợi, nhưng các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng:
Người có tiền sử viêm da cơ địa (chàm/eczema): Những người mắc bệnh viêm da cơ địa có chức năng hàng rào bảo vệ da bị suy giảm nghiêm trọng [1]. Khi lớp màng lipid và biểu bì bị tổn thương, các chất gây dị ứng từ tinh dầu dễ dàng xâm nhập sâu vào da hơn, làm tăng mức độ mẫn cảm và dẫn đến phản ứng dị ứng tiếp xúc bùng phát dữ dội hơn người bình thường [1].
Người làm nghề thường xuyên tiếp xúc với tinh dầu và hóa mỹ phẩm: Những người làm việc trong môi trường mát-xa, trị liệu hương thơm, hoặc chuyên viên thẩm mỹ vốn có nguy cơ cao bị mẫn cảm trước đó với các hợp chất hương liệu [1], [2], [5]. Do hiện tượng phản ứng chéo giữa các loại tinh dầu có chung thành phần như pinene hoặc terpene, nhóm người này rất dễ xuất hiện viêm da ở bàn tay khi sơ chế các loại rau thơm như ngò ôm [2], [8], [3].
Người có tiền sử dị ứng hương liệu hoặc từng bị dị ứng với các loại rau thơm khác: Do tỷ lệ phản ứng đồng thời giữa các loại tinh dầu rất phổ biến (lên tới hơn 50% trường hợp phản ứng với chất chỉ điểm hương liệu), những người từng bị ngứa ngáy khi dùng mỹ phẩm có mùi thơm hoặc dị ứng với sả, bạc hà, vỏ cam chanh cần đề phòng phản ứng chéo khi dùng ngò ôm [6], [3].
Lời khuyên an toàn khi sơ chế và thưởng thức ngò ôm
Để tận hưởng hương vị của món ăn mà vẫn phòng tránh được nguy cơ viêm da hoặc dị ứng, người có cơ địa nhạy cảm nên áp dụng các biện pháp sau:
Sử dụng dụng cụ bảo hộ khi nhặt và rửa rau: Khi sơ chế ngò ôm với số lượng nhiều, việc vò nát hoặc ngắt cọng rau sẽ làm vỡ các tuyến tinh dầu, giải phóng các hợp chất terpene tiếp xúc trực tiếp với da [5]. Người có cơ địa chàm hoặc da tay khô nứt nẻ nên đeo găng tay cao su hoặc găng tay làm bếp để ngăn dịch chiết tinh dầu ngấm vào da [1]. Nếu lỡ chạm tay trần vào rau dập nát, cần rửa sạch ngay bàn tay bằng xà phòng dịu nhẹ và nước sạch để loại bỏ tinh dầu bám dính trước khi chúng bị oxy hóa ngoài không khí [5], [6].
Chế biến chín kỹ thay vì ăn sống hoàn toàn: Nhiệt độ cao trong quá trình nấu nướng sẽ làm bay hơi phần lớn các phân tử tinh dầu thơm dễ bay hơi, đồng thời nhiệt phân một phần các cấu trúc protein và hợp chất hữu cơ nhạy cảm. Vì vậy, người từng có cảm giác châm chích, ngứa môi miệng khi ăn ngò ôm sống nên cho ngò ôm vào nồi canh đang sôi để nấu chín kỹ, hoặc hạn chế tối đa việc ăn sống trực tiếp với số lượng lớn.
Thử nghiệm lượng nhỏ và theo dõi phản ứng: Nếu nghi ngờ bản thân có cơ địa dị ứng chéo, hãy bắt đầu bằng việc nếm thử một lượng rất nhỏ ngò ôm đã nấu chín. Tuyệt đối không tiếp tục sử dụng nếu xuất hiện cảm giác nóng rát vùng quanh miệng, ngứa họng hoặc nổi mẩn ngứa trên da. Trong trường hợp xuất hiện các triệu chứng viêm da tiếp xúc dai dẳng, tái phát hoặc lan rộng, người bệnh không nên tự ý bôi các loại thuốc dân gian mà cần đến cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được thăm khám và thực hiện thử nghiệm áp da chẩn đoán chính xác [7], [3].
Ngò ôm là một loại rau gia vị thơm ngon và giàu giá trị ẩm thực truyền thống, nhưng các hợp chất tinh dầu tự nhiên trong rau vẫn tiềm ẩn nguy cơ gây viêm da tiếp xúc và dị ứng chéo ở người nhạy cảm. Việc hiểu rõ cơ địa của bản thân, chủ động mang găng tay khi nhặt rau và ưu tiên chế biến chín sẽ giúp người có cơ địa dị ứng thưởng thức trọn vẹn hương vị món ăn mà vẫn bảo vệ an toàn cho sức khỏe làn da.
