Người huyết áp thấp uống nước lạc tiên có bị choáng váng?

Nhiều người Việt có thói quen hái ngọn lạc tiên nấu canh hoặc phơi khô cả cây để hãm trà uống mỗi tối với hy vọng tìm lại giấc ngủ ngon tự nhiên. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau khi uống vài ly nước lạc tiên đậm đặc lại cảm thấy đầu óc lâng lâng, hoa mắt, đứng dậy bước đi không vững. Hiện tượng này đặc biệt hay gặp ở những người có thể trạng gầy yếu hoặc tiền sử huyết áp thấp.

Câu trả lời ngắn gọn là người huyết áp thấp hoàn toàn có thể bị choáng váng, hoa mắt khi uống nước lạc tiên, nhất là khi dùng lúc bụng đói hoặc pha quá đặc. Dù lạc tiên là thảo dược an thần quen thuộc, các hợp chất sinh học trong loài cây này lại có khả năng tác động trực tiếp lên hệ mạch máu, làm giảm sức cản ngoại biên và khiến chỉ số huyết áp vốn đã thấp càng hạ sâu hơn.

Cơ chế khiến người huyết áp thấp dễ bị choáng váng

Huyết áp là áp lực của dòng máu tác động lên thành động mạch để đưa oxy và dưỡng chất đi nuôi khắp các cơ quan, đặc biệt là não bộ. Ở người huyết áp thấp, áp lực bơm máu lên hệ thần kinh trung ương vốn đã ở mức vừa đủ hoặc thiếu hụt nhẹ. Khi gặp các tác nhân gây giãn mạch, áp lực này sụt giảm đột ngột, dẫn đến tình trạng thiếu máu não thoáng qua.

Khi các hoạt chất trong chiết xuất của chi thực vật này đi vào tuần hoàn, chúng kích thích phản ứng giãn cơ trơn ở các tiểu động mạch. Quá trình giãn mạch ngoại biên làm cho lòng mạch mở rộng, thể tích chứa máu tăng lên trong khi khối lượng tuần hoàn không đổi, khiến huyết áp tụt xuống. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng các chiết xuất từ chi Lạc tiên có khả năng làm tăng sinh khả dụng của oxit nitric (NO), một chất nội sinh quan trọng giúp giãn nở mạch máu và giảm áp lực dòng chảy ^[1].

Bên cạnh đó, tác dụng làm giảm trương lực mạch máu khiến máu bị dồn ứ nhiều hơn ở các vùng trũng của cơ thể theo trọng lực khi thay đổi tư thế. Người có huyết áp thấp chỉ cần đứng lên đột ngột sau khi uống nước lạc tiên là có thể cảm thấy xây xẩm mặt mày, tối sầm mắt hoặc mất thăng bằng trong vài giây. Hiện tượng này càng trầm trọng hơn nếu cơ thể đang thiếu nước hoặc hạ đường huyết đi kèm.

Bằng chứng khoa học về tác động tim mạch và huyết áp

Tác động làm hạ huyết áp của các loài thuộc chi Lạc tiên (Passiflora) đã được ghi nhận rõ nét qua các thử nghiệm sinh học. Một nghiên cứu công bố năm 2022 tiến hành đánh giá chiết xuất vỏ quả Passiflora edulis trên mô hình chuột cống tăng huyết áp kéo dài trong 28 ngày ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất giàu glycoside flavonoid này tạo ra hiệu ứng hạ huyết áp rõ rệt và cải thiện chức năng mạch máu ở động mạch mạc treo ^[1].

Phân tích sâu về cơ chế mạch máu, các nhà khoa học nhận thấy chiết xuất giúp giảm tình trạng tăng co thắt mạch, đồng thời gia tăng đáng kể phản ứng giãn mạch đối với các chất thử nghiệm như sodium nitroprusside và acetylcholine ^[1]. Tình trạng rối loạn chức năng nội mô được cải thiện thông qua việc tăng sinh khả dụng của oxit nitric (NO), từ đó làm giảm sức cản mạch máu ngoại biên và hạ huyết áp một cách rõ rệt ^[1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm nồng độ malondialdehyde trong huyết tương và mô tim, kèm theo sự gia tăng chất chống oxy hóa glutathione và cytokine kháng viêm IL-10 ^[1]. Dù đối tượng thử nghiệm ban đầu là động vật tăng huyết áp, cơ chế làm giãn mạch và giảm sức cản ngoại biên này giải thích vì sao người huyết áp thấp lại dễ gặp tác dụng phụ tụt áp quá mức.

Ngoài ra, các thành phần flavonoid chiết xuất từ vỏ thân cây lạc tiên (Passiflora foetida) như luteolin và chrysoeriol cũng thể hiện hoạt tính sinh học mạnh mẽ khi ức chế sản sinh oxit nitric do kích thích viêm trong đại thực bào với giá trị IC50 lần lượt là 1,2 và 3,1 micromol/L ^[2]. Điều này phản ánh khả năng can thiệp sâu sắc của các flavonoid họ lạc tiên vào hệ thống điều hòa mạch và các phản ứng miễn dịch nội mô ^[2].

Các hoạt tính sinh học khác bổ trợ cho hệ tuần hoàn và thần kinh

Tác dụng gây choáng váng ở người huyết áp thấp còn có thể liên quan mật thiết đến hoạt tính giảm đau và ức chế thần kinh trung ương của lạc tiên. Năm 2011, một nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đã chứng minh chiết xuất ethanol từ lá cây lạc tiên (Passiflora foetida) có hoạt tính giảm đau và chống viêm mạnh mẽ ^[3]. Cụ thể, liều 200 mg/kg chiết xuất lá lạc tiên đạt hiệu quả giảm đau cao nhất ở mốc 20 phút trong thử nghiệm mâm nhiệt trên chuột nhắt trắng, trong khi liều 100 mg/kg làm giảm đáng kể tình trạng phù chân do carrageenan ở chuột cống ^[3].

Hoạt tính an thần và giảm đau này khi kết hợp với hiện tượng tụt huyết áp nhẹ sẽ làm chậm phản xạ của hệ thần kinh thực vật. Não bộ phản ứng chậm hơn trước sự thay đổi tư thế, khiến người bệnh dễ rơi vào trạng thái lơ mơ, mệt mỏi rã rời thay vì chỉ buồn ngủ đơn thuần.

Bên cạnh đó, chiết xuất methanol của lạc tiên (Passiflora foetida) còn được chứng minh ức chế dòng thác viêm LPS thông qua con đường NF-kappaB và MAPKs, ngăn chặn sản sinh prostaglandin E2 (PGE2) và enzyme COX-2 ^[4]. Toàn cây lạc tiên ở liều 100 và 200 mg/kg cũng thể hiện tác dụng chống loét dạ dày trên chuột cống, làm giảm chỉ số loét, nâng cao độ pH dịch vị và gia tăng nồng độ glutathione bảo vệ mô ^[5]. Thậm chí, polysacarit và flavonoid từ quả lạc tiên còn đóng vai trò là chất tiền sinh học (prebiotic), giúp điều hòa hệ vi sinh vật đường ruột và tăng sinh axit béo chuỗi ngắn trong mô hình mô phỏng ruột người ^[6]. Tuy nhiên, các chất passifetilactone chiết xuất từ hoa và quả cây này cũng mang hoạt tính gây độc tế bào trên một số dòng tế bào khối u ^[7]. Những dữ liệu đa dạng này khẳng định lạc tiên là một dược liệu có dược tính rất mạnh trên nhiều hệ cơ quan, đòi hỏi sự cẩn trọng khi dung nạp vào cơ thể.

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù các cơ chế giãn mạch, hạ huyết áp và an thần đã được làm sáng tỏ phần nào, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các tài liệu hiện có. Đa phần các nghiên cứu trực tiếp về hiệu ứng hạ áp được thực hiện trên chiết xuất vỏ quả loài Passiflora edulis trên động vật thí nghiệm bị huyết áp cao trong 28 ngày ^[1]. Nghiên cứu về loài lạc tiên hoang dã phổ biến tại Việt Nam (Passiflora foetida) chủ yếu tập trung vào đặc tính chống viêm, giảm đau ^[3], bảo vệ dạ dày ^[5], tiền sinh học ^[6] hoặc thử nghiệm tế bào [3, 8].

Chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người khỏe mạnh hoặc bệnh nhân huyết áp thấp để xác định chính xác biên độ tụt huyết áp sau khi uống nước sắc lạc tiên truyền thống. Nồng độ hoạt chất trong một ấm trà nấu tại nhà thường không đồng đều, phụ thuộc vào mùa thu hái, thổ nhưỡng và nhiệt độ hãm nước. Do đó, phản ứng choáng váng ghi nhận trên thực tế phần lớn xuất phát từ sự nhạy cảm cá địa của từng cá nhân đối với các flavonoid giãn mạch tự nhiên.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng nước lạc tiên

Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là quan niệm thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, uống thay nước lọc cả ngày không gây hại. Thực tế, bất kỳ loại thảo mộc nào có khả năng an thần, giãn cơ đều tác động ít nhiều lên hệ thần kinh tự chủ và trương lực mạch máu. Việc uống quá liều lượng có thể đưa cơ thể vào trạng thái ức chế quá mức.

Một ngộ nhận khác là lạc tiên chỉ tác động lên giấc ngủ chứ không ảnh hưởng đến huyết áp. Như đã phân tích, các flavonoid trong chi thực vật này kích thích giải phóng oxit nitric và cải thiện độ giãn động mạch ^[1]. Với người huyết áp cao, đây là lợi ích hỗ trợ điều trị quý giá, nhưng với người huyết áp thấp, đó lại là nguy cơ tiềm ẩn gây tụt áp đột ngột.

Nhiều người cũng nghĩ rằng huyết áp thấp thì tuyệt đối phải tránh xa lạc tiên. Quan điểm này chưa hoàn toàn chính xác. Người huyết áp thấp vẫn có thể tận dụng tác dụng an dịu thần kinh của thảo dược này nếu biết cách điều chỉnh liều lượng rất nhỏ, uống đúng thời điểm và kết hợp với các nguyên liệu có tính ấm để trung hòa.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Những người có chỉ số huyết áp nền dưới 90/60 mmHg cần hết sức lưu ý trước khi quyết định uống nước sắc lạc tiên thường xuyên. Cơ địa của nhóm này rất nhạy cảm với các chất kích hoạt giãn mạch ngoại biên ^[1].

Người lớn tuổi có tiền sử xơ vữa mạch máu hoặc rối loạn điều hòa huyết áp tư thế đứng cũng thuộc nhóm nguy cơ cao. Cơn choáng váng do tụt áp khi đứng dậy vào ban đêm để đi vệ sinh có thể dẫn đến té ngã, chấn thương xương khớp nguy hiểm.

Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị tim mạch, thuốc giãn mạch, thuốc chẹn thụ thể hoặc thuốc an thần cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng. Sự cộng hưởng giữa hoạt chất trong dược liệu và thuốc tân dược có thể đẩy huyết áp xuống mức quá thấp hoặc kéo dài cơn ngủ gà ngủ gật ban ngày. Phụ nữ mang thai hoặc người bị suy nhược cơ thể trầm trọng cũng không nên tự ý dùng nước lạc tiên đặc.

Hướng dẫn sử dụng lạc tiên an toàn cho người huyết áp thấp

Để hạn chế tối đa nguy cơ choáng váng, người có huyết áp thấp nên tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau trong sinh hoạt hàng ngày:

• Giảm liều dùng: Chỉ nên bắt đầu với lượng thảo dược khô rất nhỏ (khoảng 5-10g mỗi ngày), hãm loãng như nước trà nhạt thay vì nấu cô đặc cả bó lớn.
• Thời điểm uống thích hợp: Tuyệt đối không uống nước lạc tiên khi bụng đang đói hoặc vào buổi sáng sớm vừa ngủ dậy. Thời điểm lý tưởng nhất là sau bữa ăn tối khoảng 30 đến 60 phút, khi dạ dày đã có thức ăn giúp làm chậm quá trình hấp thu hoạt chất.
• Kết hợp nguyên liệu tính ấm: Khi hãm nước lạc tiên, nên thả vào vài lát gừng tươi đập dập hoặc một chút quế chi. Gừng giúp kích thích tuần hoàn máu nhẹ, giữ ấm cơ thể và hạn chế tình trạng tụt áp đột ngột.
• Thay đổi tư thế chậm rãi: Sau khi uống nước thảo mộc và nằm nghỉ, nếu cần thức dậy, hãy ngồi dậy từ từ trên mép giường vài chục giây trước khi đứng hẳn lên để hệ tuần hoàn kịp thích nghi.

Lạc tiên là nguồn dược liệu tự nhiên phong phú với nhiều tiềm năng sinh học quý báu đối với giấc ngủ và hệ thần kinh [1, 2]. Tuy nhiên, để bài thuốc dân gian phát huy trọn vẹn giá trị mà không gây ra tác dụng phụ choáng váng, người huyết áp thấp cần lắng nghe cơ thể, sử dụng với liều lượng vừa phải và chủ động tham vấn ý kiến chuyên môn từ bác sĩ.