Thức dậy với cảm giác hoa mắt, chóng mặt, choáng váng khi vừa bước chân xuống giường là nỗi ám ảnh của nhiều người có huyết áp thấp. Trong dân gian, không ít người truyền tai nhau mẹo ăn sáng đậm đà hơn, như thêm chút nước mắm vào bát phở hay nêm canh mặn hơn thường ngày, để "kéo" huyết áp lên. Liệu thói quen tưởng chừng đi ngược lại khuyến cáo giảm mặn này có thực sự mang lại lợi ích y khoa?
Câu trả lời ngắn gọn là có cơ sở khoa học, đặc biệt đối với những người bị hạ huyết áp tư thế đứng hoặc các hội chứng không dung nạp tư thế [1]. Việc bổ sung natri (thành phần chính của muối ăn) giúp giữ nước trong lòng mạch, từ đó làm tăng thể tích huyết tương và tổng thể tích máu lưu thông [2]. Khi mạch máu được "bơm" đầy hơn vào đầu ngày, cơ thể sẽ duy trì huyết áp ổn định hơn lúc chuyển từ tư thế nằm sang đứng dậy, giảm thiểu tình trạng choáng váng hay ngất xỉu [3]. Tuy nhiên, hiệu quả này không đến từ việc chỉ ăn mặn trong một bữa duy nhất mà cần sự điều chỉnh bài bản, kết hợp đúng lượng nước và phải tùy thuộc vào tình trạng bệnh lý nền của từng cá nhân [4].
Vì sao huyết áp dễ tụt dốc vào buổi sáng?
Để hiểu vì sao bữa sáng có thêm muối lại hữu ích, cần nhìn vào cơ chế vận hành của hệ tuần hoàn và thận trong suốt giấc ngủ đêm. Ở người mắc chứng hạ huyết áp tư thế đứng (tình trạng huyết áp giảm mạnh khi đứng lên), chỉ số huyết áp khi đứng thường rơi xuống mức thấp nhất vào buổi sáng do biến thiên nhịp sinh học của hệ tuần hoàn [5].
Nguyên nhân sâu xa nằm ở hiện tượng "thất thoát natri ban đêm" qua thận [6]. Khi chúng ta nằm ngủ, lượng máu từ các chi dưới đổ về tim tăng lên, khiến thể tích máu hiệu dụng trong lòng mạch ở tư thế nằm trở nên dư thừa tạm thời [6]. Ở người bị suy giảm chức năng thần kinh tự chủ gây hạ huyết áp tư thế, thận phản ứng lại sự dư thừa này bằng cách tăng mức lọc cầu thận và giảm tái hấp thu natri ở ống lượn gần trong suốt ban đêm [6].
Hệ quả là một lượng lớn muối và nước bị đào thải qua nước tiểu sau một đêm dài [6]. Đến sáng, khi bước ra khỏi giường, người bệnh rơi vào trạng thái thiếu hụt thể tích dịch nội mạch [7]. Lúc này, trọng lực kéo máu dồn xuống chân khi đứng dậy, nhưng lòng mạch lại không đủ thể tích máu để bơm lên não kịp thời, dẫn đến triệu chứng tối sầm mặt mày, tim đập nhanh hoặc ngất xỉu [2].
Cơ chế "giữ nước nâng áp" của muối natri
Huyết tương là thành phần dịch lỏng của máu, đóng vai trò quyết định trong việc tạo ra áp lực lên thành mạch. Nghiên cứu chỉ ra rằng những bệnh nhân gặp khó khăn khi thay đổi tư thế thường có thể tích huyết tương và tổng thể tích máu thấp hơn mức trung bình của người bình thường [3].
Ngay cả ở những người mắc bệnh tiểu đường tuýp 2 có biến chứng hạ huyết áp tư thế, các nhà khoa học cũng ghi nhận thể tích máu của họ thấp hơn 10% so với nhóm đối chứng [7]. Đồng thời, lượng natri trao đổi được trong cơ thể của nhóm bệnh nhân này cũng thấp hơn đáng kể so với những người tiểu đường không bị hạ huyết áp tư thế [7]. Sự thiếu hụt thể tích máu kết hợp với suy giảm chức năng giao cảm - thượng thận đã trực tiếp gây ra tình trạng tụt huyết áp khi đứng [7].
Khi bổ sung muối (natri clorua - NaCl) vào cơ thể qua đường ăn uống, các phân tử natri sẽ đi vào máu và kéo theo nước nhờ áp lực thẩm thấu. Quá trình này giúp mở rộng thể tích huyết tương và tổng thể tích máu lưu thông trong lòng mạch [2]. Khi thể tích máu tăng lên, lượng máu hồi lưu về tim được đảm bảo ngay cả khi đứng thẳng, giúp ổn định huyết áp, làm giảm độ nhạy cảm quá mức của các thụ thể áp lực (baroreceptor) và cắt giảm phản xạ tăng nhịp tim bù trừ [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về việc tăng muối?
Hiệu quả của chế độ ăn giàu natri đối với chứng hạ huyết áp tư thế và các rối loạn liên quan đã được kiểm chứng qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng qua các thập kỷ.
Một nghiên cứu công bố năm 1998 đã khảo sát sự thay đổi nhịp sinh học trong việc xử lý natri của thận ở 20 bệnh nhân trẻ tuổi bị hạ huyết áp tư thế và 18 người khỏe mạnh [6]. Ở giai đoạn hai của nghiên cứu, 10 bệnh nhân và 10 người khỏe mạnh được áp dụng chế độ ăn nhiều muối (ăn như bình thường cộng thêm 6 g muối NaCl mỗi ngày) trong vòng 1 tuần [6]. Kết quả cho thấy, ở người bệnh, mức lọc cầu thận và sự bài tiết natri ban đêm vốn tăng cao bất thường đã được điều hòa trở lại [6]. Chế độ ăn bổ sung 6 g muối mỗi ngày giúp làm giảm đáng kể các triệu chứng hạ huyết áp tư thế cũng như thu hẹp sự dao động thất thường của quá trình tái hấp thu natri theo nhịp ngày đêm [6].
Trước đó, một nghiên cứu năm 1996 đã thực hiện thử nghiệm trên 31 bệnh nhân bị ngất không rõ nguyên nhân liên quan đến tư thế nhưng không có bệnh lý tim mạch hay thần kinh thực thể [3]. Trong đó, 20 bệnh nhân tham gia thiết kế mù đôi có đối chứng giả dược và 11 người tham gia nhánh nghiên cứu mở, được bổ sung 120 mmol natri clorua mỗi ngày [3]. Sau 8 tuần điều trị, 70% (15 trên 21) bệnh nhân dùng muối đã tăng thể tích huyết tương, tăng thể tích máu và cải thiện khả năng dung nạp tư thế đứng, so với tỷ lệ chỉ 30% (3 người) ở nhóm dùng giả dược [3]. Đáng chú ý, những người đáp ứng tốt nhất với liệu pháp này là những người ban đầu có chế độ ăn tương đối nhạt, thể hiện qua lượng bài tiết muối hàng ngày dưới 170 mmol [3].
Đối với nhóm bệnh nhân mắc Hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng (POTS - một dạng không dung nạp tư thế mạn tính do thiếu hụt thể tích máu), một nghiên cứu chéo công bố năm 2022 đã đánh giá hiệu quả của muối trên 14 bệnh nhân POTS và 13 người khỏe mạnh ở độ tuổi 23-49 [2]. Người tham gia lần lượt trải qua 6 ngày ăn rất nhạt (10 mEq natri/ngày) và 6 ngày ăn rất mặn (300 mEq natri/ngày) [2]. Kết quả ghi nhận chế độ ăn nhiều muối giúp bệnh nhân POTS tăng thể tích huyết tương và tổng thể tích máu, giảm nồng độ hormone căng thẳng norepinephrine khi đứng và giảm mức độ tăng vọt nhịp tim khi chuyển sang tư thế đứng so với khi ăn nhạt [2]. Tuy nhiên, giới hạn của can thiệp này là dù thể tích huyết tương đã ngang bằng nhau, nhịp tim khi đứng (117 nhịp/phút) và nồng độ norepinephrine (753 pg/mL) ở người bệnh POTS vẫn cao hơn so với người khỏe mạnh (85 nhịp/phút và 387 pg/mL) [2].
Trong các tình huống lâm sàng cấp thiết hơn, một báo cáo ca bệnh năm 2002 về một thiếu niên 14 tuổi bị hạ huyết áp tư thế tức thời (INOH) cho thấy việc dùng thuốc co mạch đơn thuần khi nhập viện không mang lại hiệu quả đủ mạnh [1]. Các bác sĩ đã cho bệnh nhân bổ sung thêm 3 g muối NaCl hai lần mỗi ngày qua đường uống, bên cạnh chế độ ăn thông thường vốn đã có 5-6 g muối/ngày [1]. Chỉ sau 48 giờ tăng cường natri, phép đo trở kháng điện sinh học đa tần số xác nhận thể tích huyết tương của cậu bé đã tăng lên, đi kèm với sự cải thiện rõ rệt khả năng chịu đựng tư thế đứng và mức tăng huyết áp ổn định trong bài kiểm tra đứng [1].
Lợi ích và những giới hạn cần biết
Tổng hợp các bằng chứng trên cho thấy, việc tăng lượng muối tiêu thụ là một giải pháp sinh lý học tự nhiên, có khả năng làm đầy lòng mạch và giảm nhẹ triệu chứng choáng váng đầu ngày [6]. Ở những người bị ngất do tư thế có lượng muối ăn vào thấp và không có chống chỉ định y khoa, việc bổ sung muối thậm chí được gợi ý như một phương pháp điều trị đầu tay [3].
Tuy nhiên, phương pháp này không phải là "chìa khóa vạn năng" cho mọi trường hợp chóng mặt và có những giới hạn nhất định về mặt thời gian tác dụng. Một nghiên cứu năm 1991 trên bệnh nhân nữ 22 tuổi bị suy tuần hoàn tự chủ đã chỉ ra sự khác biệt lớn giữa việc làm tăng thể tích máu cấp tính và mạn tính [5]. Khi truyền dịch tăng thể tích cấp tính, huyết áp đứng của bệnh nhân không hề cải thiện ngay lập tức do dịch ban đầu bị thoát ra ngoài lòng mạch, phải mất 8 giờ sau mới có tác dụng khi dịch quay trở lại không gian nội mạch, và hiệu quả này biến mất sau 3 ngày [5]. Ngược lại, việc duy trì tăng thể tích mạn tính (kết hợp thuốc giữ muối fludrocortisone và nằm đầu cao ban đêm) giúp kiểm soát huyết áp ổn định suốt 7 năm, dù tình trạng huyết áp thấp nhất vào buổi sáng vẫn còn tồn tại [5].
Một nghiên cứu khác năm 1991 trên 7 người bị hội chứng không dung nạp tư thế sau 7 ngày nằm bất động tại giường (tương tự tình trạng của các phi hành gia sau chuyến bay vũ trụ) cũng cho thấy việc giữ natri bằng thuốc fludrocortisone giúp mở rộng thể tích huyết tương thêm 16% [8]. Dù việc uống muối và nước là biện pháp thực hành có lợi ích đã được chứng minh để mở rộng thể tích huyết tương, trong những trường hợp nặng hoặc sau thời gian dài nằm liệt giường, đôi khi cần sự hỗ trợ của các thuốc co mạch và duy trì nhịp tim mới vượt qua được thử thách đứng thẳng trong 1 giờ [8].
Hiểu lầm thường gặp: Chỉ uống nhiều nước hoặc chỉ ăn mặn một bữa là đủ?
Khi bị huyết áp thấp, nhiều người thường được khuyên "uống thật nhiều nước lọc" để tăng huyết áp, hoặc ngược lại, cố gắng ăn một bát phở thật mặn vào buổi sáng nhưng cả ngày lại quên uống nước. Cả hai cách làm cực đoan này đều không mang lại hiệu quả mong đợi.
Bằng chứng rõ nét nhất đến từ một nghiên cứu ngẫu nhiên năm 2007 thực hiện trên 86 bệnh nhân bị ngất do phản xạ thần kinh tim (neurocardiogenic syncope) [4]. Nhóm can thiệp được hướng dẫn tăng lượng nước uống hàng ngày (thêm 1500 ml nước) nhưng chỉ kèm theo một lượng muối rất nhỏ (1500 mg NaCl/ngày, tương đương 1,5 g muối), so sánh với nhóm đối chứng không điều trị [4]. Sau 10 ngày, kết quả nghiệm pháp bàn nghiêng cho thấy việc tăng uống nước mà không đi kèm liều lượng muối cao không mang lại bất kỳ lợi ích đo lường được nào đối với khả năng chịu đựng tư thế đứng [4]. Tỷ lệ dương tính với bài kiểm tra ngất không thay đổi đáng kể (52% ở ngày đầu và 54% sau điều trị) [4]. Nước nếu không có đủ natri giữ lại sẽ nhanh chóng bị thận đào thải ra ngoài thay vì ở lại trong lòng mạch.
Ngược lại, việc chỉ ăn mặn đột ngột trong bữa sáng mà kỳ vọng huyết áp tăng ngay lập tức sau vài chục phút cũng là một hiểu lầm [5]. Như các nghiên cứu đã chứng minh, sự mở rộng thể tích huyết tương bền vững cần thời gian tích lũy từ ít nhất 48 giờ đến 1 tuần hoặc 8 tuần duy trì chế độ ăn giàu natri đều đặn [1].
Ai nên thận trọng khi áp dụng mẹo ăn mặn?
Mặc dù muối giúp nâng thể tích máu ở người huyết áp thấp tư thế, việc tự ý tăng lượng muối ăn vào có thể tiềm ẩn rủi ro nghiêm trọng nếu áp dụng sai đối tượng. Các nhà khoa học luôn nhấn mạnh việc bổ sung muối chỉ được thực hiện khi "không có các chống chỉ định" [3].
Đặc biệt, những người bị hạ huyết áp tư thế nhưng lại kèm theo chứng tăng huyết áp khi nằm ngửa cần hết sức cảnh giác. Nghiên cứu năm 1999 trên nhóm bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 có hạ huyết áp tư thế cho thấy một nghịch lý nguy hiểm: khi đứng, huyết áp trung bình của họ tụt xuống mức rất thấp là 90/60 mmHg, nhưng khi nằm ngửa, huyết áp trung bình của họ lại vọt lên tới 165/98 mmHg [7]. Ngoài ra, 90% bệnh nhân trong nhóm này có các biến chứng mạch máu nhỏ [7]. Nếu những bệnh nhân này ăn quá mặn, đặc biệt là vào buổi tối trước khi đi ngủ, thể tích máu tăng thêm ở tư thế nằm có thể làm trầm trọng hơn tình trạng tăng huyết áp ban đêm và gây quá tải cho thận [6].
Bên cạnh đó, những người có bệnh lý nền về tim mạch, suy tim, bệnh thận mạn tính hoặc đang bị phù nề tuyệt đối không được tự ý ăn mặn thêm. Những người bị ngất do phản xạ thần kinh tim mà nguyên nhân không xuất phát từ việc thiếu hụt thể tích huyết tương thì việc ăn mặn hay uống nước nhiều cũng có thể không đem lại tác dụng [4]. Do đó, người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi điều chỉnh chế độ ăn.
Gợi ý áp dụng thực tế cho bữa sáng và sinh hoạt hàng ngày
Nếu bạn đã được bác sĩ thăm khám, loại trừ các bệnh lý tim thận và xác nhận tình trạng hoa mắt, chóng mặt xuất phát từ chứng hạ huyết áp tư thế hoặc thiếu hụt thể tích máu do ăn quá nhạt, bạn có thể áp dụng nguyên tắc bổ sung natri một cách khoa học như sau:
Về thời điểm, buổi sáng và ban ngày là khung giờ lý tưởng nhất để bổ sung muối. Do huyết áp tư thế thường thấp nhất vào buổi sáng sau một đêm thận bài tiết nhiều natri, việc ăn một bữa sáng có vị đậm đà vừa phải sẽ giúp cơ thể bắt đầu quá trình bù đắp lại lượng điện giải đã mất [5]. Bạn nên chia lượng muối bổ sung vào bữa sáng và bữa trưa, hạn chế ăn quá mặn vào bữa tối muộn để tránh hiện tượng tăng thể tích máu quá mức khi nằm ngủ, vốn là tác nhân kích thích thận thải muối ban đêm [6].
Về liều lượng và cách chế biến, trong các nghiên cứu lâm sàng, lượng muối NaCl bổ sung thêm ngoài chế độ ăn bình thường thường dao động khoảng 6 g mỗi ngày (có thể chia làm 2 lần, mỗi lần 3 g) để đạt hiệu quả tăng thể tích huyết tương rõ rệt [1]. Trong đời sống thực tế, thay vì uống muối trực tiếp gây khó chịu dạ dày, bạn có thể ưu tiên các món ăn sáng dạng nước có vị đậm đà tự nhiên như phở, bún, cháo, súp, hoặc chấm thêm một chút nước mắm, muối vừng.
Về sự kết hợp, muối luôn phải đi đôi với nước. Khi ăn bữa sáng có thêm muối, hãy đảm bảo uống kèm một cốc nước đầy và duy trì uống đủ nước rải rác trong ngày để natri có nguyên liệu giữ lại trong lòng mạch, từ đó mới làm tăng được thể tích huyết tương. Ngoài ra, vào buổi sáng khi thức dậy, hãy tập thói quen ngồi dậy từ từ ở mép giường vài phút trước khi đứng hẳn lên, hoặc kê cao đầu giường khi ngủ theo tư vấn của bác sĩ để hạn chế sự thất thoát muối và nước qua thận vào ban đêm [5].
Tóm lại, việc nêm mặn hơn trong bữa sáng là một biện pháp có cơ sở khoa học vững chắc giúp nâng thể tích huyết tương và cải thiện triệu chứng cho người bị hạ huyết áp tư thế đứng [6]. Tuy nhiên, hiệu quả này đòi hỏi sự duy trì đều đặn kết hợp cùng việc uống đủ nước, thay vì chỉ trông chờ vào một bữa ăn tức thời [4]. Để đảm bảo an toàn tối đa cho hệ tim mạch và thận, người thường xuyên bị choáng váng đầu ngày nên đi khám để biết chính xác nguyên nhân và nhận định lượng muối phù hợp nhất từ bác sĩ.
